ગરુડપુરાણમ્

અણ્ડાભિમાની બ્રહ્મા તુ વિરાડાખ્યો હ્યભૂત્તદા । એવં મતં સ નિર્માય ભગવાન્હરિખ્યયઃ ॥ ૩,૧૦.

એ અંડના સ્વામી બ્રહ્માજી ત્યારે વિરાટ નામે ઓળખાયા; એમ માનવામાં આવે છે—એમનું સર્જન કરીને ભગવાન હરિ પ્રસિદ્ધ થયા.

વિશેષાત્તત્ર ગરુડ દેવૈસ્તત્ત્વાભિમાનિભિઃ । અધશ્ચોર્ધ્વં તદાક્રમ્ય હરિસ્તિષ્ઠતિ સર્વદા ॥ ૩,૧૦.

હે ગરુડ, તત્વોના દેવતાઓ સાથે, હરિ એ સ્થળે હંમેશાં ઉપર અને નીચે બંને તરફ સ્થિર રહે છે.

એવં પ્રાકૃતસર્ગોક્તિર્વૈકૃતં શૃણુ પક્ષિરાટ્ ॥ ૩,૧૦.

આ રીતે મૂળ સર્જનનું વર્ણન થયું; હવે, હે પક્ષી રાજા, તું વૈકૃત સર્જન સાંભળ.

ગરુડ ઉવાચ । સૃષ્ટિરુક્તા ત્વયા પૂર્વં શ્રુતા સમ્યઙ્મયા હરે ॥ ૩,૧૦.

ગરુડ બોલ્યા: હે હરિ, તમે પહેલેથી સર્જનનું વર્ણન કર્યું છે અને મેં એ ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ્યું છે.

કિં નામ પ્રાકૃતં જ્ઞેયં તથા કિં વૈકૃતં પ્રભો । એતદ્વિસ્તીર્ય મે બ્રૂહિ શ્રોતું કૌતૂહલં હિ મે ॥ ૩,૧૦.

પ્રભુ, જેને પ્રાકૃત સર્જન કહે છે અને જેને વૈકૃત કહે છે—મને એ વિગતે કહો, કેમ કે મને એ જાણવાની ઉત્સુકતા છે.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । અવ્યક્તાદ્યાઃ પૃથિવ્યન્તા અણ્ડાચ્ચ બહિરુદ્ભવાઃ । તે સર્વે પ્રાકૃતાઃ પ્રોક્તાસ્તેષાં જ્ઞાનાદ્વિમચ્યતે ॥ ૩,૧૦.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: અવ્યક્તથી લઈને પૃથ્વી સુધી અને અંડથી બહાર જે કંઈ ઉત્પન્ન થાય છે, એ બધું પ્રાકૃત સર્જન કહેવાય છે; એનું જ્ઞાનથી જ ઓળખાણ થાય છે.

બ્રહ્માડં વિકૃતં જ્ઞેયં બ્રહ્માણ્ડાન્તઃ ખગેશ્વર । યા સૃષ્ટિરુચ્યતે સદ્ભિઃ સૈવોક્તા વિકૃતેતિ ચ ॥ ૩,૧૦.

હે પક્ષી રાજા, બ્રહ્માંડનું રૂપાંતરિત સ્વરૂપ વૈકૃત કહેવાય છે; જ્ઞાનીઓ બ્રહ્માંડની અંદર જે સર્જનનું વર્ણન કરે છે, એ જ વૈકૃત કહેવાય છે.

સૃષ્ટિશ્ચ પ્રલયશ્ચૈવ સંસારો ભક્તિરેવ ચ । દેવતા ઋષિમુખ્યાશ્ચ લોકા ભૂરાદયસ્તથા ॥ ૩,૧૦.

સર્જન અને પ્રલય, સંસાર, ભક્તિ, મુખ્ય દેવતાઓ અને ઋષિઓ, અને ભૂલોકથી શરૂ થતા બધા લોક—

અનાદ્યનન્તકાલીનાઃ સર્વદૈકપ્રકારકાઃ । જગત્પ્રવાહઃ સત્યોઽયં નૈવ મિથ્યા કથઞ્ચન ॥ ૩,૧૦.

