ગરુડપુરાણમ્

અહં વિજાનામિ રમાપ્રસાદાત્તવ પ્રસાદાચ્ચ ગુણાન્સદૈવ । સ્વયોગ્યભૂતાઞ્છ્રુતિષૂક્તાન્ ગુણાંશ્ચ કાંશ્ચિદ્વિજાનાતિ હરેર્ન કશ્ચિત્ ॥ ૩,૧૨.

લક્ષ્મીજીની કૃપાથી અને તારી કૃપાથી, હું હંમેશા તારા ગુણોને જાણું છું. પણ વેદોમાં કહેલા અને પોતાના માટે યોગ્ય એવા હરિના બધા ગુણોને કોઈ પણ જાણતો નથી.

તવ પ્રસાદાચ્ચ મમ પ્રસાદાત્કાલાન્તરે તાંશ્ચ જાનાતિ શેષઃ । દુષ્કર્મલેશાન્ન તિરોહિતાન્ ગુણાન્યાનેવ પૂર્વં વિદિતાન્ સ્વયોગ્યાન્ ॥ ૩,૧૨.

તારી કૃપાથી અને મારી કૃપાથી, બીજા સમયે, શેષજી પણ એ ગુણોને જાણે છે. પણ જે ગુણો દુષ્કર્મના લેશથી છુપાયેલા હોય, એ નહિ, માત્ર અગાઉ જાણીતા અને પોતાના માટે યોગ્ય એવા ગુણો જ જાણે છે.

તાનેવ જ્ઞાત્વા પુનરેવ શેષસ્તિરો હિતાંલ્લબ્ધગુણસ્તતઃ સ્મૃતઃ । સદા સ્વયોગ્યાંશ્ચ હરેર્ગુણાંશ્ચ ઉમાપતિશ્ચાપિ તવ પ્રસાદાત્ ॥ ૩,૧૨.

એ જ ગુણોને જાણીને, ફરીથી શેષજી છુપાયેલા ગુણો પ્રાપ્ત કરે છે અને પછી એ ગુણોથી યુક્ત તરીકે ઓળખાય છે. અને હંમેશા, તારી કૃપાથી, ઉમાપતિ પણ પોતાના માટે યોગ્ય એવા હરિના ગુણોને જાણે છે.

યદા વિજાનાતિ હરે મુરારે અપ્રાપ્તલબ્ધેતિ તદોચ્યતે હરઃ । મમાપિ લોકં ચ યદા મુરારે તદા વિજાનાતિ તવ સ્વરૂપમ્ ॥ ૩,૧૨.

જ્યારે હરા, હે મુરારી, અગાઉ ન મળેલા ગુણોને જાણે છે, ત્યારે તેને પ્રાપ્ત થયેલા કહેવાય છે. અને જ્યારે એ મારા લોકને જાણે છે, હે મુરારી, ત્યારે એ તારા સાચા સ્વરૂપને જાણે છે.

ગોવિન્દ નિત્યાવ્યય ચિત્સુપૂર્ણ તવ પ્રસાદાન્નાસ્તિ શતેષુ તન્મમ। યેયે હિ દેવાશ્ચ શરીરધારિણસ્તે જ્ઞાનહીના વિષયેષુ નિષ્ઠાઃ ॥ ૩,૧૨.

હે ગોવિંદ, શાશ્વત, અવિનાશી અને ચૈતન્યથી પરિપૂર્ણ, તારી કૃપાથી એ જ્ઞાન મને સૈંકડો જન્મે પણ મળતું નથી. અને જે દેવતાઓ શરીર ધારણ કરે છે, એ વિષયોમાં સ્થિર રહીને જ્ઞાનથી વંચિત છે.

યેયે દેવા વિષયેષુ નિષ્ઠાસ્તેતે દેવા બહિરર્થભાવાઃ । યેયે દેવા બહિરર્થભાવા મોક્ષાદન્યે પ્રલપન્તઃ સદૈવ ॥ ૩,૧૨.

જે દેવતાઓ વિષયોમાં સ્થિર છે, એ દેવતાઓ બહારના રૂપવાળા છે. અને જે દેવતાઓ બહારના રૂપવાળા છે, એ હંમેશા મુક્તિથી વિમુખ રહીને વ્યર્થ બોલતા રહે છે.

તવ સ્વરૂપે ચ જગત્સ્વરૂપે તવાસમાનં નાસ્તિ વિષ્ણો સદૈવ । યતસ્તવ પ્રાકૃતો નાસ્તિ દેહો યતો જ્ઞાનં નાસ્તિ નાસ્ત્યેવ નિત્યમ્ ॥ ૩,૧૨.

