ગરુડપુરાણમ્

તસ્માત્તદ્વાસ્તવં નાસ્તિ બ્રહ્મવાય્વોઃ ખગેશ્વર । સ્વપ્નાવસ્થાયાઃ સદૃશી હ્યવસ્થા સુપ્તિસંજ્ઞિકા ॥ ૩,૧૧.

પંખીઓના રાજા, તેથી બ્રહ્મા અને વાયુનું સાચું અસ્તિત્વ નથી; 'ઊંઘ' કહેવાતી સ્થિતિ સપના જેવી જ છે.

બ્રહ્મણ્યમુખ્યયા વૃત્ત્યા હ્યસ્તીત્યેવં નિબોધ મે । અતો ન વાસ્તવમિદમઙ્ગીકાર્યં ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૧.

મારી પાસેથી સમજ, બ્રહ્મનું મુખ્ય રૂપ છે એટલે તેનું અસ્તિત્વ માનવામાં આવે છે; તેથી, પંખીઓના રાજા, આ સાચું માનવું યોગ્ય નથી.

વાસ્તવં યે વિજાનન્તિ તેષાં નિત્યં ધનં તપઃ । શ્રીગરુડ ઉવાચ । સુપ્તિસ્ત્વજ્ઞાનકાર્યત્વાત્સુપ્તિર્નાસ્તીત્યુદીરિતા ॥ ૩,૧૧.

જેને સાચું જાણવું આવે છે, તેમના માટે ધન અને તપસ્યા સદા રહે છે. શ્રી ગરુડ કહે છે: અજ્ઞાનથી ઊંઘ થાય છે, એટલે ઊંઘનું અસ્તિત્વ નથી એવું કહેવાય છે.

યદા હિ કારણં ચાસ્તિ તદા કાર્યમિતિ પ્રભો । ઇત્યભિપ્રાયગર્ભેણ ત્વં સમાધાસ્ય તે યદિ ॥ ૩,૧૧.

પ્રભુ, જ્યારે કારણ હોય ત્યારે પરિણામ પણ હોય છે; જો તમે આવું મનમાં રાખીને ઉકેલશો તો—

તર્હિ તસ્ય મહાભાગ કથં બ્રૂહિ ભયાદિકમ્ । ભયાદિકં હ્યસ્તુ નામ કા વાસ્માકં ક્ષતિર્ભવેત્ ॥ ૩,૧૧.

મહાભાગ્યશાળી, તો મને કહો કે ડર અને બીજા ભાવ કેવી રીતે થાય છે; ડર વગેરે હોય તો પણ, આપણને શું નુકસાન થશે?

એવમુક્તસ્તુ ગોવિન્દોબ્રવીત્તત્રાપિ કારણમ્ । ભયં ત્વજ્ઞાનકાર્યં સ્યાત્કાર્યાકારણમત્ર હિ ॥ ૩,૧૧.

આ રીતે પૂછતાં, ગોવિંદે કહ્યું: ત્યાં પણ કારણ છે; ડર અજ્ઞાનનું પરિણામ છે, કારણ કે અહીં પરિણામનું સાચું કારણ નથી.

પ્રીયતે મત્વા બ્રહ્મ તસ્માત્સુપ્તિશ્ચ તત્ર હિ । અજ્ઞાદિકં યદિ બ્રહ્મ તસ્ય ન સ્યાત્કથઞ્ચન ॥ ૩,૧૧.

બ્રહ્મને વિચારવાથી આનંદ થાય છે, તેથી ઊંઘ પણ ત્યાં છે; જો બ્રહ્મ અજ્ઞાન વગેરે હોય, તો ક્યારેય આવું ન થાય.

કથં સુખી પ્રદૃશ્યેત ન કથઞ્ચિત્કરિષ્યતિ । કથં વા મુક્તિપર્યન્તં જ્ઞાનવ્યક્તિર્વદસ્વ મે ॥ ૩,૧૧.

