ગરુડપુરાણમ્

એવં સ્તુતો હરિઃ કૃષ્ણો સુપ્રબુદ્ધોઽપિ સર્બદા । ઉદ્વુદ્ધવન્મહા વિષ્ણુરભૂદજ્ઞપરીક્ષયા ॥ ૩,૧૧.

આ રીતે સ્તુતિ થતાં, હરી કૃષ્ણ સદા જાગૃત હોવા છતાં, જ્ઞાનની પરીક્ષા માટે જાણે સુતેલા જેવા થયા.

તસ્ય નાભેરભૂત્પદ્મં સૌવર્ણં ભુવનાશ્રયમ્ । તત્પ્રાકૃતં ચ વિજ્ઞેયં ભૂદેવી ત્વભિમાનિની ॥ ૩,૧૧.

તેમના નાભીમાંથી સોનાનું કમળ ઉગ્યું, જે બધા લોકનું આધાર છે. એ પ્રાકૃત માનવું, અને ભૂદેવી એમાં પોતાને એકરૂપ માને છે.

અનન્તસૂર્યવચ્ચૈવ પ્રકાશકરમીરિતમ્ । ચિદાનન્દમયો વિષ્ણુસ્તસ્માદ્ભિન્નો ન સંશયઃ ॥ ૩,૧૧.

જેમ અનંત સૂર્ય પ્રકાશ ફેલાવે છે, તેમ એ પણ તેજ પામ્યું. વિષ્ણુ ચૈતન્ય અને આનંદથી પરિપૂર્ણ છે, એમાંથી અલગ છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

વિષ્ણોઃ સ્વરૂપભૂતં ચ યે વિજાનન્તિ તે નરાઃ । તે યાન્તિ હ્યધરં લોકં તથા તત્સંગિસંગિનઃ ॥ ૩,૧૧.

જે લોકો વિષ્ણુનું સાચું સ્વરૂપ ઓળખે છે અને જે લોકો એવા લોકો સાથે જોડાય છે, તેઓ બધા નીચલા લોકોમાં જાય છે.

કિરીટાદિકવચ્ચૈવ જ્ઞાતવ્યં ચ ખગેશ્વર । કિરીટાદ્યા અપિ હરેર્દ્વિધા સંતિ ન સંશયઃ ॥ ૩,૧૧.

પંખીઓના રાજા, જેમ કે મોખુટ અને બીજા આભૂષણો છે, તેમ ભગવાન હરિના મોખુટ અને આવા આભૂષણ પણ બે પ્રકારના છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.

સ્વરૂપા હ્યસ્વરૂપાશ્ચ સ્વસ્વરૂપનિ દર્શને । ગૃહીતા ઇતિ વિજ્ઞેયા ન સ્વરૂપાઃ ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૧.

સાચા સ્વરૂપ અને અસાચા સ્વરૂપ હોય છે; પોતાનું જે સ્વરૂપ દેખાય છે, એ ધારેલું છે, એ સાચું સ્વરૂપ નથી, પંખીઓના રાજા.

ભ્માણ્ડં હ્યસૃજત્તત્ર સર્વલોકવિધાયકમ્ । પ્રલયે મુક્તિહીનશ્ચ સુપ્ત ઇત્યુચ્યતે બુધઃ ॥ ૩,૧૧.

ત્યાં તેણે આખું બ્રહ્માંડ સર્જ્યું, જે બધા લોકોએ પેદા કરે છે; પ્રલય સમયે જે મુક્તિ વિનાનો છે, તેને જ્ઞાનીઓ 'ઊંઘ્યો' કહે છે.

તસ્ય સમિવસ્ત્રિવં ચ ન જ્ઞાતવ્યા ખગેશ્વર । પ્રલયોપિ મહાભાગ બ્રહ્મવાય્વોર્ન ચાસ્તિ હિ ॥ ૩,૧૧.

પંખીઓના રાજા, તેનું સાચું સ્વરૂપ જાણી શકાયું નથી; પ્રલય સમયે પણ, મહાભાગ્યશાળી, બ્રહ્મા અને વાયુનું સાચું અસ્તિત્વ નથી.

વૃત્તિરૂપં પરં જ્ઞાનં પાદ્યાર્ઘ્યં નાત્ર સંશયઃ । ઇન્દ્રિયાણામુપરતિઃ સુપ્તિરિત્યુચ્યતે બુધૈઃ ॥ ૩,૧૧.

ઉચ્ચતમ જ્ઞાન, જે શાંતિરૂપ છે, એ જ પગ ધોવા અને અર્જ્ય આપવું છે, એમાં કોઈ શંકા નથી; ઇન્દ્રિયોનું નિવૃત્ત થવું જ્ઞાનીઓ 'ઊંઘ' કહે છે.

બ્રહ્મવાય્વોશ્ચ પાસગ્નિ વાસ્તવં સ્યાત્ખગેશ્વર । કથં તર્હિ તયોર્વર્તે હ્યવિલત્યત્વમુચ્યતે ॥ ૩,૧૧.

