ગરુડપુરાણમ્

તં વિચારયિતું બ્રહ્મા પદ્મનાડીં વિવેશ હ ॥ ૩,૧૧.

આ વાત જાણવા માટે બ્રહ્માએ કમળની ડાળમાં પ્રવેશ કર્યો.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૨ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । નાડીં સમાવિશ્ય મહાનુભાવઃ શ્રીવિષ્ણુભક્તો ત્વથ પુષ્કરસ્થઃ । વિચારયામાસ ગુરું સ્વમૂલં નારાયણં નિર્ગુણમદ્વિતીયમ્ ॥ ૩,૧૨.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: પછી, કમળમાં વસતા મહાનુભાવ અને વિષ્ણુભક્ત બ્રહ્માએ કમળની ડાળમાં પ્રવેશ કરી પોતાના મૂળ સ્વરૂપ, ગુણરહિત અને એકમાત્ર નારાયણનું ધ્યાન કર્યું.

એતાવતા હરિભક્તસ્ય તસ્યાપ્યચ્છિન્નભક્તસ્ય ચતુર્મુખસ્ય । વિચારકાલે ચ વિચિન્તનીયો હ્યજ્ઞાનલેશસ્તુ ખગેશ્વરેશ્વર ॥ ૩,૧૨.

હે પંખીઓના સ્વામી, હરિભક્ત અને અખંડ ભક્તિવાળા ચારમુખી બ્રહ્મામાં પણ, જ્યારે વિચાર કરે છે ત્યારે, થોડુંક અજ્ઞાન માનવું જોઈએ.

યથાસ્તિ વિષ્ણોર્મનઃ સઙ્કલ્પ એવ તથૈવ સોપિ પ્રકરોતિ નિત્યમ્ । આલોચને તસ્ય સદાસ્તિ ભૂમન્સ્વયોગ્યતામનતિક્રમ્ય ચૈવ ॥ ૩,૧૨.

જેમ વિષ્ણુમાં મનથી સંકલ્પ થાય છે, તેમ બ્રહ્મા પણ હંમેશા કરે છે; એના મનનમાં જ્ઞાન રહે છે, પણ ક્યારેય પોતાની યોગ્યતા કરતાં વધારે નથી.

હરેઃ સ્વરૂપે ચ તથા પ્રપઞ્ચઃ સ્વસ્મિન્સ્વરૂપે ચ ખગાસ્તિ જ્ઞાનમ્ । યથાપિ નિત્યં પરિચારવારિ ચ અજ્ઞાતવદ્દૃશ્યતે વિષ્ણુના ચ ॥ ૩,૧૨.

હરિના સ્વરૂપમાં અને જગતમાં પણ, પોતપોતાના સ્વરૂપ પ્રમાણે જ્ઞાન રહે છે; તેમ છતાં, જેમ દાસ હંમેશા સેવા કરે છે, તેમ વિષ્ણુ પણ અજ્ઞાત જેવો દેખાય છે.

હરેઃ પ્રીત્યર્થં કુરુતેઽસૌ કદાચ્ચિત્તત્રાપિ કશ્ચિદ્વિશેષોઽસ્તિ વીન્દ્ર । શૃણુષ્વ સમ્યઙ્નિગૃહીતચિત્તો યથા પ્રોવાચ સ વિજાનાતિ દેવઃ ॥ ૩,૧૨.

હરિને પ્રસન્ન કરવા માટે એ કરે છે; ક્યારેક, હે શ્રેષ્ઠ પંખી, તેમાં કોઈ વિશેષતા હોય છે. તું મન લગાવીને સાંભળ, કે એ દેવતાએ કેવી રીતે કહ્યું અને સમજ્યું.

સદા ત્વદોષં પ્રવિશેષૈશ્ચ મુક્તવેદાસ્તથા વા પવિજાનન્તિ નિત્યમ્ । તસ્ય સ્વરૂપં ન તથા હરિં ચ સ્વયોગ્યતામનતિક્રમ્ય વેધાઃ ॥ ૩,૧૨.

