ગરુડપુરાણમ્

નાડીં સમાવિશ્ય તદા વિરિઞ્ચો ન વેદ નારાયણમેકવચ્ચ । તદાઽશૃણોત્તં કમલાસનં પ્રભુસ્તપસ્તપ દ્વ્યક્ષરં સાદરેણ ॥ ૩,૧૨.

તે સમયે, નાડીમાં પ્રવેશ્યા પછી, બ્રહ્માએ એકમાત્ર નારાયણને ઓળખ્યા નહોતા. ત્યારે, કમળ પર બેઠેલા પ્રભુએ શ્રદ્ધાપૂર્વક 'તપ, તપ' એવા બે અક્ષરનું શબ્દ સાંભળ્યો.

અભિપ્રાયં તસ્ય સમ્યગ્વિદિત્ત્વા તપઃ કુરુ ત્વં હરિતુષ્ટ્યર્થમેવ । તપોઽકરોદ્ધરિપાદૈક નિષ્ઠો હરેઃ પ્રીત્યર્થં દિવ્યસહસ્રવર્ષમ્ ॥ ૩,૧૨.

તેણીનો ભાવ સારી રીતે સમજીને કહ્યું: 'હરિને પ્રસન્ન કરવા માટે તપ કરો.' પછી હરિના ચરણોમાં એકાગ્ર રહી, હરિની પ્રસન્નતા માટે દિવ્ય હજાર વર્ષ સુધી તપ કર્યું.

તતો હરિઃ પ્રાદુરાસીત્ખગેન્દ્ર વરં દાતું ભક્તવરસ્ય દિવ્યમ્ । સદા વિષ્ણું દેવદેવો દદર્શ ચતુર્ભુજં તં જલજાયતાક્ષમ્ ॥ ૩,૧૨.

પછી હરિ પ્રગટ થયા, હે ખગરાજ, પોતાના ભક્તસેવકને વરદાન આપવા માટે. બ્રહ્મા હંમેશા ભગવાન વિષ્ણુને, દેવોના દેવને, ચાર ભુજાવાળા અને કમળ જેવી આંખો ધરાવનારા રૂપે જોયા.

શ્રીવત્સલક્ષ્મં ગલશોભિકૌસ્તુભં સંપશ્યન્તં સુપ્રસન્નાર્દ્રદૃષ્ટ્યા । દૃષ્ટ્વા હરિં બ્રહ્મ નારાયણં ચ પુરઃ સ્થિતં ભક્તવશ્યં દયાલુમ્ ॥ ૩,૧૨.

તેણે શ્રીવત્સનું ચિહ્ન અને ગળામાં તેજસ્વી કૌસ્તુભ મણિ જોયો, અને દયાભરી શાંત દૃષ્ટિથી નિહાળતા ભગવાન હરિ, નારાયણ, પોતાના ભક્તના વશમાં અને દયાળુ રૂપે સામે ઊભેલા જોયા.

સમર્ચયામાસ મહાવિભૂત્યા ભક્ત્યા હરેઃ પાદતીર્થં દધાર । અસ્તૌન્મહાભાગવતપ્રધાનો હરિં ગુરું ભક્તિવિવર્ધિતાત્મા ॥ ૩,૧૨.

મહાન વૈભવ અને ભક્તિથી, હરિના ચરણામૃતનું પૂજન કર્યું. મહાભાગવતોમાં શ્રેષ્ઠ, ભક્તિથી હૃદય પ્રસન્ન થયેલા, હરિ ગુરુની સ્તુતિ કરી.

બ્રહ્મોવાચ । રમેશ લોકેશ જગન્નિવાસ તવ સ્વરૂપં ન વિજાનાતિ દેવી । તવ પ્રસાદાત્સુવિજાનાતિ દેવી ગુણાન્વેદોક્તાન્સર્વદા વીન્દ્ર સર્વાન્ ॥ ૩,૧૨.

બ્રહ્માએ કહ્યું: હે લક્ષ્મીનાથ, હે લોકનાથ, હે જગતના નિવાસ, તારી સાચી સ્વરૂપ તો દેવી પણ જાણતી નથી. પણ તારી કૃપાથી, હે દેવરાજ, દેવી વેદોમાં વર્ણવેલા બધા ગુણોને હંમેશા જાણે છે.

