ગરુડપુરાણમ્

સત્યં સત્યં પુનઃ સત્યમુદ્ધત્ય ભુજમુત્યતે । વેદાચ્છાસ્ત્રં પરં નાસ્તિ ન દેવઃ કેશવાત્પરઃ ॥ ૩,૧૦.

સત્ય, સત્ય, ફરીથી સત્ય—હું હાથ ઊંચો કરીને કહું છું: વેદથી ઊંચું કોઈ શાસ્ત્ર નથી અને કેશવથી ઊંચો કોઈ દેવ નથી.

સર્વોત્કૃષ્ટં કેશવં ચ વિહાયાન્યમુપાસતે । તેષામન્ધં તમો જ્ઞેયં પિતૄણાં ગરુણામપિ ॥ ૩,૧૦.

જે લોકો સર્વોત્કૃષ્ટ કેશવને છોડીને બીજાની ઉપાસના કરે છે, એમનું અંધકાર તો પિતૃઓ અને પક્ષીઓમાં પણ અંધ જ ગણાય છે.

ઇદાનીં શૃણુ પક્ષીન્દ્ર વૈકૃતં સર્ગમુત્તમમ્ । સમ્યગ્જાનાતિ યો લોકે સ યાતિ પરમં પદમ્ ॥ ૩,૧૦.

હવે, હે પક્ષી રાજા, શ્રેષ્ઠ વૈકૃત સર્જન સાંભળ; જે લોકમાં એ સાચી રીતે જાણે છે, તે પરમ પદને પામે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૧ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । પુરુષાખ્યો હરિઃ સાક્ષાદ્ભગવાન્પુરુષોત્તમઃ । શિશ્યેત્વણ્ડોદક વિષ્ણુર્નૃણાં સાહસ્રવત્સરમ્ । લક્ષ્મીશ્ચોદકરૂપેણ શય્યારૂપેણ ભોણ્ડજા ॥ ૩,૧૧.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: પુરુષ નામે હરિ, સર્વોચ્ચ ભગવાન, ખરેખર અંડના જળમાં હજારો વર્ષ સુધી સુતેલા રહ્યા, હે વિનતાનંદન, અને લક્ષ્મીજીએ જળરૂપે એમની શય્યા બની.

વિદ્યા તરઙ્ગરૂપેણ વાયુરૂપેણ ભોણ્ડજ ॥ ૩,૧૧.

વિદ્યાના તરંગરૂપે અને વાયુરૂપે પણ, હે વિનતાનંદન.

તમોરૂપેણ સૈવાસી ન્નાન્યદાસીત્કથઞ્ચન । અસીદ્ગર્ભોદકે ચૈવ નાન્યદાસીત્કથઞ્ચન ॥ ૩,૧૧.

તે સમયે અંધકારરૂપે માત્ર એજ હતી, બીજું કંઈયું નહોતું. એ જ માત્ર ગર્ભજળમાં હતી, બીજું કંઈયું નહોતું.

લક્ષ્મીસ્તુષ્ટાવ ચ હરિં ગર્ભોદે પક્ષિસત્તમ । લક્ષ્મીધરાભ્યાં રૂપાભ્યાં પ્રકૃતિર્હરિણા તથા ॥ ૩,૧૧.

લક્ષ્મીએ ગર્ભજળમાં હરિની સ્તુતિ કરી, હે શ્રેષ્ઠ પક્ષી. લક્ષ્મી અને ધરાની રૂપે પણ પ્રકૃતિએ હરિની પ્રાર્થના કરી.

શેત શ્રુતિસ્વરૂપેણ સ્તૌતિ ગર્ભોદકે હરિમ્ । નારાયણ નમસ્તેઽસ્તુ શૃણુ વિજ્ઞાપનં મમ ॥ ૩,૧૧.

એ સ્ત્રી શ્રુતિરૂપે ગર્ભજળમાં હરિની સ્તુતિ કરતી હતી: 'હે નારાયણ, તમને વંદન છે, કૃપા કરીને મારી વિનંતી સાંભળો.'

અજાં જહિ મહાભાગ યોગ્યાનાં મુક્તિમાવહ । અજા તુ પ્રકૃતિઃ પ્રોક્તા ચાપરા પ્રકૃતિઃ પરા ॥ ૩,૧૧.

'હે મહાભાગ્યશાળી, અજને નાશ કરો અને યોગ્ય લોકોને મુક્તિ આપો. અજને પ્રકૃતિ કહેવાય છે; એક અપાર પ્રકૃતિ છે અને બીજી પરા પ્રકૃતિ છે.'

શતતોવરા તુ બ્રહ્માણી બ્રહ્મપત્ની વરાનના । ઉમા શચ્યવરા તસ્યા અવરાઃ સંપ્રકીર્તિતાઃ ॥ ૩,૧૧.

