ગરુડપુરાણમ્

દૃશ્યતે મદ્ભયં તસ્ય હરિપ્રીત્યર્થમેવ ચ । ભયાકામવતીવાનમુવાસ્તવમીરિતમ્ ॥ ૩,૧૧.

તેમાં મારું ડર દેખાય છે અને હરિની પ્રસન્નતા માટે પણ; ડર પણ ઇચ્છા જેવું અસત્ય કહેવાય છે.

પ્રાપ્તપ્રાબ્ધલેશસ્ત તસ્ય નાસ્તિ ખગેશ્વર । દુઃ ખાજ્ઞાનાદિકં કિઞ્ચિત્કથં તસ્મિન્ ભવિષ્યતિ ॥ ૩,૧૧.

હે પંખીઓના રાજા, જેને પોતાના ભાગ્યમાં લખાયેલું થોડું પણ ફળ મળી ગયું હોય, તેને દુઃખ, અજ્ઞાન કે આવું બીજું કંઈયું રહેતું નથી; એમાં આવું કઈ રીતે રહી શકે?

વિષ્ણોરાજ્ઞાનુસારેણ ભયાયાનુકરોત્યસૌ । તેન પ્રીણાતિ ચ હરિસ્તસ્ય નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ ॥ ૩,૧૧.

એ ભગવાન વિષ્ણુની આજ્ઞા પ્રમાણે ભયવશ થઈને કામ કરે છે; એથી હરિ પ્રસન્ન થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

શૃણોતિ સતતં બ્રહ્મા ન ચિન્ત્યાત્તાવતાજ્ઞતા । કદાચિદ્દૃશ્યતે બ્રહ્મા દુઃ ખી ન ચ ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૧.

બ્રહ્મા હંમેશા સાંભળે છે, પણ વિચારતો નથી; એટલે અહીં અજ્ઞાન માનવું યોગ્ય નથી. ક્યારેક બ્રહ્મા દુઃખી દેખાય છે, પણ ખરેખર એ દુઃખી નથી, હે પંખીઓના રાજા.

યદ્બ્રહ્મ ચ ન જાનીયાદ્ધરિપ્રીત્યર્થમેવ ચ । દુઃ ખિવદ્દૃશ્યતે બ્રહ્મા આજ્ઞાનાં મોહનાય ચ ॥ ૩,૧૧.

જ્યારે બ્રહ્મા કશું જાણતો નથી, ત્યારે એ માત્ર હરિને પ્રસન્ન કરવા માટે જ હોય છે; બ્રહ્મા અજ્ઞાનીઓને ભ્રમમાં મૂકવા માટે દુઃખી જેવો દેખાય છે.

યોગ્યતામનતિક્રમ્ય યાવજ્જ્ઞાનં ચ તિષ્ઠતિ । બ્રહ્મણસ્તાવદેવાસ્તિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ ૩,૧૧.

જ્યાં સુધી બ્રહ્માના યોગ્યતા મુજબ જ્ઞાન રહે છે, ત્યાં સુધી જ એ જ્ઞાન રહે છે; અહીં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

જ્ઞાનસ્ય વ્યક્તતા નામ વિદ્યમાનસ્ય ચાદરાત્ । જ્ઞાનસ્યાસાદનં ચૈવ જ્ઞાનવ્યક્તિરિતિ સ્મૃતા ॥ ૩,૧૧.

જ્યારે જ્ઞાન હાજર હોય અને શ્રદ્ધાથી પ્રાપ્ત થાય, ત્યારે જ્ઞાનની પ્રગટતા કહેવાય છે; જ્ઞાન પ્રાપ્ત થવું અને તેનું ખુલ્લું થવું એ જ જ્ઞાનની પ્રગટતા કહેવાય છે.

અતો જ્ઞાનાદિકં નાસ્તિ બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ । પદ્માદ્ધિરણ્મ યાજ્જાતો બ્રહ્મા તુ ચતુરાનનઃ ॥ ૩,૧૧.

આથી, પરમેશ્વર બ્રહ્મામાં અજ્ઞાન કે આવું બીજું કંઈયું નથી; ચાર મુખ ધરાવનાર બ્રહ્મા તો સુવર્ણ અંડામાંથી ઉગેલા કમળમાંથી જન્મ્યો છે.

સર્વદાઽલોચનાયુક્તસ્તેન સ્વાલોચનં કૃતમ્ । અજ્ઞાનાં મોહનાર્થાય હરિપ્રીત્યર્થમેવ ચ ॥ ૩,૧૧.