કોઈને સુખ કેવી રીતે મળે? અથવા કોઈ કામ કેવી રીતે કરી શકે? મને કહો, જ્ઞાનનું પ્રગટવું મુક્તિ સુધી કેવી રીતે ચાલે છે?

યદ્યજ્ઞાનં તસ્ય સત્યં ન સ્યાત્તર્હિ મહાપ્રભો । અત્યાદરાત્કથં બ્રહ્મઞ્છ્રવણં કુરુતે વદ ॥ ૩,૧૧.

મહાપ્રભુ, જો તેને અજ્ઞાન સાચે જ હોય, તો બ્રહ્મા ખૂબ આદરથી શાસ્ત્ર સાંભળે, એ કેવી રીતે શક્ય છે? કહો.

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા કૃષ્ણો વચનમબ્રવીત્ । ભયં ચ વાસ્તવં તસ્ય ન જાનીહિ મહામતે ॥ ૩,૧૧.

આવું સાંભળીને કૃષ્ણે કહ્યું: મહામતિ, તેના માટે ડર સાચું નથી, એ જાણ.

દૃશ્યતે મદ્ભયં તસ્ય હરિપ્રીત્યર્થમેવ ચ । ભયાકામવતીવાનમુવાસ્તવમીરિતમ્ ॥ ૩,૧૧.

તેમાં મારું ડર દેખાય છે અને હરિની પ્રસન્નતા માટે પણ; ડર પણ ઇચ્છા જેવું અસત્ય કહેવાય છે.

પ્રાપ્તપ્રાબ્ધલેશસ્ત તસ્ય નાસ્તિ ખગેશ્વર । દુઃ ખાજ્ઞાનાદિકં કિઞ્ચિત્કથં તસ્મિન્ ભવિષ્યતિ ॥ ૩,૧૧.

હે પંખીઓના રાજા, જેને પોતાના ભાગ્યમાં લખાયેલું થોડું પણ ફળ મળી ગયું હોય, તેને દુઃખ, અજ્ઞાન કે આવું બીજું કંઈયું રહેતું નથી; એમાં આવું કઈ રીતે રહી શકે?

વિષ્ણોરાજ્ઞાનુસારેણ ભયાયાનુકરોત્યસૌ । તેન પ્રીણાતિ ચ હરિસ્તસ્ય નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ ॥ ૩,૧૧.

એ ભગવાન વિષ્ણુની આજ્ઞા પ્રમાણે ભયવશ થઈને કામ કરે છે; એથી હરિ પ્રસન્ન થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

શૃણોતિ સતતં બ્રહ્મા ન ચિન્ત્યાત્તાવતાજ્ઞતા । કદાચિદ્દૃશ્યતે બ્રહ્મા દુઃ ખી ન ચ ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૧.

બ્રહ્મા હંમેશા સાંભળે છે, પણ વિચારતો નથી; એટલે અહીં અજ્ઞાન માનવું યોગ્ય નથી. ક્યારેક બ્રહ્મા દુઃખી દેખાય છે, પણ ખરેખર એ દુઃખી નથી, હે પંખીઓના રાજા.

યદ્બ્રહ્મ ચ ન જાનીયાદ્ધરિપ્રીત્યર્થમેવ ચ । દુઃ ખિવદ્દૃશ્યતે બ્રહ્મા આજ્ઞાનાં મોહનાય ચ ॥ ૩,૧૧.

જ્યારે બ્રહ્મા કશું જાણતો નથી, ત્યારે એ માત્ર હરિને પ્રસન્ન કરવા માટે જ હોય છે; બ્રહ્મા અજ્ઞાનીઓને ભ્રમમાં મૂકવા માટે દુઃખી જેવો દેખાય છે.

યોગ્યતામનતિક્રમ્ય યાવજ્જ્ઞાનં ચ તિષ્ઠતિ । બ્રહ્મણસ્તાવદેવાસ્તિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ ૩,૧૧.