પંખીઓના રાજા, બ્રહ્મા અને વાયુનું સાચું અસ્તિત્વ દોરી અને અગ્નિ જેવું કહેવાય છે; તો પછી એમના અસ્તિત્વને અસ્તિત્વહીન કેમ કહેવાય છે?

તસ્માત્તદ્વાસ્તવં નાસ્તિ બ્રહ્મવાય્વોઃ ખગેશ્વર । સ્વપ્નાવસ્થાયાઃ સદૃશી હ્યવસ્થા સુપ્તિસંજ્ઞિકા ॥ ૩,૧૧.

પંખીઓના રાજા, તેથી બ્રહ્મા અને વાયુનું સાચું અસ્તિત્વ નથી; 'ઊંઘ' કહેવાતી સ્થિતિ સપના જેવી જ છે.

બ્રહ્મણ્યમુખ્યયા વૃત્ત્યા હ્યસ્તીત્યેવં નિબોધ મે । અતો ન વાસ્તવમિદમઙ્ગીકાર્યં ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૧.

મારી પાસેથી સમજ, બ્રહ્મનું મુખ્ય રૂપ છે એટલે તેનું અસ્તિત્વ માનવામાં આવે છે; તેથી, પંખીઓના રાજા, આ સાચું માનવું યોગ્ય નથી.

વાસ્તવં યે વિજાનન્તિ તેષાં નિત્યં ધનં તપઃ । શ્રીગરુડ ઉવાચ । સુપ્તિસ્ત્વજ્ઞાનકાર્યત્વાત્સુપ્તિર્નાસ્તીત્યુદીરિતા ॥ ૩,૧૧.

જેને સાચું જાણવું આવે છે, તેમના માટે ધન અને તપસ્યા સદા રહે છે. શ્રી ગરુડ કહે છે: અજ્ઞાનથી ઊંઘ થાય છે, એટલે ઊંઘનું અસ્તિત્વ નથી એવું કહેવાય છે.

યદા હિ કારણં ચાસ્તિ તદા કાર્યમિતિ પ્રભો । ઇત્યભિપ્રાયગર્ભેણ ત્વં સમાધાસ્ય તે યદિ ॥ ૩,૧૧.

પ્રભુ, જ્યારે કારણ હોય ત્યારે પરિણામ પણ હોય છે; જો તમે આવું મનમાં રાખીને ઉકેલશો તો—

તર્હિ તસ્ય મહાભાગ કથં બ્રૂહિ ભયાદિકમ્ । ભયાદિકં હ્યસ્તુ નામ કા વાસ્માકં ક્ષતિર્ભવેત્ ॥ ૩,૧૧.

મહાભાગ્યશાળી, તો મને કહો કે ડર અને બીજા ભાવ કેવી રીતે થાય છે; ડર વગેરે હોય તો પણ, આપણને શું નુકસાન થશે?

એવમુક્તસ્તુ ગોવિન્દોબ્રવીત્તત્રાપિ કારણમ્ । ભયં ત્વજ્ઞાનકાર્યં સ્યાત્કાર્યાકારણમત્ર હિ ॥ ૩,૧૧.

આ રીતે પૂછતાં, ગોવિંદે કહ્યું: ત્યાં પણ કારણ છે; ડર અજ્ઞાનનું પરિણામ છે, કારણ કે અહીં પરિણામનું સાચું કારણ નથી.

પ્રીયતે મત્વા બ્રહ્મ તસ્માત્સુપ્તિશ્ચ તત્ર હિ । અજ્ઞાદિકં યદિ બ્રહ્મ તસ્ય ન સ્યાત્કથઞ્ચન ॥ ૩,૧૧.

બ્રહ્મને વિચારવાથી આનંદ થાય છે, તેથી ઊંઘ પણ ત્યાં છે; જો બ્રહ્મ અજ્ઞાન વગેરે હોય, તો ક્યારેય આવું ન થાય.

કથં સુખી પ્રદૃશ્યેત ન કથઞ્ચિત્કરિષ્યતિ । કથં વા મુક્તિપર્યન્તં જ્ઞાનવ્યક્તિર્વદસ્વ મે ॥ ૩,૧૧.

કોઈને સુખ કેવી રીતે મળે? અથવા કોઈ કામ કેવી રીતે કરી શકે? મને કહો, જ્ઞાનનું પ્રગટવું મુક્તિ સુધી કેવી રીતે ચાલે છે?

યદ્યજ્ઞાનં તસ્ય સત્યં ન સ્યાત્તર્હિ મહાપ્રભો । અત્યાદરાત્કથં બ્રહ્મઞ્છ્રવણં કુરુતે વદ ॥ ૩,૧૧.

મહાપ્રભુ, જો તેને અજ્ઞાન સાચે જ હોય, તો બ્રહ્મા ખૂબ આદરથી શાસ્ત્ર સાંભળે, એ કેવી રીતે શક્ય છે? કહો.