તથાપિ સા ન વિજાનાતિ દેવી સાકલ્યેનાશેષિતઃ સદ્ગુણાંશ્ચ । યદ્યપ્યનુક્તં પઞ્ચભિર્નાસ્તિ વેદૈસ્તથાપિ દેવેઽત્ર વિશેષ આસ્તે ॥ ૩,૧૨.

છતાં પણ, દેવી તને સંપૂર્ણ રીતે અને બધા ઉત્તમ ગુણોને સંપૂર્ણપણે જાણતી નથી. ભલે પાંચેય વેદોમાં એ કહેવામાં આવતું ન હોય, તોયે, હે દેવ, અહીં વિશેષતા છે.

તત્ત્વેચ્છવઃ પ્રવિજાનન્તિ નિત્યં વેદે સૂક્તાન્ક્વાપ્યનુક્તાંશ્ચ સર્વાન્ । આદૌ જાનન્ત્યત્ર વેદા મુરારે ઋગાદયઃ સુષ્ઠુ ચત્વાર એવ ॥ ૩,૧૨.

સત્યની ઇચ્છા રાખનાર લોકો વેદમાંથી હંમેશા બધા સૂક્તો, કહેલા અને ના કહેલા, જાણે છે. શરૂઆતમાં, ઋગ્વેદ વગેરે ચારેય વેદો, હે મુરારી, તને સારી રીતે ઓળખે છે.

વેદા હ્યેતે વેદયન્તીતિ દેવ તથા પુરાણં ભારતં પઞ્ચરાત્રમ્ । ક્રમાદિતો વિચિન્ત્ય સા વિષ્ણુગુણાન્સ્વયોગ્યાન્સદા વિજાનાતિ રમાપિ દેવી ॥ ૩,૧૨.

હા દેવ, એ બધું વેદ કહેવાય છે; એ જ રીતે પુરાણ, મહાભારત અને પંચરાત્ર પણ. ક્રમથી વિચાર કરીને, લક્ષ્મીજી પણ હંમેશા પોતાના માટે યોગ્ય એવા વિષ્ણુના ગુણોને જાણે છે.

વિશેષતો હ્યુક્તગુણા નૃગાદિષુ સ્વયોગ્યભૂતાન્સંવિજાનાતિ દેવી । સામાન્યતઃ પ્રવિજાનાતિ દેવી હરેર્ગુણાન્ન વિશેષાચ્ચ નિત્યમ્ ॥ ૩,૧૨.

વિશેષરૂપે, દેવી વેદના સૂક્તોમાં કહેલા અને પોતાના માટે યોગ્ય એવા ગુણોને જાણે છે. સામાન્ય રીતે, દેવી હરિના ગુણોને જાણે છે, પણ હંમેશા વિશેષ રીતે જાણતી નથી.

અહં વિજાનામિ રમાપ્રસાદાત્તવ પ્રસાદાચ્ચ ગુણાન્સદૈવ । સ્વયોગ્યભૂતાઞ્છ્રુતિષૂક્તાન્ ગુણાંશ્ચ કાંશ્ચિદ્વિજાનાતિ હરેર્ન કશ્ચિત્ ॥ ૩,૧૨.

લક્ષ્મીજીની કૃપાથી અને તારી કૃપાથી, હું હંમેશા તારા ગુણોને જાણું છું. પણ વેદોમાં કહેલા અને પોતાના માટે યોગ્ય એવા હરિના બધા ગુણોને કોઈ પણ જાણતો નથી.

તવ પ્રસાદાચ્ચ મમ પ્રસાદાત્કાલાન્તરે તાંશ્ચ જાનાતિ શેષઃ । દુષ્કર્મલેશાન્ન તિરોહિતાન્ ગુણાન્યાનેવ પૂર્વં વિદિતાન્ સ્વયોગ્યાન્ ॥ ૩,૧૨.