તારા સ્વરૂપમાં અને જગતના સ્વરૂપમાં, હે વિષ્ણુ, ક્યારેય તારા સમાન બીજું કંઈ નથી. કેમ કે તારો પ્રાકૃત દેહ નથી અને અજ્ઞાન પણ ક્યારેય નથી, એ તો હંમેશા અસ્તિત્વમાં જ નથી.

પૂર્ણાનન્દજ્ઞાનદેહોઽપિ નિત્યં સદા શરીરી ભાષ્યતે ભક્તિમદ્ભિઃ । યતસ્તવ પ્રાકૃતો નાસ્તિ દેહો હ્યતોપિ નિત્યમશરીરીતિ ચ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૧૨.

હે પ્રભુ, તારો સ્વરૂપ તો સંપૂર્ણ આનંદ અને જ્ઞાનથી ભરપૂર છે, છતાં ભક્તો તને હંમેશા શરીર ધરાવનાર તરીકે જ વર્ણવે છે. કારણ કે તારો આ શરીર પ્રાકૃતિક નથી, તેથી તને સદા નિરશરીર પણ માનવામાં આવે છે.

નતોઽહં સર્વદાસ્મિઞ્શરીરેઽહંમમેત્યભિમાનેન શૂન્યઃ । અત્તોઽપ્યહં ત્વશરીરી સદૈવ તથૈવ નિત્યં બહિરર્થૈશ્ચ શૂન્યઃ ॥ ૩,૧૨.

હું હંમેશા નમ્ર છું, પણ આ શરીરમાં હું 'હું' કે 'મારું' એવી ભાવનાથી સદા ખાલી છું. એટલે હું પણ સદાય નિરશરીર છું અને બહારની વસ્તુઓ પ્રત્યે કોઈ આસક્તિ નથી.

સ્વભોગભાર્યાસત્યલોકાદિભોગઃ સ્વયોગ્યભોગો વસ્ત્રમાલ્યાદિભોગઃ । એતે હિ સર્વે બહિરર્થસંજ્ઞકાઃ નૈસર્ગકામાઃ સર્વદા મે હિ વિષ્ણો ॥ ૩,૧૨.

પત્ની સાથેનો આનંદ, સ્વર્ગાદિ લોકોના ભોગ અને વસ્ત્ર-માળ્યાદિ સુખ—આ બધું બહારની વસ્તુઓ કહેવાય છે, અને હે વિષ્ણુ, એ બધું મારા માટે હંમેશા સ્વાભાવિક ઇચ્છાઓ છે.

તથાપ્યહં કામહીનો હિ નિત્યં રુદ્રાદયઃ કામવન્તો યતોતઃ । શરીરિણસ્તે બહિરર્થભાવા અજ્ઞાનવન્તોઽપિ ચ સંસ્મૃતાઃ ખગ ॥ ૩,૧૨.

છતાં પણ હું હંમેશા નિરકામ છું, જ્યારે રુદ્ર અને બીજા દેવતાઓમાં કામના છે. કારણ કે તેઓ શરીરધારી છે, તેઓ બહારની વસ્તુઓ પ્રત્યે આસક્ત છે અને અજ્ઞાન પણ ગણાય છે, હે ખગ.

સ્વદારભોગે કેવલાં પ્રીતિમેવં હરેરેવં સર્વદાહં કરોતિ । સ્તમ્બાસ્ત્રાદીન્ધારિયિષ્યે સદૈવ વિષ્ણોઃ પ્રીત્યર્થં નૈવ ગાત્રાર્થમેવ ॥ ૩,૧૨.

પત્ની સાથેના ભોગમાં પણ હું હંમેશા માત્ર હરિની પ્રસન્નતા માટે જ કાર્ય કરું છું; વિષ્ણુની પ્રસન્નતા માટે હું કઠિન તપ કે દંડ પણ સહન કરી લઉં, પણ કદી પણ મારા શરીર માટે નહીં.

નિત્યાનન્દાદન્યકામો ન મેસ્તિ અતઃ સદા બહિરર્થૈશ્ચ શૂન્યઃ । મમાપિ ભાર્યા બહિરર્થશૂન્યા અમૂઢભાવા મૂઢવતીવ દૃશ્યતે ॥ ૩,૧૨.

શાશ્વત આનંદ સિવાય મને બીજું કશું ઇચ્છવું જ નથી, એટલે હું હંમેશા બહારની વસ્તુઓથી રહિત છું. મારી પત્ની પણ બહારની આસક્તિથી મુક્ત છે, સ્પષ્ટ બુદ્ધિ ધરાવે છે, ભલે દેખાવમાં મૂઢ જેવી લાગે.