મુક્ત અને વિશેષતા ધરાવતી વેદો હંમેશા નિર્દોષ છે, પણ એ પણ બ્રહ્મા કે હરિના સાચા સ્વરૂપને સંપૂર્ણ રીતે જાણતી નથી; એ પોતાની યોગ્યતા સુધી જ જાણે છે.

હરેઃ સ્વરૂપં ન વિજાનાતિ સર્વં સ્વયોગ્યરૂપં સર્વદા વેત્તિ વિષ્ણોઃ । તત્રાજ્ઞાનં નાસ્તિ કિઞ્ચિદ્દ્વિજેન્દ્ર યાવત્સ્વરૂપં ચ તથૈવ લક્ષ્મ્યાઃ ॥ ૩,૧૨.

એ હરિના આખા સ્વરૂપને જાણતો નથી; હંમેશા પોતાની યોગ્યતા મુજબ જ જાણે છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ. ત્યાં અજ્ઞાન જરાય નથી, જેમ લક્ષ્મીના સ્વરૂપમાં પણ નથી.

વેધા ન જાનાતિ કુતસ્તદન્યે તયોઃ સ્વરૂપં ન વિજાનાતિ સર્વમ્ । તથાપિ વેદાનેકદેશેન વેદ જાનાતિ લક્ષ્મીર્હરિરૂપં ચ યાવત્ ॥ ૩,૧૨.

બ્રહ્મા જાણતો નથી, તો બીજાઓ કેવી રીતે જાણે? એ બંનેના સંપૂર્ણ સ્વરૂપને કોઈ જાણતું નથી; છતાં, વેદો જેટલું લક્ષ્મી અને હરિ દર્શાવે છે, એટલું જ જાણે છે.

તાવન્ન જાનાતિ વિધિઃ ખગેન્દ્ર જ્ઞાને વિધાતુશ્ચ સ્વયોગ્યભૂતે । અતો વિરિઞ્ચસ્ય ન ચિન્તનીયો હ્યજ્ઞાનલેશઃ ક્વાપિ દેશે ચ કાલે ॥ ૩,૧૨.

હે ખગરાજ, એ સમય સુધી સર્જનહાર પણ જાણતો નથી, જ્યારે સર્જનહારને યોગ્ય એવું જ્ઞાન હાજર ન હોય. એટલે બ્રહ્મામાં ક્યારેય, ક્યાંયે, અણમાત્ર પણ અજ્ઞાનનો લેશ પણ કલ્પવો નહિ.

નાડીં સમાવિશ્ય તદા વિરિઞ્ચો ન વેદ નારાયણમેકવચ્ચ । તદાઽશૃણોત્તં કમલાસનં પ્રભુસ્તપસ્તપ દ્વ્યક્ષરં સાદરેણ ॥ ૩,૧૨.

તે સમયે, નાડીમાં પ્રવેશ્યા પછી, બ્રહ્માએ એકમાત્ર નારાયણને ઓળખ્યા નહોતા. ત્યારે, કમળ પર બેઠેલા પ્રભુએ શ્રદ્ધાપૂર્વક 'તપ, તપ' એવા બે અક્ષરનું શબ્દ સાંભળ્યો.

અભિપ્રાયં તસ્ય સમ્યગ્વિદિત્ત્વા તપઃ કુરુ ત્વં હરિતુષ્ટ્યર્થમેવ । તપોઽકરોદ્ધરિપાદૈક નિષ્ઠો હરેઃ પ્રીત્યર્થં દિવ્યસહસ્રવર્ષમ્ ॥ ૩,૧૨.

તેણીનો ભાવ સારી રીતે સમજીને કહ્યું: 'હરિને પ્રસન્ન કરવા માટે તપ કરો.' પછી હરિના ચરણોમાં એકાગ્ર રહી, હરિની પ્રસન્નતા માટે દિવ્ય હજાર વર્ષ સુધી તપ કર્યું.