જ્યાં સુધી બ્રહ્માના યોગ્યતા મુજબ જ્ઞાન રહે છે, ત્યાં સુધી જ એ જ્ઞાન રહે છે; અહીં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

જ્ઞાનસ્ય વ્યક્તતા નામ વિદ્યમાનસ્ય ચાદરાત્ । જ્ઞાનસ્યાસાદનં ચૈવ જ્ઞાનવ્યક્તિરિતિ સ્મૃતા ॥ ૩,૧૧.

જ્યારે જ્ઞાન હાજર હોય અને શ્રદ્ધાથી પ્રાપ્ત થાય, ત્યારે જ્ઞાનની પ્રગટતા કહેવાય છે; જ્ઞાન પ્રાપ્ત થવું અને તેનું ખુલ્લું થવું એ જ જ્ઞાનની પ્રગટતા કહેવાય છે.

અતો જ્ઞાનાદિકં નાસ્તિ બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ । પદ્માદ્ધિરણ્મ યાજ્જાતો બ્રહ્મા તુ ચતુરાનનઃ ॥ ૩,૧૧.

આથી, પરમેશ્વર બ્રહ્મામાં અજ્ઞાન કે આવું બીજું કંઈયું નથી; ચાર મુખ ધરાવનાર બ્રહ્મા તો સુવર્ણ અંડામાંથી ઉગેલા કમળમાંથી જન્મ્યો છે.

સર્વદાઽલોચનાયુક્તસ્તેન સ્વાલોચનં કૃતમ્ । અજ્ઞાનાં મોહનાર્થાય હરિપ્રીત્યર્થમેવ ચ ॥ ૩,૧૧.

બ્રહ્મા હંમેશા વિચારશક્તિથી યુક્ત છે, તેથી પોતાનું મનન પણ કરે છે—અજ્ઞાનીઓને ભ્રમમાં મૂકવા અને હરિને પ્રસન્ન કરવા માટે.

સંકલ્પોપિ તથૈવાસ્તિ ન હ્યજ્ઞાનાત્કૃતસ્તથા । કો વા માં સૃષ્ટવાનત્ર ઇતિ હ્યાલોચ્ય સ પ્રભુઃ ॥ ૩,૧૧.

એમ છતાં, સંકલ્પ તો રહે છે, પણ એ અજ્ઞાનથી થતો નથી; ‘મને અહીં કોણે સર્જ્યો?’—આ રીતે એ પ્રભુ વિચાર કરે છે.

તં વિચારયિતું બ્રહ્મા પદ્મનાડીં વિવેશ હ ॥ ૩,૧૧.

આ વાત જાણવા માટે બ્રહ્માએ કમળની ડાળમાં પ્રવેશ કર્યો.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૨ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । નાડીં સમાવિશ્ય મહાનુભાવઃ શ્રીવિષ્ણુભક્તો ત્વથ પુષ્કરસ્થઃ । વિચારયામાસ ગુરું સ્વમૂલં નારાયણં નિર્ગુણમદ્વિતીયમ્ ॥ ૩,૧૨.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: પછી, કમળમાં વસતા મહાનુભાવ અને વિષ્ણુભક્ત બ્રહ્માએ કમળની ડાળમાં પ્રવેશ કરી પોતાના મૂળ સ્વરૂપ, ગુણરહિત અને એકમાત્ર નારાયણનું ધ્યાન કર્યું.

એતાવતા હરિભક્તસ્ય તસ્યાપ્યચ્છિન્નભક્તસ્ય ચતુર્મુખસ્ય । વિચારકાલે ચ વિચિન્તનીયો હ્યજ્ઞાનલેશસ્તુ ખગેશ્વરેશ્વર ॥ ૩,૧૨.

હે પંખીઓના સ્વામી, હરિભક્ત અને અખંડ ભક્તિવાળા ચારમુખી બ્રહ્મામાં પણ, જ્યારે વિચાર કરે છે ત્યારે, થોડુંક અજ્ઞાન માનવું જોઈએ.