સૌમાં બ્રહ્માણી, બ્રહ્માની સુંદરમુખી પત્ની, શ્રેષ્ઠ છે; ઉમા અને શચી પણ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે, બાકીની અન્ય સ્ત્રીઓ ઓછા ગણાય છે.

એતાસાં હનનં નૈવ પ્રાર્થયામઃ સદા હરે । અસ્તિ પ્રતિનૃષુ બ્રહ્મ પ્રકૃતી દ્વે વ્યવસ્થિતે ॥ ૩,૧૧.

'હે હરિ, અમારે ક્યારેય એ સ્ત્રીઓના વિનાશની ઈચ્છા નથી. દરેક જીવમાં બે પ્રકારની પ્રકૃતિ સ્થાપિત છે.'

એકા તુ નિત્યસંસારા ત્વજશબ્દાભિધાયિકા । દ્વિતીયા તુ તમોઽપોહ્યા અજશબ્દાભિધાયિકા ॥ ૩,૧૧.

એક તો સતત જન્મમરણમાં રાખે છે, જેને 'અજ' કહેવાય છે; બીજી, અંધકારરૂપ છે અને તેને પણ 'અજ' કહેવાય છે.

અત એવ ત્વજે જ્યેષ્ઠે ઇતિ લોકે પ્રકીર્તિતે । સુખદુઃ ખપ્રદા ચૈવ અપરા દુઃ ખદૈવ તુ ॥ ૩,૧૧.

આથી, મોટી પ્રકૃતિને દુનિયામાં 'જ્યેષ્ઠા' કહે છે; એ સુખ અને દુઃખ બંને આપે છે, જ્યારે નાની માત્ર દુઃખ આપે છે.

મોક્ષાધિકારિણામેવ જ્ઞાનૈશ્વર્યાદયો ગણાઃ । તેષામાચ્છાદિકા હોકા તમોઙ્ગા સા પ્રકીર્તિતા ॥ ૩,૧૧.

મુક્તિ માટે યોગ્ય લોકો માટે જ જ્ઞાન, ઐશ્વર્ય વગેરે ગુણો છે. જે તેમને ઢાંકે છે, તેને અંધકારમય મોહિની શક્તિ કહે છે.

જીવં પ્રતિ મહાવિષ્ણું પાહ્યાચ્છાદયતિ પ્રભો । સા પરા પ્રકૃતિર્જ્ઞેયા પરમાચ્છાદિકા સ્મૃતા ॥ ૩,૧૧.

એ જીવને અને મહાવિષ્ણુને પણ ઢાંકી લે છે, હે પ્રભુ. એ પરા પ્રકૃતિ છે, જેને સર્વોચ્ચ ઢાંકણાર શક્તિ કહે છે.

એવં સા પરમા દુષ્ટા હોકા તમોઙ્ગા તુ પ્રકીર્તિતા । જીવવર્ગેષ્વેવ ખગ બ્રહ્માદેર્નાસ્તિ સા ક્વચિત્ ॥ ૩,૧૧.

આ રીતે, એ પરમ અને દુષ્ટ મોહિની શક્તિ અંધકારમય કહેવાય છે. પણ, હે પક્ષીરાજ, બ્રહ્મા અને અન્ય દેવોમાં એ ક્યારેય નથી.

પિશાચવત્સમુદ્દિષ્ટા જીવસ્યેત્યધિકારિણઃ । પ્રેરિકા તુ તયોર્દેવ્યો સ્ત્વહમાદ્યા સુખાત્મિકા ॥ ૩,૧૧.

મુક્તિ માટે યોગ્ય જીવમાં એ પિશાચ જેવી ગણાય છે. આ બે દેવીઓમાં હું પ્રથમ છું, સુખરૂપ અને પ્રેરણા આપનારી.

તત્ર વિષ્ણો મહાભાગ સગુણાચ્છાદકો હિતઃ । પરમાચ્છાદિકાં દુષ્ટાં વ્યામુચ્યૈવ મહાપ્રભો ॥ ૩,૧૧.

હે મહાભાગ્યશાળી વિષ્ણુ, તમે ગુણોના ઢાંકણને દૂર કરીને કલ્યાણ કરો છો. દુષ્ટ પરમ ઢાંકણને ત્યજીને, હે મહાપ્રભુ—

મોક્ષં દેહિ મહાદેવ ત્વદ્ભક્તાનાં મહાપ્રભો । પરમાચ્છાદિકા હ્યસ્માન્નિત્ય સંસારિણો યતઃ ॥ ૩,૧૧.

'હે મહાદેવ, તમારા ભક્તોને મુક્તિ આપો, હે મહાપ્રભુ. કેમ કે આ પરમ ઢાંકણથી જીવો સતત જન્મમરણમાં બંધાયેલા છે.'

અત એવ ચ નિત્યત્વાત્તસ્માત્તદપસારણમ્ । કુરુ દેવ મહાભાગ ઇતિ વિજ્ઞાયતાં મમ ॥ ૩,૧૧.