તારી કૃપાથી અને મારી કૃપાથી, બીજા સમયે, શેષજી પણ એ ગુણોને જાણે છે. પણ જે ગુણો દુષ્કર્મના લેશથી છુપાયેલા હોય, એ નહિ, માત્ર અગાઉ જાણીતા અને પોતાના માટે યોગ્ય એવા ગુણો જ જાણે છે.

તાનેવ જ્ઞાત્વા પુનરેવ શેષસ્તિરો હિતાંલ્લબ્ધગુણસ્તતઃ સ્મૃતઃ । સદા સ્વયોગ્યાંશ્ચ હરેર્ગુણાંશ્ચ ઉમાપતિશ્ચાપિ તવ પ્રસાદાત્ ॥ ૩,૧૨.

એ જ ગુણોને જાણીને, ફરીથી શેષજી છુપાયેલા ગુણો પ્રાપ્ત કરે છે અને પછી એ ગુણોથી યુક્ત તરીકે ઓળખાય છે. અને હંમેશા, તારી કૃપાથી, ઉમાપતિ પણ પોતાના માટે યોગ્ય એવા હરિના ગુણોને જાણે છે.

યદા વિજાનાતિ હરે મુરારે અપ્રાપ્તલબ્ધેતિ તદોચ્યતે હરઃ । મમાપિ લોકં ચ યદા મુરારે તદા વિજાનાતિ તવ સ્વરૂપમ્ ॥ ૩,૧૨.

જ્યારે હરા, હે મુરારી, અગાઉ ન મળેલા ગુણોને જાણે છે, ત્યારે તેને પ્રાપ્ત થયેલા કહેવાય છે. અને જ્યારે એ મારા લોકને જાણે છે, હે મુરારી, ત્યારે એ તારા સાચા સ્વરૂપને જાણે છે.

ગોવિન્દ નિત્યાવ્યય ચિત્સુપૂર્ણ તવ પ્રસાદાન્નાસ્તિ શતેષુ તન્મમ। યેયે હિ દેવાશ્ચ શરીરધારિણસ્તે જ્ઞાનહીના વિષયેષુ નિષ્ઠાઃ ॥ ૩,૧૨.

હે ગોવિંદ, શાશ્વત, અવિનાશી અને ચૈતન્યથી પરિપૂર્ણ, તારી કૃપાથી એ જ્ઞાન મને સૈંકડો જન્મે પણ મળતું નથી. અને જે દેવતાઓ શરીર ધારણ કરે છે, એ વિષયોમાં સ્થિર રહીને જ્ઞાનથી વંચિત છે.

યેયે દેવા વિષયેષુ નિષ્ઠાસ્તેતે દેવા બહિરર્થભાવાઃ । યેયે દેવા બહિરર્થભાવા મોક્ષાદન્યે પ્રલપન્તઃ સદૈવ ॥ ૩,૧૨.

જે દેવતાઓ વિષયોમાં સ્થિર છે, એ દેવતાઓ બહારના રૂપવાળા છે. અને જે દેવતાઓ બહારના રૂપવાળા છે, એ હંમેશા મુક્તિથી વિમુખ રહીને વ્યર્થ બોલતા રહે છે.

તવ સ્વરૂપે ચ જગત્સ્વરૂપે તવાસમાનં નાસ્તિ વિષ્ણો સદૈવ । યતસ્તવ પ્રાકૃતો નાસ્તિ દેહો યતો જ્ઞાનં નાસ્તિ નાસ્ત્યેવ નિત્યમ્ ॥ ૩,૧૨.

તારા સ્વરૂપમાં અને જગતના સ્વરૂપમાં, હે વિષ્ણુ, ક્યારેય તારા સમાન બીજું કંઈ નથી. કેમ કે તારો પ્રાકૃત દેહ નથી અને અજ્ઞાન પણ ક્યારેય નથી, એ તો હંમેશા અસ્તિત્વમાં જ નથી.

પૂર્ણાનન્દજ્ઞાનદેહોઽપિ નિત્યં સદા શરીરી ભાષ્યતે ભક્તિમદ્ભિઃ । યતસ્તવ પ્રાકૃતો નાસ્તિ દેહો હ્યતોપિ નિત્યમશરીરીતિ ચ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૧૨.

