ગરુડપુરાણમ્

તથાપ્યહં કામહીનો હિ નિત્યં રુદ્રાદયઃ કામવન્તો યતોતઃ । શરીરિણસ્તે બહિરર્થભાવા અજ્ઞાનવન્તોઽપિ ચ સંસ્મૃતાઃ ખગ ॥ ૩,૧૨.

છતાં પણ હું હંમેશા નિરકામ છું, જ્યારે રુદ્ર અને બીજા દેવતાઓમાં કામના છે. કારણ કે તેઓ શરીરધારી છે, તેઓ બહારની વસ્તુઓ પ્રત્યે આસક્ત છે અને અજ્ઞાન પણ ગણાય છે, હે ખગ.

સ્વદારભોગે કેવલાં પ્રીતિમેવં હરેરેવં સર્વદાહં કરોતિ । સ્તમ્બાસ્ત્રાદીન્ધારિયિષ્યે સદૈવ વિષ્ણોઃ પ્રીત્યર્થં નૈવ ગાત્રાર્થમેવ ॥ ૩,૧૨.

પત્ની સાથેના ભોગમાં પણ હું હંમેશા માત્ર હરિની પ્રસન્નતા માટે જ કાર્ય કરું છું; વિષ્ણુની પ્રસન્નતા માટે હું કઠિન તપ કે દંડ પણ સહન કરી લઉં, પણ કદી પણ મારા શરીર માટે નહીં.

નિત્યાનન્દાદન્યકામો ન મેસ્તિ અતઃ સદા બહિરર્થૈશ્ચ શૂન્યઃ । મમાપિ ભાર્યા બહિરર્થશૂન્યા અમૂઢભાવા મૂઢવતીવ દૃશ્યતે ॥ ૩,૧૨.

શાશ્વત આનંદ સિવાય મને બીજું કશું ઇચ્છવું જ નથી, એટલે હું હંમેશા બહારની વસ્તુઓથી રહિત છું. મારી પત્ની પણ બહારની આસક્તિથી મુક્ત છે, સ્પષ્ટ બુદ્ધિ ધરાવે છે, ભલે દેખાવમાં મૂઢ જેવી લાગે.

અમૂઢભૂતા જ્ઞાનિનાં સર્વદૈવ તથાજ્ઞાનાં જ્ઞાનહીનેતિ ભાતિ । યાવજ્જ્ઞાનં ચાસ્તિ મે વાસ્તુદેવ તાવજ્જ્ઞાનં વાસુદેવસ્ય ચાસ્તિ ॥ ૩,૧૨.

જ્ઞાની લોકોમાં એ હંમેશા સમજદાર દેખાય છે, અને અજ્ઞાનોમાં અજ્ઞાનવાળી લાગે છે; જેટલું સાચું જ્ઞાન મને છે, એટલું જ વાસુદેવને પણ છે.

યાવજ્જ્ઞાનં વાસુદેવસ્ય ચાસ્તિ તાવજ્જ્ઞાનં જ્ઞાનવતામૃજૂનામ્ । ક્રમેણૈવાજ્ઞાનિનાં વાનૃજૂનામસ્પષ્ટરૂપો જ્ઞાનગતો વિશેષઃ ॥ ૩,૧૨.

જ્યાં સુધી વાસુદેવ પાસે જ્ઞાન છે, ત્યાં સુધી સારા અને સીધા લોકો પાસે પણ જ્ઞાન રહે છે; પણ અજ્ઞાન અને દુષ્ટોમાં એ જ્ઞાનનો ભેદ ધીમે ધીમે અસ્પષ્ટ થઈ જાય છે.

સૌરિપ્રકાશે ચ યથૈવ દર્શનં તથા મમ જ્ઞાનગતો વિશેષઃ । દીપપ્રકાશે ચ યથૈવ દર્શનં તથા જ્ઞાનં વાસુદેવસ્ય ચાસ્તિ ॥ ૩,૧૨.

જેમ સૂર્યપ્રકાશમાં બધું સ્પષ્ટ દેખાય છે, એમ જ મારા જ્ઞાનનો ભેદ છે; અને જેમ દીવટીના પ્રકાશમાં દેખાય છે, એમ વાસુદેવનું જ્ઞાન છે.