'આથી, એનું સદાકાળ રહેવું જોતાં, એનું દૂર કરવું જરૂરી છે. હે મહાભાગ્યશાળી દેવ, એ કરો—આ મારી વિનંતી છે.'

એવં સ્તુતો હરિઃ કૃષ્ણો સુપ્રબુદ્ધોઽપિ સર્બદા । ઉદ્વુદ્ધવન્મહા વિષ્ણુરભૂદજ્ઞપરીક્ષયા ॥ ૩,૧૧.

આ રીતે સ્તુતિ થતાં, હરી કૃષ્ણ સદા જાગૃત હોવા છતાં, જ્ઞાનની પરીક્ષા માટે જાણે સુતેલા જેવા થયા.

તસ્ય નાભેરભૂત્પદ્મં સૌવર્ણં ભુવનાશ્રયમ્ । તત્પ્રાકૃતં ચ વિજ્ઞેયં ભૂદેવી ત્વભિમાનિની ॥ ૩,૧૧.

તેમના નાભીમાંથી સોનાનું કમળ ઉગ્યું, જે બધા લોકનું આધાર છે. એ પ્રાકૃત માનવું, અને ભૂદેવી એમાં પોતાને એકરૂપ માને છે.

અનન્તસૂર્યવચ્ચૈવ પ્રકાશકરમીરિતમ્ । ચિદાનન્દમયો વિષ્ણુસ્તસ્માદ્ભિન્નો ન સંશયઃ ॥ ૩,૧૧.

જેમ અનંત સૂર્ય પ્રકાશ ફેલાવે છે, તેમ એ પણ તેજ પામ્યું. વિષ્ણુ ચૈતન્ય અને આનંદથી પરિપૂર્ણ છે, એમાંથી અલગ છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

વિષ્ણોઃ સ્વરૂપભૂતં ચ યે વિજાનન્તિ તે નરાઃ । તે યાન્તિ હ્યધરં લોકં તથા તત્સંગિસંગિનઃ ॥ ૩,૧૧.

જે લોકો વિષ્ણુનું સાચું સ્વરૂપ ઓળખે છે અને જે લોકો એવા લોકો સાથે જોડાય છે, તેઓ બધા નીચલા લોકોમાં જાય છે.

કિરીટાદિકવચ્ચૈવ જ્ઞાતવ્યં ચ ખગેશ્વર । કિરીટાદ્યા અપિ હરેર્દ્વિધા સંતિ ન સંશયઃ ॥ ૩,૧૧.

પંખીઓના રાજા, જેમ કે મોખુટ અને બીજા આભૂષણો છે, તેમ ભગવાન હરિના મોખુટ અને આવા આભૂષણ પણ બે પ્રકારના છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.

સ્વરૂપા હ્યસ્વરૂપાશ્ચ સ્વસ્વરૂપનિ દર્શને । ગૃહીતા ઇતિ વિજ્ઞેયા ન સ્વરૂપાઃ ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૧.

સાચા સ્વરૂપ અને અસાચા સ્વરૂપ હોય છે; પોતાનું જે સ્વરૂપ દેખાય છે, એ ધારેલું છે, એ સાચું સ્વરૂપ નથી, પંખીઓના રાજા.

ભ્માણ્ડં હ્યસૃજત્તત્ર સર્વલોકવિધાયકમ્ । પ્રલયે મુક્તિહીનશ્ચ સુપ્ત ઇત્યુચ્યતે બુધઃ ॥ ૩,૧૧.

ત્યાં તેણે આખું બ્રહ્માંડ સર્જ્યું, જે બધા લોકોએ પેદા કરે છે; પ્રલય સમયે જે મુક્તિ વિનાનો છે, તેને જ્ઞાનીઓ 'ઊંઘ્યો' કહે છે.

તસ્ય સમિવસ્ત્રિવં ચ ન જ્ઞાતવ્યા ખગેશ્વર । પ્રલયોપિ મહાભાગ બ્રહ્મવાય્વોર્ન ચાસ્તિ હિ ॥ ૩,૧૧.

પંખીઓના રાજા, તેનું સાચું સ્વરૂપ જાણી શકાયું નથી; પ્રલય સમયે પણ, મહાભાગ્યશાળી, બ્રહ્મા અને વાયુનું સાચું અસ્તિત્વ નથી.

વૃત્તિરૂપં પરં જ્ઞાનં પાદ્યાર્ઘ્યં નાત્ર સંશયઃ । ઇન્દ્રિયાણામુપરતિઃ સુપ્તિરિત્યુચ્યતે બુધૈઃ ॥ ૩,૧૧.

ઉચ્ચતમ જ્ઞાન, જે શાંતિરૂપ છે, એ જ પગ ધોવા અને અર્જ્ય આપવું છે, એમાં કોઈ શંકા નથી; ઇન્દ્રિયોનું નિવૃત્ત થવું જ્ઞાનીઓ 'ઊંઘ' કહે છે.