યથાસ્તિ વિષ્ણોર્મનઃ સઙ્કલ્પ એવ તથૈવ સોપિ પ્રકરોતિ નિત્યમ્ । આલોચને તસ્ય સદાસ્તિ ભૂમન્સ્વયોગ્યતામનતિક્રમ્ય ચૈવ ॥ ૩,૧૨.

જેમ વિષ્ણુમાં મનથી સંકલ્પ થાય છે, તેમ બ્રહ્મા પણ હંમેશા કરે છે; એના મનનમાં જ્ઞાન રહે છે, પણ ક્યારેય પોતાની યોગ્યતા કરતાં વધારે નથી.

હરેઃ સ્વરૂપે ચ તથા પ્રપઞ્ચઃ સ્વસ્મિન્સ્વરૂપે ચ ખગાસ્તિ જ્ઞાનમ્ । યથાપિ નિત્યં પરિચારવારિ ચ અજ્ઞાતવદ્દૃશ્યતે વિષ્ણુના ચ ॥ ૩,૧૨.

હરિના સ્વરૂપમાં અને જગતમાં પણ, પોતપોતાના સ્વરૂપ પ્રમાણે જ્ઞાન રહે છે; તેમ છતાં, જેમ દાસ હંમેશા સેવા કરે છે, તેમ વિષ્ણુ પણ અજ્ઞાત જેવો દેખાય છે.

હરેઃ પ્રીત્યર્થં કુરુતેઽસૌ કદાચ્ચિત્તત્રાપિ કશ્ચિદ્વિશેષોઽસ્તિ વીન્દ્ર । શૃણુષ્વ સમ્યઙ્નિગૃહીતચિત્તો યથા પ્રોવાચ સ વિજાનાતિ દેવઃ ॥ ૩,૧૨.

હરિને પ્રસન્ન કરવા માટે એ કરે છે; ક્યારેક, હે શ્રેષ્ઠ પંખી, તેમાં કોઈ વિશેષતા હોય છે. તું મન લગાવીને સાંભળ, કે એ દેવતાએ કેવી રીતે કહ્યું અને સમજ્યું.

સદા ત્વદોષં પ્રવિશેષૈશ્ચ મુક્તવેદાસ્તથા વા પવિજાનન્તિ નિત્યમ્ । તસ્ય સ્વરૂપં ન તથા હરિં ચ સ્વયોગ્યતામનતિક્રમ્ય વેધાઃ ॥ ૩,૧૨.

મુક્ત અને વિશેષતા ધરાવતી વેદો હંમેશા નિર્દોષ છે, પણ એ પણ બ્રહ્મા કે હરિના સાચા સ્વરૂપને સંપૂર્ણ રીતે જાણતી નથી; એ પોતાની યોગ્યતા સુધી જ જાણે છે.

હરેઃ સ્વરૂપં ન વિજાનાતિ સર્વં સ્વયોગ્યરૂપં સર્વદા વેત્તિ વિષ્ણોઃ । તત્રાજ્ઞાનં નાસ્તિ કિઞ્ચિદ્દ્વિજેન્દ્ર યાવત્સ્વરૂપં ચ તથૈવ લક્ષ્મ્યાઃ ॥ ૩,૧૨.

એ હરિના આખા સ્વરૂપને જાણતો નથી; હંમેશા પોતાની યોગ્યતા મુજબ જ જાણે છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ. ત્યાં અજ્ઞાન જરાય નથી, જેમ લક્ષ્મીના સ્વરૂપમાં પણ નથી.

વેધા ન જાનાતિ કુતસ્તદન્યે તયોઃ સ્વરૂપં ન વિજાનાતિ સર્વમ્ । તથાપિ વેદાનેકદેશેન વેદ જાનાતિ લક્ષ્મીર્હરિરૂપં ચ યાવત્ ॥ ૩,૧૨.

બ્રહ્મા જાણતો નથી, તો બીજાઓ કેવી રીતે જાણે? એ બંનેના સંપૂર્ણ સ્વરૂપને કોઈ જાણતું નથી; છતાં, વેદો જેટલું લક્ષ્મી અને હરિ દર્શાવે છે, એટલું જ જાણે છે.