તતો હરિઃ પ્રાદુરાસીત્ખગેન્દ્ર વરં દાતું ભક્તવરસ્ય દિવ્યમ્ । સદા વિષ્ણું દેવદેવો દદર્શ ચતુર્ભુજં તં જલજાયતાક્ષમ્ ॥ ૩,૧૨.

પછી હરિ પ્રગટ થયા, હે ખગરાજ, પોતાના ભક્તસેવકને વરદાન આપવા માટે. બ્રહ્મા હંમેશા ભગવાન વિષ્ણુને, દેવોના દેવને, ચાર ભુજાવાળા અને કમળ જેવી આંખો ધરાવનારા રૂપે જોયા.

શ્રીવત્સલક્ષ્મં ગલશોભિકૌસ્તુભં સંપશ્યન્તં સુપ્રસન્નાર્દ્રદૃષ્ટ્યા । દૃષ્ટ્વા હરિં બ્રહ્મ નારાયણં ચ પુરઃ સ્થિતં ભક્તવશ્યં દયાલુમ્ ॥ ૩,૧૨.

તેણે શ્રીવત્સનું ચિહ્ન અને ગળામાં તેજસ્વી કૌસ્તુભ મણિ જોયો, અને દયાભરી શાંત દૃષ્ટિથી નિહાળતા ભગવાન હરિ, નારાયણ, પોતાના ભક્તના વશમાં અને દયાળુ રૂપે સામે ઊભેલા જોયા.

સમર્ચયામાસ મહાવિભૂત્યા ભક્ત્યા હરેઃ પાદતીર્થં દધાર । અસ્તૌન્મહાભાગવતપ્રધાનો હરિં ગુરું ભક્તિવિવર્ધિતાત્મા ॥ ૩,૧૨.

મહાન વૈભવ અને ભક્તિથી, હરિના ચરણામૃતનું પૂજન કર્યું. મહાભાગવતોમાં શ્રેષ્ઠ, ભક્તિથી હૃદય પ્રસન્ન થયેલા, હરિ ગુરુની સ્તુતિ કરી.

બ્રહ્મોવાચ । રમેશ લોકેશ જગન્નિવાસ તવ સ્વરૂપં ન વિજાનાતિ દેવી । તવ પ્રસાદાત્સુવિજાનાતિ દેવી ગુણાન્વેદોક્તાન્સર્વદા વીન્દ્ર સર્વાન્ ॥ ૩,૧૨.

બ્રહ્માએ કહ્યું: હે લક્ષ્મીનાથ, હે લોકનાથ, હે જગતના નિવાસ, તારી સાચી સ્વરૂપ તો દેવી પણ જાણતી નથી. પણ તારી કૃપાથી, હે દેવરાજ, દેવી વેદોમાં વર્ણવેલા બધા ગુણોને હંમેશા જાણે છે.

તથાપિ સા ન વિજાનાતિ દેવી સાકલ્યેનાશેષિતઃ સદ્ગુણાંશ્ચ । યદ્યપ્યનુક્તં પઞ્ચભિર્નાસ્તિ વેદૈસ્તથાપિ દેવેઽત્ર વિશેષ આસ્તે ॥ ૩,૧૨.

છતાં પણ, દેવી તને સંપૂર્ણ રીતે અને બધા ઉત્તમ ગુણોને સંપૂર્ણપણે જાણતી નથી. ભલે પાંચેય વેદોમાં એ કહેવામાં આવતું ન હોય, તોયે, હે દેવ, અહીં વિશેષતા છે.

તત્ત્વેચ્છવઃ પ્રવિજાનન્તિ નિત્યં વેદે સૂક્તાન્ક્વાપ્યનુક્તાંશ્ચ સર્વાન્ । આદૌ જાનન્ત્યત્ર વેદા મુરારે ઋગાદયઃ સુષ્ઠુ ચત્વાર એવ ॥ ૩,૧૨.