અસ્પષ્ટપરૂપા ન્યૂનતા હ્યસ્તિ વાયૌ તથા જ્ઞાનં નૈવ સંચિન્તનીયમ્ । એતાદૃશી જ્ઞાનશક્તિર્મુરારેર્વાય્વાદીનાં મોક્ષપર્યન્તમસ્તિ ॥ ૩,૧૨.

પવનમાં જેમ સ્પષ્ટતા અને પૂર્ણતા ઓછી હોય છે, એ રીતે જ્ઞાનની કલ્પના કરવી યોગ્ય નથી; મુરારીની એવી જ્ઞાનશક્તિ છે કે પવન અને બીજા તત્ત્વો માટે પણ મુક્તિ સુધી પહોંચે છે.

જ્ઞાનં ત્વૃજૂનાં મોક્ષકાલેપિ પઞ્ચવાય્વાદીનાં પ્રલયેનાદ્રાદીર્ન । વાયોર્મમ પ્રલયે સૃષ્ટિકાલે તથા ગાયત્ર્યા નાસ્તિનાસ્ત્યેવ મોહઃ ॥ ૩,૧૨.

મુક્તિ સમયે પણ સારા લોકોનું જ્ઞાન કદી નાશ પામતું નથી, અને પાંસ પવન વગેરેનું પણ પ્રલય સમયે નાશ થતો નથી; પવનના પ્રલય કે સર્જન સમયે મને કે ગાયત્રીને કદી મોહ થતો નથી.

ગાયત્રીવદ્ભારત્યા દેવદેવ જ્ઞાતવ્યમેવં હરિતત્ત્વવેદિભિઃ । મમાજ્ઞાનં દૃશ્યતે યત્ર કુત્ર દૈત્યાદીનાં મોહનાર્થ સદૈવ ॥ ૩,૧૨.

ગાયત્રી અને ભારતીની જેમ, હે દેવદેવ, હરિતત્ત્વ જાણનારા લોકો એ રીતે સમજવું જોઈએ; જ્યાં જ્યાં મારું અજ્ઞાન દેખાય છે, એ હંમેશા દૈત્ય વગેરેને મોહિત કરવા માટે જ હોય છે.

તેન પ્રીતિર્દેવદેવસ્ય વિષ્ણોર્ભવિષ્યતીત્યેવ વિનિશ્ચિતાત્મા । પ્રશ્રાદિકં ત્વજ્ઞવત્સર્વદૈવં કરિષ્યેહં મોહનાયાધમાનામ્ ॥ ૩,૧૨.

આ રીતે ભગવાન વિષ્ણુની પ્રસન્નતા નિશ્ચિતપણે થશે—એમ મારો દૃઢ નિશ્ચય છે; પણ હું હંમેશા અજ્ઞાન જેવા બની, વિનમ્ર રહી, નીચ લોકોના મોહ માટે વર્તીશ.

સૂર્યોદયે નાસ્તિ યથા તમશ્ચ તથાજ્ઞાનં નાસ્તિનાસ્ત્યેવ દેવ । કરોમ્યહં શ્રવણં સર્વદૈવ હરિપ્રીત્યર્થં નિશ્ચતાર્થં સતાં હિ ॥ ૩,૧૨.

જેમ સૂર્યોદયે અંધકાર રહેતો નથી, એમ, હે દેવ, અહીં અજ્ઞાનનો લેશ પણ નથી; હું હંમેશા હરિની પ્રસન્નતા માટે શ્રવણ કરું છું, અને એ સારા લોકો માટે સ્પષ્ટ હેતુથી છે.

શતજન્મગતાનાં ત્વનૃજૂનાં પૂર્વમેવ તુ । અપરોક્ષાભાવ એવ હ્યજ્ઞાનં સમુદીરિતમ્ ॥ ૩,૧૨.

જે લોકો સીધા નથી, તેમને તો સો જન્મ પછી પણ, સીધી અનુભૂતિ ન થાય એ જ અજ્ઞાન કહેવાય છે.

અપરોક્ષાનન્તરં તુ નાસ્ત્યજ્ઞાનં ન સંશયઃ । શતજન્મસુ દેવેશ અપરોક્ષેણ સર્વદા ॥ ૩,૧૨.