બ્રહ્મા હંમેશા વિચારશક્તિથી યુક્ત છે, તેથી પોતાનું મનન પણ કરે છે—અજ્ઞાનીઓને ભ્રમમાં મૂકવા અને હરિને પ્રસન્ન કરવા માટે.

સંકલ્પોપિ તથૈવાસ્તિ ન હ્યજ્ઞાનાત્કૃતસ્તથા । કો વા માં સૃષ્ટવાનત્ર ઇતિ હ્યાલોચ્ય સ પ્રભુઃ ॥ ૩,૧૧.

એમ છતાં, સંકલ્પ તો રહે છે, પણ એ અજ્ઞાનથી થતો નથી; ‘મને અહીં કોણે સર્જ્યો?’—આ રીતે એ પ્રભુ વિચાર કરે છે.

તં વિચારયિતું બ્રહ્મા પદ્મનાડીં વિવેશ હ ॥ ૩,૧૧.

આ વાત જાણવા માટે બ્રહ્માએ કમળની ડાળમાં પ્રવેશ કર્યો.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૨ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । નાડીં સમાવિશ્ય મહાનુભાવઃ શ્રીવિષ્ણુભક્તો ત્વથ પુષ્કરસ્થઃ । વિચારયામાસ ગુરું સ્વમૂલં નારાયણં નિર્ગુણમદ્વિતીયમ્ ॥ ૩,૧૨.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: પછી, કમળમાં વસતા મહાનુભાવ અને વિષ્ણુભક્ત બ્રહ્માએ કમળની ડાળમાં પ્રવેશ કરી પોતાના મૂળ સ્વરૂપ, ગુણરહિત અને એકમાત્ર નારાયણનું ધ્યાન કર્યું.

એતાવતા હરિભક્તસ્ય તસ્યાપ્યચ્છિન્નભક્તસ્ય ચતુર્મુખસ્ય । વિચારકાલે ચ વિચિન્તનીયો હ્યજ્ઞાનલેશસ્તુ ખગેશ્વરેશ્વર ॥ ૩,૧૨.

હે પંખીઓના સ્વામી, હરિભક્ત અને અખંડ ભક્તિવાળા ચારમુખી બ્રહ્મામાં પણ, જ્યારે વિચાર કરે છે ત્યારે, થોડુંક અજ્ઞાન માનવું જોઈએ.

યથાસ્તિ વિષ્ણોર્મનઃ સઙ્કલ્પ એવ તથૈવ સોપિ પ્રકરોતિ નિત્યમ્ । આલોચને તસ્ય સદાસ્તિ ભૂમન્સ્વયોગ્યતામનતિક્રમ્ય ચૈવ ॥ ૩,૧૨.

જેમ વિષ્ણુમાં મનથી સંકલ્પ થાય છે, તેમ બ્રહ્મા પણ હંમેશા કરે છે; એના મનનમાં જ્ઞાન રહે છે, પણ ક્યારેય પોતાની યોગ્યતા કરતાં વધારે નથી.

હરેઃ સ્વરૂપે ચ તથા પ્રપઞ્ચઃ સ્વસ્મિન્સ્વરૂપે ચ ખગાસ્તિ જ્ઞાનમ્ । યથાપિ નિત્યં પરિચારવારિ ચ અજ્ઞાતવદ્દૃશ્યતે વિષ્ણુના ચ ॥ ૩,૧૨.

હરિના સ્વરૂપમાં અને જગતમાં પણ, પોતપોતાના સ્વરૂપ પ્રમાણે જ્ઞાન રહે છે; તેમ છતાં, જેમ દાસ હંમેશા સેવા કરે છે, તેમ વિષ્ણુ પણ અજ્ઞાત જેવો દેખાય છે.

હરેઃ પ્રીત્યર્થં કુરુતેઽસૌ કદાચ્ચિત્તત્રાપિ કશ્ચિદ્વિશેષોઽસ્તિ વીન્દ્ર । શૃણુષ્વ સમ્યઙ્નિગૃહીતચિત્તો યથા પ્રોવાચ સ વિજાનાતિ દેવઃ ॥ ૩,૧૨.

હરિને પ્રસન્ન કરવા માટે એ કરે છે; ક્યારેક, હે શ્રેષ્ઠ પંખી, તેમાં કોઈ વિશેષતા હોય છે. તું મન લગાવીને સાંભળ, કે એ દેવતાએ કેવી રીતે કહ્યું અને સમજ્યું.