સત્યની ઇચ્છા રાખનાર લોકો વેદમાંથી હંમેશા બધા સૂક્તો, કહેલા અને ના કહેલા, જાણે છે. શરૂઆતમાં, ઋગ્વેદ વગેરે ચારેય વેદો, હે મુરારી, તને સારી રીતે ઓળખે છે.

વેદા હ્યેતે વેદયન્તીતિ દેવ તથા પુરાણં ભારતં પઞ્ચરાત્રમ્ । ક્રમાદિતો વિચિન્ત્ય સા વિષ્ણુગુણાન્સ્વયોગ્યાન્સદા વિજાનાતિ રમાપિ દેવી ॥ ૩,૧૨.

હા દેવ, એ બધું વેદ કહેવાય છે; એ જ રીતે પુરાણ, મહાભારત અને પંચરાત્ર પણ. ક્રમથી વિચાર કરીને, લક્ષ્મીજી પણ હંમેશા પોતાના માટે યોગ્ય એવા વિષ્ણુના ગુણોને જાણે છે.

વિશેષતો હ્યુક્તગુણા નૃગાદિષુ સ્વયોગ્યભૂતાન્સંવિજાનાતિ દેવી । સામાન્યતઃ પ્રવિજાનાતિ દેવી હરેર્ગુણાન્ન વિશેષાચ્ચ નિત્યમ્ ॥ ૩,૧૨.

વિશેષરૂપે, દેવી વેદના સૂક્તોમાં કહેલા અને પોતાના માટે યોગ્ય એવા ગુણોને જાણે છે. સામાન્ય રીતે, દેવી હરિના ગુણોને જાણે છે, પણ હંમેશા વિશેષ રીતે જાણતી નથી.

અહં વિજાનામિ રમાપ્રસાદાત્તવ પ્રસાદાચ્ચ ગુણાન્સદૈવ । સ્વયોગ્યભૂતાઞ્છ્રુતિષૂક્તાન્ ગુણાંશ્ચ કાંશ્ચિદ્વિજાનાતિ હરેર્ન કશ્ચિત્ ॥ ૩,૧૨.

લક્ષ્મીજીની કૃપાથી અને તારી કૃપાથી, હું હંમેશા તારા ગુણોને જાણું છું. પણ વેદોમાં કહેલા અને પોતાના માટે યોગ્ય એવા હરિના બધા ગુણોને કોઈ પણ જાણતો નથી.

તવ પ્રસાદાચ્ચ મમ પ્રસાદાત્કાલાન્તરે તાંશ્ચ જાનાતિ શેષઃ । દુષ્કર્મલેશાન્ન તિરોહિતાન્ ગુણાન્યાનેવ પૂર્વં વિદિતાન્ સ્વયોગ્યાન્ ॥ ૩,૧૨.

તારી કૃપાથી અને મારી કૃપાથી, બીજા સમયે, શેષજી પણ એ ગુણોને જાણે છે. પણ જે ગુણો દુષ્કર્મના લેશથી છુપાયેલા હોય, એ નહિ, માત્ર અગાઉ જાણીતા અને પોતાના માટે યોગ્ય એવા ગુણો જ જાણે છે.

તાનેવ જ્ઞાત્વા પુનરેવ શેષસ્તિરો હિતાંલ્લબ્ધગુણસ્તતઃ સ્મૃતઃ । સદા સ્વયોગ્યાંશ્ચ હરેર્ગુણાંશ્ચ ઉમાપતિશ્ચાપિ તવ પ્રસાદાત્ ॥ ૩,૧૨.

એ જ ગુણોને જાણીને, ફરીથી શેષજી છુપાયેલા ગુણો પ્રાપ્ત કરે છે અને પછી એ ગુણોથી યુક્ત તરીકે ઓળખાય છે. અને હંમેશા, તારી કૃપાથી, ઉમાપતિ પણ પોતાના માટે યોગ્ય એવા હરિના ગુણોને જાણે છે.

યદા વિજાનાતિ હરે મુરારે અપ્રાપ્તલબ્ધેતિ તદોચ્યતે હરઃ । મમાપિ લોકં ચ યદા મુરારે તદા વિજાનાતિ તવ સ્વરૂપમ્ ॥ ૩,૧૨.