પણ સીધી અનુભૂતિ પછી અજ્ઞાન રહેતું નથી—આમાં કોઈ શંકા નથી; સો જન્મમાં પણ, હે દેવદેવ, સીધી અનુભૂતિ હંમેશા રહે છે.

પૂર્ણજ્ઞાનં મમાસ્ત્યેવ નાત્ર કાર્યા વિચારણા । શતજન્મસુ પૂર્વં તુ પરોક્ષેણ મમ પ્રભો ॥ ૩,૧૨.

મારે તો સંપૂર્ણ જ્ઞાન છે—આમાં વિચાર કરવાની જરૂર નથી; પણ પેહલા અનેક જન્મોમાં, હે પ્રભુ, મારું જ્ઞાન પરોક્ષ હતું.

પૂર્ણં જ્ઞાનં સદાપ્યસ્તીત્યેવમાહુર્મહર્ષયઃ । સંજ્ઞાજન્મગતાયાશ્ચ સરસ્વત્યા મહાપ્રભો ॥ ૩,૧૨.

સંપૂર્ણ જ્ઞાન હંમેશા રહે છે—એવું મહર્ષિઓ કહે છે; અને એ જ રીતે નામવાળી સરસ્વતીમાં પણ, હે મહાપ્રભુ, છે.

નાજ્ઞાનં ચિન્તનીયં હિ બ્રહ્માય્વોશ્ચ દેવ હિ । અત્ર કશ્ચિદ્વિશેષોસ્તિ જ્ઞાતવ્યસ્તત્વમિચ્છુભિઃ ॥ ૩,૧૨.

હે દેવ, બ્રહ્મા કે મારા વિષે અજ્ઞાનની કલ્પના કરવી યોગ્ય નથી. પરંતુ અહીં એક ખાસ ફરક છે, જે સત્યની ઇચ્છા રાખનારોએ સમજવો જરૂરી છે.

અવતારેષુ ભારત્યાઃ કદાચિજ્જ્ઞાનપૂર્વકમ્ । સર્વદા જ્ઞાનરૂપા સા સર્વદુઃખવિવર્જિતા ॥ ૩,૧૨.

ભારતીના અવતારોમાં ક્યારેક પહેલેથી જ્ઞાન દેખાય છે; છતાં, એ હંમેશા જ્ઞાનમય અને સર્વ દુઃખથી રહિત છે.

દૈત્યાનાં મોહનાર્થાય અંશે દુઃખીવ દૃશ્યતે । તસ્યા દુઃખાદિકં કિઞ્ચિન્નાસ્તિનાસ્ત્યેવ સર્વથા ॥ ૩,૧૨.

દૈત્યોને ભ્રમમાં મૂકવા માટે, એ ભાગરૂપે દુઃખી જેવી દેખાય છે; પણ વાસ્તવમાં, એમાં દુઃખ કે એ જેવું કંઈયું પણ નથી.

અપરોક્ષતિરોભાવ ઈષત્કાલે પ્રદૃશ્યતે । તાવન્માત્રેણ વાજ્ઞાનં તસ્યાં નૈવાહિતં ચ યત્ ॥ ૩,૧૨.

થોડા સમય માટે સીધો આવરણ દેખાય છે; છતાં, એથી પણ એમાં અજ્ઞાન ક્યારેય સ્થાયી થતું નથી.

મૂલરૂપે તુ નાસ્ત્યેવ ભારત્યા જ્ઞાનવિસ્મૃતિઃ । ભારત્યાસ્તુ યથા નાસ્તિ સરસ્વત્યાસ્તુ કિં પુનઃ ॥ ૩,૧૨.

મૂળ સ્વરૂપે, ભારતીને ક્યારેય જ્ઞાનનું વિસ્મરણ થતું નથી; અને જયારે ભારતીને આવું નથી થતું, તો સરસ્વતીને તો એ વાત ક્યાંથી થાય?

અંશાવતરણં નાસ્તિ સરસ્વત્યાઃ કદાચન । અંશાવતરણં નાસ્તિ મમાપિ મધુસૂદન ॥ ૩,૧૨.