અમૂઢભૂતા જ્ઞાનિનાં સર્વદૈવ તથાજ્ઞાનાં જ્ઞાનહીનેતિ ભાતિ । યાવજ્જ્ઞાનં ચાસ્તિ મે વાસ્તુદેવ તાવજ્જ્ઞાનં વાસુદેવસ્ય ચાસ્તિ ॥ ૩,૧૨.

જ્ઞાની લોકોમાં એ હંમેશા સમજદાર દેખાય છે, અને અજ્ઞાનોમાં અજ્ઞાનવાળી લાગે છે; જેટલું સાચું જ્ઞાન મને છે, એટલું જ વાસુદેવને પણ છે.

યાવજ્જ્ઞાનં વાસુદેવસ્ય ચાસ્તિ તાવજ્જ્ઞાનં જ્ઞાનવતામૃજૂનામ્ । ક્રમેણૈવાજ્ઞાનિનાં વાનૃજૂનામસ્પષ્ટરૂપો જ્ઞાનગતો વિશેષઃ ॥ ૩,૧૨.

જ્યાં સુધી વાસુદેવ પાસે જ્ઞાન છે, ત્યાં સુધી સારા અને સીધા લોકો પાસે પણ જ્ઞાન રહે છે; પણ અજ્ઞાન અને દુષ્ટોમાં એ જ્ઞાનનો ભેદ ધીમે ધીમે અસ્પષ્ટ થઈ જાય છે.

સૌરિપ્રકાશે ચ યથૈવ દર્શનં તથા મમ જ્ઞાનગતો વિશેષઃ । દીપપ્રકાશે ચ યથૈવ દર્શનં તથા જ્ઞાનં વાસુદેવસ્ય ચાસ્તિ ॥ ૩,૧૨.

જેમ સૂર્યપ્રકાશમાં બધું સ્પષ્ટ દેખાય છે, એમ જ મારા જ્ઞાનનો ભેદ છે; અને જેમ દીવટીના પ્રકાશમાં દેખાય છે, એમ વાસુદેવનું જ્ઞાન છે.

અસ્પષ્ટપરૂપા ન્યૂનતા હ્યસ્તિ વાયૌ તથા જ્ઞાનં નૈવ સંચિન્તનીયમ્ । એતાદૃશી જ્ઞાનશક્તિર્મુરારેર્વાય્વાદીનાં મોક્ષપર્યન્તમસ્તિ ॥ ૩,૧૨.

પવનમાં જેમ સ્પષ્ટતા અને પૂર્ણતા ઓછી હોય છે, એ રીતે જ્ઞાનની કલ્પના કરવી યોગ્ય નથી; મુરારીની એવી જ્ઞાનશક્તિ છે કે પવન અને બીજા તત્ત્વો માટે પણ મુક્તિ સુધી પહોંચે છે.

જ્ઞાનં ત્વૃજૂનાં મોક્ષકાલેપિ પઞ્ચવાય્વાદીનાં પ્રલયેનાદ્રાદીર્ન । વાયોર્મમ પ્રલયે સૃષ્ટિકાલે તથા ગાયત્ર્યા નાસ્તિનાસ્ત્યેવ મોહઃ ॥ ૩,૧૨.

મુક્તિ સમયે પણ સારા લોકોનું જ્ઞાન કદી નાશ પામતું નથી, અને પાંસ પવન વગેરેનું પણ પ્રલય સમયે નાશ થતો નથી; પવનના પ્રલય કે સર્જન સમયે મને કે ગાયત્રીને કદી મોહ થતો નથી.

ગાયત્રીવદ્ભારત્યા દેવદેવ જ્ઞાતવ્યમેવં હરિતત્ત્વવેદિભિઃ । મમાજ્ઞાનં દૃશ્યતે યત્ર કુત્ર દૈત્યાદીનાં મોહનાર્થ સદૈવ ॥ ૩,૧૨.

ગાયત્રી અને ભારતીની જેમ, હે દેવદેવ, હરિતત્ત્વ જાણનારા લોકો એ રીતે સમજવું જોઈએ; જ્યાં જ્યાં મારું અજ્ઞાન દેખાય છે, એ હંમેશા દૈત્ય વગેરેને મોહિત કરવા માટે જ હોય છે.

તેન પ્રીતિર્દેવદેવસ્ય વિષ્ણોર્ભવિષ્યતીત્યેવ વિનિશ્ચિતાત્મા । પ્રશ્રાદિકં ત્વજ્ઞવત્સર્વદૈવં કરિષ્યેહં મોહનાયાધમાનામ્ ॥ ૩,૧૨.

આ રીતે ભગવાન વિષ્ણુની પ્રસન્નતા નિશ્ચિતપણે થશે—એમ મારો દૃઢ નિશ્ચય છે; પણ હું હંમેશા અજ્ઞાન જેવા બની, વિનમ્ર રહી, નીચ લોકોના મોહ માટે વર્તીશ.