જ્યારે હરા, હે મુરારી, અગાઉ ન મળેલા ગુણોને જાણે છે, ત્યારે તેને પ્રાપ્ત થયેલા કહેવાય છે. અને જ્યારે એ મારા લોકને જાણે છે, હે મુરારી, ત્યારે એ તારા સાચા સ્વરૂપને જાણે છે.

ગોવિન્દ નિત્યાવ્યય ચિત્સુપૂર્ણ તવ પ્રસાદાન્નાસ્તિ શતેષુ તન્મમ। યેયે હિ દેવાશ્ચ શરીરધારિણસ્તે જ્ઞાનહીના વિષયેષુ નિષ્ઠાઃ ॥ ૩,૧૨.

હે ગોવિંદ, શાશ્વત, અવિનાશી અને ચૈતન્યથી પરિપૂર્ણ, તારી કૃપાથી એ જ્ઞાન મને સૈંકડો જન્મે પણ મળતું નથી. અને જે દેવતાઓ શરીર ધારણ કરે છે, એ વિષયોમાં સ્થિર રહીને જ્ઞાનથી વંચિત છે.

યેયે દેવા વિષયેષુ નિષ્ઠાસ્તેતે દેવા બહિરર્થભાવાઃ । યેયે દેવા બહિરર્થભાવા મોક્ષાદન્યે પ્રલપન્તઃ સદૈવ ॥ ૩,૧૨.

જે દેવતાઓ વિષયોમાં સ્થિર છે, એ દેવતાઓ બહારના રૂપવાળા છે. અને જે દેવતાઓ બહારના રૂપવાળા છે, એ હંમેશા મુક્તિથી વિમુખ રહીને વ્યર્થ બોલતા રહે છે.

તવ સ્વરૂપે ચ જગત્સ્વરૂપે તવાસમાનં નાસ્તિ વિષ્ણો સદૈવ । યતસ્તવ પ્રાકૃતો નાસ્તિ દેહો યતો જ્ઞાનં નાસ્તિ નાસ્ત્યેવ નિત્યમ્ ॥ ૩,૧૨.

તારા સ્વરૂપમાં અને જગતના સ્વરૂપમાં, હે વિષ્ણુ, ક્યારેય તારા સમાન બીજું કંઈ નથી. કેમ કે તારો પ્રાકૃત દેહ નથી અને અજ્ઞાન પણ ક્યારેય નથી, એ તો હંમેશા અસ્તિત્વમાં જ નથી.

પૂર્ણાનન્દજ્ઞાનદેહોઽપિ નિત્યં સદા શરીરી ભાષ્યતે ભક્તિમદ્ભિઃ । યતસ્તવ પ્રાકૃતો નાસ્તિ દેહો હ્યતોપિ નિત્યમશરીરીતિ ચ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૧૨.

હે પ્રભુ, તારો સ્વરૂપ તો સંપૂર્ણ આનંદ અને જ્ઞાનથી ભરપૂર છે, છતાં ભક્તો તને હંમેશા શરીર ધરાવનાર તરીકે જ વર્ણવે છે. કારણ કે તારો આ શરીર પ્રાકૃતિક નથી, તેથી તને સદા નિરશરીર પણ માનવામાં આવે છે.

નતોઽહં સર્વદાસ્મિઞ્શરીરેઽહંમમેત્યભિમાનેન શૂન્યઃ । અત્તોઽપ્યહં ત્વશરીરી સદૈવ તથૈવ નિત્યં બહિરર્થૈશ્ચ શૂન્યઃ ॥ ૩,૧૨.

હું હંમેશા નમ્ર છું, પણ આ શરીરમાં હું 'હું' કે 'મારું' એવી ભાવનાથી સદા ખાલી છું. એટલે હું પણ સદાય નિરશરીર છું અને બહારની વસ્તુઓ પ્રત્યે કોઈ આસક્તિ નથી.