સદા ત્વદોષં પ્રવિશેષૈશ્ચ મુક્તવેદાસ્તથા વા પવિજાનન્તિ નિત્યમ્ । તસ્ય સ્વરૂપં ન તથા હરિં ચ સ્વયોગ્યતામનતિક્રમ્ય વેધાઃ ॥ ૩,૧૨.

મુક્ત અને વિશેષતા ધરાવતી વેદો હંમેશા નિર્દોષ છે, પણ એ પણ બ્રહ્મા કે હરિના સાચા સ્વરૂપને સંપૂર્ણ રીતે જાણતી નથી; એ પોતાની યોગ્યતા સુધી જ જાણે છે.

હરેઃ સ્વરૂપં ન વિજાનાતિ સર્વં સ્વયોગ્યરૂપં સર્વદા વેત્તિ વિષ્ણોઃ । તત્રાજ્ઞાનં નાસ્તિ કિઞ્ચિદ્દ્વિજેન્દ્ર યાવત્સ્વરૂપં ચ તથૈવ લક્ષ્મ્યાઃ ॥ ૩,૧૨.

એ હરિના આખા સ્વરૂપને જાણતો નથી; હંમેશા પોતાની યોગ્યતા મુજબ જ જાણે છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ. ત્યાં અજ્ઞાન જરાય નથી, જેમ લક્ષ્મીના સ્વરૂપમાં પણ નથી.

વેધા ન જાનાતિ કુતસ્તદન્યે તયોઃ સ્વરૂપં ન વિજાનાતિ સર્વમ્ । તથાપિ વેદાનેકદેશેન વેદ જાનાતિ લક્ષ્મીર્હરિરૂપં ચ યાવત્ ॥ ૩,૧૨.

બ્રહ્મા જાણતો નથી, તો બીજાઓ કેવી રીતે જાણે? એ બંનેના સંપૂર્ણ સ્વરૂપને કોઈ જાણતું નથી; છતાં, વેદો જેટલું લક્ષ્મી અને હરિ દર્શાવે છે, એટલું જ જાણે છે.

તાવન્ન જાનાતિ વિધિઃ ખગેન્દ્ર જ્ઞાને વિધાતુશ્ચ સ્વયોગ્યભૂતે । અતો વિરિઞ્ચસ્ય ન ચિન્તનીયો હ્યજ્ઞાનલેશઃ ક્વાપિ દેશે ચ કાલે ॥ ૩,૧૨.

હે ખગરાજ, એ સમય સુધી સર્જનહાર પણ જાણતો નથી, જ્યારે સર્જનહારને યોગ્ય એવું જ્ઞાન હાજર ન હોય. એટલે બ્રહ્મામાં ક્યારેય, ક્યાંયે, અણમાત્ર પણ અજ્ઞાનનો લેશ પણ કલ્પવો નહિ.

નાડીં સમાવિશ્ય તદા વિરિઞ્ચો ન વેદ નારાયણમેકવચ્ચ । તદાઽશૃણોત્તં કમલાસનં પ્રભુસ્તપસ્તપ દ્વ્યક્ષરં સાદરેણ ॥ ૩,૧૨.

તે સમયે, નાડીમાં પ્રવેશ્યા પછી, બ્રહ્માએ એકમાત્ર નારાયણને ઓળખ્યા નહોતા. ત્યારે, કમળ પર બેઠેલા પ્રભુએ શ્રદ્ધાપૂર્વક 'તપ, તપ' એવા બે અક્ષરનું શબ્દ સાંભળ્યો.

અભિપ્રાયં તસ્ય સમ્યગ્વિદિત્ત્વા તપઃ કુરુ ત્વં હરિતુષ્ટ્યર્થમેવ । તપોઽકરોદ્ધરિપાદૈક નિષ્ઠો હરેઃ પ્રીત્યર્થં દિવ્યસહસ્રવર્ષમ્ ॥ ૩,૧૨.

તેણીનો ભાવ સારી રીતે સમજીને કહ્યું: 'હરિને પ્રસન્ન કરવા માટે તપ કરો.' પછી હરિના ચરણોમાં એકાગ્ર રહી, હરિની પ્રસન્નતા માટે દિવ્ય હજાર વર્ષ સુધી તપ કર્યું.

તતો હરિઃ પ્રાદુરાસીત્ખગેન્દ્ર વરં દાતું ભક્તવરસ્ય દિવ્યમ્ । સદા વિષ્ણું દેવદેવો દદર્શ ચતુર્ભુજં તં જલજાયતાક્ષમ્ ॥ ૩,૧૨.