હે પ્રભુ, તારો સ્વરૂપ તો સંપૂર્ણ આનંદ અને જ્ઞાનથી ભરપૂર છે, છતાં ભક્તો તને હંમેશા શરીર ધરાવનાર તરીકે જ વર્ણવે છે. કારણ કે તારો આ શરીર પ્રાકૃતિક નથી, તેથી તને સદા નિરશરીર પણ માનવામાં આવે છે.

નતોઽહં સર્વદાસ્મિઞ્શરીરેઽહંમમેત્યભિમાનેન શૂન્યઃ । અત્તોઽપ્યહં ત્વશરીરી સદૈવ તથૈવ નિત્યં બહિરર્થૈશ્ચ શૂન્યઃ ॥ ૩,૧૨.

હું હંમેશા નમ્ર છું, પણ આ શરીરમાં હું 'હું' કે 'મારું' એવી ભાવનાથી સદા ખાલી છું. એટલે હું પણ સદાય નિરશરીર છું અને બહારની વસ્તુઓ પ્રત્યે કોઈ આસક્તિ નથી.

સ્વભોગભાર્યાસત્યલોકાદિભોગઃ સ્વયોગ્યભોગો વસ્ત્રમાલ્યાદિભોગઃ । એતે હિ સર્વે બહિરર્થસંજ્ઞકાઃ નૈસર્ગકામાઃ સર્વદા મે હિ વિષ્ણો ॥ ૩,૧૨.

પત્ની સાથેનો આનંદ, સ્વર્ગાદિ લોકોના ભોગ અને વસ્ત્ર-માળ્યાદિ સુખ—આ બધું બહારની વસ્તુઓ કહેવાય છે, અને હે વિષ્ણુ, એ બધું મારા માટે હંમેશા સ્વાભાવિક ઇચ્છાઓ છે.

તથાપ્યહં કામહીનો હિ નિત્યં રુદ્રાદયઃ કામવન્તો યતોતઃ । શરીરિણસ્તે બહિરર્થભાવા અજ્ઞાનવન્તોઽપિ ચ સંસ્મૃતાઃ ખગ ॥ ૩,૧૨.

છતાં પણ હું હંમેશા નિરકામ છું, જ્યારે રુદ્ર અને બીજા દેવતાઓમાં કામના છે. કારણ કે તેઓ શરીરધારી છે, તેઓ બહારની વસ્તુઓ પ્રત્યે આસક્ત છે અને અજ્ઞાન પણ ગણાય છે, હે ખગ.

સ્વદારભોગે કેવલાં પ્રીતિમેવં હરેરેવં સર્વદાહં કરોતિ । સ્તમ્બાસ્ત્રાદીન્ધારિયિષ્યે સદૈવ વિષ્ણોઃ પ્રીત્યર્થં નૈવ ગાત્રાર્થમેવ ॥ ૩,૧૨.

પત્ની સાથેના ભોગમાં પણ હું હંમેશા માત્ર હરિની પ્રસન્નતા માટે જ કાર્ય કરું છું; વિષ્ણુની પ્રસન્નતા માટે હું કઠિન તપ કે દંડ પણ સહન કરી લઉં, પણ કદી પણ મારા શરીર માટે નહીં.

નિત્યાનન્દાદન્યકામો ન મેસ્તિ અતઃ સદા બહિરર્થૈશ્ચ શૂન્યઃ । મમાપિ ભાર્યા બહિરર્થશૂન્યા અમૂઢભાવા મૂઢવતીવ દૃશ્યતે ॥ ૩,૧૨.

શાશ્વત આનંદ સિવાય મને બીજું કશું ઇચ્છવું જ નથી, એટલે હું હંમેશા બહારની વસ્તુઓથી રહિત છું. મારી પત્ની પણ બહારની આસક્તિથી મુક્ત છે, સ્પષ્ટ બુદ્ધિ ધરાવે છે, ભલે દેખાવમાં મૂઢ જેવી લાગે.