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા કૃષ્ણો વચનમબ્રવીત્ । ભયં ચ વાસ્તવં તસ્ય ન જાનીહિ મહામતે ॥ ૩,૧૧.

આવું સાંભળીને કૃષ્ણે કહ્યું: મહામતિ, તેના માટે ડર સાચું નથી, એ જાણ.

દૃશ્યતે મદ્ભયં તસ્ય હરિપ્રીત્યર્થમેવ ચ । ભયાકામવતીવાનમુવાસ્તવમીરિતમ્ ॥ ૩,૧૧.

તેમાં મારું ડર દેખાય છે અને હરિની પ્રસન્નતા માટે પણ; ડર પણ ઇચ્છા જેવું અસત્ય કહેવાય છે.

પ્રાપ્તપ્રાબ્ધલેશસ્ત તસ્ય નાસ્તિ ખગેશ્વર । દુઃ ખાજ્ઞાનાદિકં કિઞ્ચિત્કથં તસ્મિન્ ભવિષ્યતિ ॥ ૩,૧૧.

હે પંખીઓના રાજા, જેને પોતાના ભાગ્યમાં લખાયેલું થોડું પણ ફળ મળી ગયું હોય, તેને દુઃખ, અજ્ઞાન કે આવું બીજું કંઈયું રહેતું નથી; એમાં આવું કઈ રીતે રહી શકે?

વિષ્ણોરાજ્ઞાનુસારેણ ભયાયાનુકરોત્યસૌ । તેન પ્રીણાતિ ચ હરિસ્તસ્ય નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ ॥ ૩,૧૧.

એ ભગવાન વિષ્ણુની આજ્ઞા પ્રમાણે ભયવશ થઈને કામ કરે છે; એથી હરિ પ્રસન્ન થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

શૃણોતિ સતતં બ્રહ્મા ન ચિન્ત્યાત્તાવતાજ્ઞતા । કદાચિદ્દૃશ્યતે બ્રહ્મા દુઃ ખી ન ચ ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૧.

બ્રહ્મા હંમેશા સાંભળે છે, પણ વિચારતો નથી; એટલે અહીં અજ્ઞાન માનવું યોગ્ય નથી. ક્યારેક બ્રહ્મા દુઃખી દેખાય છે, પણ ખરેખર એ દુઃખી નથી, હે પંખીઓના રાજા.

યદ્બ્રહ્મ ચ ન જાનીયાદ્ધરિપ્રીત્યર્થમેવ ચ । દુઃ ખિવદ્દૃશ્યતે બ્રહ્મા આજ્ઞાનાં મોહનાય ચ ॥ ૩,૧૧.

જ્યારે બ્રહ્મા કશું જાણતો નથી, ત્યારે એ માત્ર હરિને પ્રસન્ન કરવા માટે જ હોય છે; બ્રહ્મા અજ્ઞાનીઓને ભ્રમમાં મૂકવા માટે દુઃખી જેવો દેખાય છે.

યોગ્યતામનતિક્રમ્ય યાવજ્જ્ઞાનં ચ તિષ્ઠતિ । બ્રહ્મણસ્તાવદેવાસ્તિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ ૩,૧૧.

જ્યાં સુધી બ્રહ્માના યોગ્યતા મુજબ જ્ઞાન રહે છે, ત્યાં સુધી જ એ જ્ઞાન રહે છે; અહીં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

જ્ઞાનસ્ય વ્યક્તતા નામ વિદ્યમાનસ્ય ચાદરાત્ । જ્ઞાનસ્યાસાદનં ચૈવ જ્ઞાનવ્યક્તિરિતિ સ્મૃતા ॥ ૩,૧૧.

જ્યારે જ્ઞાન હાજર હોય અને શ્રદ્ધાથી પ્રાપ્ત થાય, ત્યારે જ્ઞાનની પ્રગટતા કહેવાય છે; જ્ઞાન પ્રાપ્ત થવું અને તેનું ખુલ્લું થવું એ જ જ્ઞાનની પ્રગટતા કહેવાય છે.

અતો જ્ઞાનાદિકં નાસ્તિ બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ । પદ્માદ્ધિરણ્મ યાજ્જાતો બ્રહ્મા તુ ચતુરાનનઃ ॥ ૩,૧૧.

આથી, પરમેશ્વર બ્રહ્મામાં અજ્ઞાન કે આવું બીજું કંઈયું નથી; ચાર મુખ ધરાવનાર બ્રહ્મા તો સુવર્ણ અંડામાંથી ઉગેલા કમળમાંથી જન્મ્યો છે.

સર્વદાઽલોચનાયુક્તસ્તેન સ્વાલોચનં કૃતમ્ । અજ્ઞાનાં મોહનાર્થાય હરિપ્રીત્યર્થમેવ ચ ॥ ૩,૧૧.

બ્રહ્મા હંમેશા વિચારશક્તિથી યુક્ત છે, તેથી પોતાનું મનન પણ કરે છે—અજ્ઞાનીઓને ભ્રમમાં મૂકવા અને હરિને પ્રસન્ન કરવા માટે.