પછી હરિ પ્રગટ થયા, હે ખગરાજ, પોતાના ભક્તસેવકને વરદાન આપવા માટે. બ્રહ્મા હંમેશા ભગવાન વિષ્ણુને, દેવોના દેવને, ચાર ભુજાવાળા અને કમળ જેવી આંખો ધરાવનારા રૂપે જોયા.

શ્રીવત્સલક્ષ્મં ગલશોભિકૌસ્તુભં સંપશ્યન્તં સુપ્રસન્નાર્દ્રદૃષ્ટ્યા । દૃષ્ટ્વા હરિં બ્રહ્મ નારાયણં ચ પુરઃ સ્થિતં ભક્તવશ્યં દયાલુમ્ ॥ ૩,૧૨.

તેણે શ્રીવત્સનું ચિહ્ન અને ગળામાં તેજસ્વી કૌસ્તુભ મણિ જોયો, અને દયાભરી શાંત દૃષ્ટિથી નિહાળતા ભગવાન હરિ, નારાયણ, પોતાના ભક્તના વશમાં અને દયાળુ રૂપે સામે ઊભેલા જોયા.

સમર્ચયામાસ મહાવિભૂત્યા ભક્ત્યા હરેઃ પાદતીર્થં દધાર । અસ્તૌન્મહાભાગવતપ્રધાનો હરિં ગુરું ભક્તિવિવર્ધિતાત્મા ॥ ૩,૧૨.

મહાન વૈભવ અને ભક્તિથી, હરિના ચરણામૃતનું પૂજન કર્યું. મહાભાગવતોમાં શ્રેષ્ઠ, ભક્તિથી હૃદય પ્રસન્ન થયેલા, હરિ ગુરુની સ્તુતિ કરી.

બ્રહ્મોવાચ । રમેશ લોકેશ જગન્નિવાસ તવ સ્વરૂપં ન વિજાનાતિ દેવી । તવ પ્રસાદાત્સુવિજાનાતિ દેવી ગુણાન્વેદોક્તાન્સર્વદા વીન્દ્ર સર્વાન્ ॥ ૩,૧૨.

બ્રહ્માએ કહ્યું: હે લક્ષ્મીનાથ, હે લોકનાથ, હે જગતના નિવાસ, તારી સાચી સ્વરૂપ તો દેવી પણ જાણતી નથી. પણ તારી કૃપાથી, હે દેવરાજ, દેવી વેદોમાં વર્ણવેલા બધા ગુણોને હંમેશા જાણે છે.

તથાપિ સા ન વિજાનાતિ દેવી સાકલ્યેનાશેષિતઃ સદ્ગુણાંશ્ચ । યદ્યપ્યનુક્તં પઞ્ચભિર્નાસ્તિ વેદૈસ્તથાપિ દેવેઽત્ર વિશેષ આસ્તે ॥ ૩,૧૨.

છતાં પણ, દેવી તને સંપૂર્ણ રીતે અને બધા ઉત્તમ ગુણોને સંપૂર્ણપણે જાણતી નથી. ભલે પાંચેય વેદોમાં એ કહેવામાં આવતું ન હોય, તોયે, હે દેવ, અહીં વિશેષતા છે.

તત્ત્વેચ્છવઃ પ્રવિજાનન્તિ નિત્યં વેદે સૂક્તાન્ક્વાપ્યનુક્તાંશ્ચ સર્વાન્ । આદૌ જાનન્ત્યત્ર વેદા મુરારે ઋગાદયઃ સુષ્ઠુ ચત્વાર એવ ॥ ૩,૧૨.

સત્યની ઇચ્છા રાખનાર લોકો વેદમાંથી હંમેશા બધા સૂક્તો, કહેલા અને ના કહેલા, જાણે છે. શરૂઆતમાં, ઋગ્વેદ વગેરે ચારેય વેદો, હે મુરારી, તને સારી રીતે ઓળખે છે.

વેદા હ્યેતે વેદયન્તીતિ દેવ તથા પુરાણં ભારતં પઞ્ચરાત્રમ્ । ક્રમાદિતો વિચિન્ત્ય સા વિષ્ણુગુણાન્સ્વયોગ્યાન્સદા વિજાનાતિ રમાપિ દેવી ॥ ૩,૧૨.

હા દેવ, એ બધું વેદ કહેવાય છે; એ જ રીતે પુરાણ, મહાભારત અને પંચરાત્ર પણ. ક્રમથી વિચાર કરીને, લક્ષ્મીજી પણ હંમેશા પોતાના માટે યોગ્ય એવા વિષ્ણુના ગુણોને જાણે છે.