અમૂઢભૂતા જ્ઞાનિનાં સર્વદૈવ તથાજ્ઞાનાં જ્ઞાનહીનેતિ ભાતિ । યાવજ્જ્ઞાનં ચાસ્તિ મે વાસ્તુદેવ તાવજ્જ્ઞાનં વાસુદેવસ્ય ચાસ્તિ ॥ ૩,૧૨.

જ્ઞાની લોકોમાં એ હંમેશા સમજદાર દેખાય છે, અને અજ્ઞાનોમાં અજ્ઞાનવાળી લાગે છે; જેટલું સાચું જ્ઞાન મને છે, એટલું જ વાસુદેવને પણ છે.

યાવજ્જ્ઞાનં વાસુદેવસ્ય ચાસ્તિ તાવજ્જ્ઞાનં જ્ઞાનવતામૃજૂનામ્ । ક્રમેણૈવાજ્ઞાનિનાં વાનૃજૂનામસ્પષ્ટરૂપો જ્ઞાનગતો વિશેષઃ ॥ ૩,૧૨.

જ્યાં સુધી વાસુદેવ પાસે જ્ઞાન છે, ત્યાં સુધી સારા અને સીધા લોકો પાસે પણ જ્ઞાન રહે છે; પણ અજ્ઞાન અને દુષ્ટોમાં એ જ્ઞાનનો ભેદ ધીમે ધીમે અસ્પષ્ટ થઈ જાય છે.

સૌરિપ્રકાશે ચ યથૈવ દર્શનં તથા મમ જ્ઞાનગતો વિશેષઃ । દીપપ્રકાશે ચ યથૈવ દર્શનં તથા જ્ઞાનં વાસુદેવસ્ય ચાસ્તિ ॥ ૩,૧૨.

જેમ સૂર્યપ્રકાશમાં બધું સ્પષ્ટ દેખાય છે, એમ જ મારા જ્ઞાનનો ભેદ છે; અને જેમ દીવટીના પ્રકાશમાં દેખાય છે, એમ વાસુદેવનું જ્ઞાન છે.

અસ્પષ્ટપરૂપા ન્યૂનતા હ્યસ્તિ વાયૌ તથા જ્ઞાનં નૈવ સંચિન્તનીયમ્ । એતાદૃશી જ્ઞાનશક્તિર્મુરારેર્વાય્વાદીનાં મોક્ષપર્યન્તમસ્તિ ॥ ૩,૧૨.

પવનમાં જેમ સ્પષ્ટતા અને પૂર્ણતા ઓછી હોય છે, એ રીતે જ્ઞાનની કલ્પના કરવી યોગ્ય નથી; મુરારીની એવી જ્ઞાનશક્તિ છે કે પવન અને બીજા તત્ત્વો માટે પણ મુક્તિ સુધી પહોંચે છે.

જ્ઞાનં ત્વૃજૂનાં મોક્ષકાલેપિ પઞ્ચવાય્વાદીનાં પ્રલયેનાદ્રાદીર્ન । વાયોર્મમ પ્રલયે સૃષ્ટિકાલે તથા ગાયત્ર્યા નાસ્તિનાસ્ત્યેવ મોહઃ ॥ ૩,૧૨.

મુક્તિ સમયે પણ સારા લોકોનું જ્ઞાન કદી નાશ પામતું નથી, અને પાંસ પવન વગેરેનું પણ પ્રલય સમયે નાશ થતો નથી; પવનના પ્રલય કે સર્જન સમયે મને કે ગાયત્રીને કદી મોહ થતો નથી.

ગાયત્રીવદ્ભારત્યા દેવદેવ જ્ઞાતવ્યમેવં હરિતત્ત્વવેદિભિઃ । મમાજ્ઞાનં દૃશ્યતે યત્ર કુત્ર દૈત્યાદીનાં મોહનાર્થ સદૈવ ॥ ૩,૧૨.

ગાયત્રી અને ભારતીની જેમ, હે દેવદેવ, હરિતત્ત્વ જાણનારા લોકો એ રીતે સમજવું જોઈએ; જ્યાં જ્યાં મારું અજ્ઞાન દેખાય છે, એ હંમેશા દૈત્ય વગેરેને મોહિત કરવા માટે જ હોય છે.