સૂર્યોદયે નાસ્તિ યથા તમશ્ચ તથાજ્ઞાનં નાસ્તિનાસ્ત્યેવ દેવ । કરોમ્યહં શ્રવણં સર્વદૈવ હરિપ્રીત્યર્થં નિશ્ચતાર્થં સતાં હિ ॥ ૩,૧૨.

જેમ સૂર્યોદયે અંધકાર રહેતો નથી, એમ, હે દેવ, અહીં અજ્ઞાનનો લેશ પણ નથી; હું હંમેશા હરિની પ્રસન્નતા માટે શ્રવણ કરું છું, અને એ સારા લોકો માટે સ્પષ્ટ હેતુથી છે.

શતજન્મગતાનાં ત્વનૃજૂનાં પૂર્વમેવ તુ । અપરોક્ષાભાવ એવ હ્યજ્ઞાનં સમુદીરિતમ્ ॥ ૩,૧૨.

જે લોકો સીધા નથી, તેમને તો સો જન્મ પછી પણ, સીધી અનુભૂતિ ન થાય એ જ અજ્ઞાન કહેવાય છે.

અપરોક્ષાનન્તરં તુ નાસ્ત્યજ્ઞાનં ન સંશયઃ । શતજન્મસુ દેવેશ અપરોક્ષેણ સર્વદા ॥ ૩,૧૨.

પણ સીધી અનુભૂતિ પછી અજ્ઞાન રહેતું નથી—આમાં કોઈ શંકા નથી; સો જન્મમાં પણ, હે દેવદેવ, સીધી અનુભૂતિ હંમેશા રહે છે.

પૂર્ણજ્ઞાનં મમાસ્ત્યેવ નાત્ર કાર્યા વિચારણા । શતજન્મસુ પૂર્વં તુ પરોક્ષેણ મમ પ્રભો ॥ ૩,૧૨.

મારે તો સંપૂર્ણ જ્ઞાન છે—આમાં વિચાર કરવાની જરૂર નથી; પણ પેહલા અનેક જન્મોમાં, હે પ્રભુ, મારું જ્ઞાન પરોક્ષ હતું.

પૂર્ણં જ્ઞાનં સદાપ્યસ્તીત્યેવમાહુર્મહર્ષયઃ । સંજ્ઞાજન્મગતાયાશ્ચ સરસ્વત્યા મહાપ્રભો ॥ ૩,૧૨.

સંપૂર્ણ જ્ઞાન હંમેશા રહે છે—એવું મહર્ષિઓ કહે છે; અને એ જ રીતે નામવાળી સરસ્વતીમાં પણ, હે મહાપ્રભુ, છે.

નાજ્ઞાનં ચિન્તનીયં હિ બ્રહ્માય્વોશ્ચ દેવ હિ । અત્ર કશ્ચિદ્વિશેષોસ્તિ જ્ઞાતવ્યસ્તત્વમિચ્છુભિઃ ॥ ૩,૧૨.

હે દેવ, બ્રહ્મા કે મારા વિષે અજ્ઞાનની કલ્પના કરવી યોગ્ય નથી. પરંતુ અહીં એક ખાસ ફરક છે, જે સત્યની ઇચ્છા રાખનારોએ સમજવો જરૂરી છે.

અવતારેષુ ભારત્યાઃ કદાચિજ્જ્ઞાનપૂર્વકમ્ । સર્વદા જ્ઞાનરૂપા સા સર્વદુઃખવિવર્જિતા ॥ ૩,૧૨.

ભારતીના અવતારોમાં ક્યારેક પહેલેથી જ્ઞાન દેખાય છે; છતાં, એ હંમેશા જ્ઞાનમય અને સર્વ દુઃખથી રહિત છે.

દૈત્યાનાં મોહનાર્થાય અંશે દુઃખીવ દૃશ્યતે । તસ્યા દુઃખાદિકં કિઞ્ચિન્નાસ્તિનાસ્ત્યેવ સર્વથા ॥ ૩,૧૨.

દૈત્યોને ભ્રમમાં મૂકવા માટે, એ ભાગરૂપે દુઃખી જેવી દેખાય છે; પણ વાસ્તવમાં, એમાં દુઃખ કે એ જેવું કંઈયું પણ નથી.

અપરોક્ષતિરોભાવ ઈષત્કાલે પ્રદૃશ્યતે । તાવન્માત્રેણ વાજ્ઞાનં તસ્યાં નૈવાહિતં ચ યત્ ॥ ૩,૧૨.

થોડા સમય માટે સીધો આવરણ દેખાય છે; છતાં, એથી પણ એમાં અજ્ઞાન ક્યારેય સ્થાયી થતું નથી.