સરસ્વતીનો ક્યારેય ભાગાવતાર થતો નથી; અને હે મધુસૂદન, મારું પણ ભાગાવતાર ક્યારેય થતો નથી.

તથૈવ જ્ઞાનમસ્ત્યેવ હરેર્નારાયણસ્ય ચ । વાયોરંશાવતારોસ્તિ યથા મૂલે તથૈવ ચ ॥ ૩,૧૨.

એ જ રીતે, હરિ અને નારાયણમાં હંમેશા જ્ઞાન રહે છે; પરંતુ વાયુમાં, મૂળ સ્વરૂપની જેમ ભાગાવતાર થાય છે.

બલજ્ઞાનાદિકં સર્વં ચિન્તનીયં ન સંશયઃ । તથાપિ વાયૌ દૃશ્યન્તે બલજ્ઞાનાદિવ્યક્તયઃ ॥ ૩,૧૨.

બળ, જ્ઞાન વગેરે બધું વિચારવા યોગ્ય છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી; છતાં પણ, વાયુમાં બળ અને જ્ઞાનની પ્રગટતા જોવા મળે છે.

અવતારેષુ વાયોસ્તુ સમ્યક્શક્ત્યાત્મનાસ્તિ હિ । અપરોક્ષતિરોભાવૌ નાંશાવતરણેષ્વપિ ॥ ૩,૧૨.

વાયુના અવતારોમાં સાચી શક્તિ હાજર રહે છે; પણ સીધું આવરણ થતું નથી, અને ભાગાવતાર પણ નથી.

બલજ્ઞાનાદિકં યાવન્મૂલરૂપે પ્રદૃશ્યતે । ત્રેતાયુગસ્વરૂપે ચ ન દર્શયતિ તાદૃશમ્ ॥ ૩,૧૨.

મૂળ સ્વરૂપમાં જેટલું બળ અને જ્ઞાન દેખાય છે, ત્રેતાયુગના સ્વરૂપમાં એવાં ગુણો દેખાતા નથી.

ત્રેતાયુગસ્વરૂપે ચ યાદૃક્ચાદર્શયત્પ્રભો । દ્વાપરસ્થે સ્વરૂપે તત્તદ્દર્શયતિ તાદૃશમ્ । ત્રેતાયુગસ્વરૂપે ચ યાદૃક્ચાદર્શયત્પ્રભો ॥ ૩,૧૨.

પ્રભુએ ત્રેતાયુગના સ્વરૂપમાં જે ગુણો દર્શાવ્યા, એ જ ગુણો દ્વાપરયુગના સ્વરૂપમાં પણ દેખાય છે, જેમ ત્રેતાયુગમાં દર્શાવ્યા હતા.

દ્વાપરસ્થે વાયુરૂપે યાદૃગ્વા દર્શયત્પ્રભુઃ । વાયુઃ કલિયુગે રૂપે તદ્દર્શયતિ તાદૃશમ્ ॥ ૩,૧૨.

દ્વાપરયુગમાં વાયુના સ્વરૂપે પ્રભુએ જે ગુણો દર્શાવ્યા, વાયુ એ જ ગુણો કળિયુગના સ્વરૂપમાં પણ દર્શાવે છે.

તથા દર્શયતે વાયુર્દૈત્યાનાં મોહનાય ચ । અવતારેષુ વાયોશ્ચ અન્તરં યે વિદુઃ પ્રભો ॥ ૩,૧૨.

આ રીતે, વાયુ દૈત્યોને ભ્રમમાં મૂકવા માટે પોતાનું દર્શન કરાવે છે; અને જે લોકો વાયુના અવતારોમાં ફરક જાણે છે, હે પ્રભુ,

તેઽધં તમઃ પ્રવિશન્તે તે દૈત્યા ન ચ તે સુરાઃ । વાયાવપ્યન્તરં નાસ્તિ હરિતત્ત્વવિનિર્ણયે ॥ ૩,૧૨.

એ લોકો ઘોર અંધકારમાં જાય છે—એ દૈત્ય છે, દેવ નથી; અને હરિના તત્વના નિર્ધારણમાં, વાયુમાં પણ કોઈ ફરક નથી.