આ બધું અનાદિ અને અનંત છે, હંમેશાં એક જ પ્રકારનું છે; જગતનો પ્રવાહ સત્ય છે, કદી પણ ખોટો નથી.

યત્ત્વેતદન્યથા બ્રૂયુઃ સર્વહન્તાર એવ તે । જગત્પ્રવાહઃ સત્યોઽયં હરિસેવેતિસાથા ॥ ૩,૧૦.

પણ જે લોકો આથી જુદું કહે છે, તેઓ બધાના વિનાશક છે; જગતનો પ્રવાહ સત્ય છે અને એ હરિની સેવા માટે છે—એવું કહેવાય છે.

સત્યં સત્યં પુનઃ સત્યમુદ્ધત્ય ભુજમુત્યતે । વેદાચ્છાસ્ત્રં પરં નાસ્તિ ન દેવઃ કેશવાત્પરઃ ॥ ૩,૧૦.

સત્ય, સત્ય, ફરીથી સત્ય—હું હાથ ઊંચો કરીને કહું છું: વેદથી ઊંચું કોઈ શાસ્ત્ર નથી અને કેશવથી ઊંચો કોઈ દેવ નથી.

સર્વોત્કૃષ્ટં કેશવં ચ વિહાયાન્યમુપાસતે । તેષામન્ધં તમો જ્ઞેયં પિતૄણાં ગરુણામપિ ॥ ૩,૧૦.

જે લોકો સર્વોત્કૃષ્ટ કેશવને છોડીને બીજાની ઉપાસના કરે છે, એમનું અંધકાર તો પિતૃઓ અને પક્ષીઓમાં પણ અંધ જ ગણાય છે.

ઇદાનીં શૃણુ પક્ષીન્દ્ર વૈકૃતં સર્ગમુત્તમમ્ । સમ્યગ્જાનાતિ યો લોકે સ યાતિ પરમં પદમ્ ॥ ૩,૧૦.

હવે, હે પક્ષી રાજા, શ્રેષ્ઠ વૈકૃત સર્જન સાંભળ; જે લોકમાં એ સાચી રીતે જાણે છે, તે પરમ પદને પામે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૧ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । પુરુષાખ્યો હરિઃ સાક્ષાદ્ભગવાન્પુરુષોત્તમઃ । શિશ્યેત્વણ્ડોદક વિષ્ણુર્નૃણાં સાહસ્રવત્સરમ્ । લક્ષ્મીશ્ચોદકરૂપેણ શય્યારૂપેણ ભોણ્ડજા ॥ ૩,૧૧.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: પુરુષ નામે હરિ, સર્વોચ્ચ ભગવાન, ખરેખર અંડના જળમાં હજારો વર્ષ સુધી સુતેલા રહ્યા, હે વિનતાનંદન, અને લક્ષ્મીજીએ જળરૂપે એમની શય્યા બની.

વિદ્યા તરઙ્ગરૂપેણ વાયુરૂપેણ ભોણ્ડજ ॥ ૩,૧૧.

વિદ્યાના તરંગરૂપે અને વાયુરૂપે પણ, હે વિનતાનંદન.

તમોરૂપેણ સૈવાસી ન્નાન્યદાસીત્કથઞ્ચન । અસીદ્ગર્ભોદકે ચૈવ નાન્યદાસીત્કથઞ્ચન ॥ ૩,૧૧.

તે સમયે અંધકારરૂપે માત્ર એજ હતી, બીજું કંઈયું નહોતું. એ જ માત્ર ગર્ભજળમાં હતી, બીજું કંઈયું નહોતું.

લક્ષ્મીસ્તુષ્ટાવ ચ હરિં ગર્ભોદે પક્ષિસત્તમ । લક્ષ્મીધરાભ્યાં રૂપાભ્યાં પ્રકૃતિર્હરિણા તથા ॥ ૩,૧૧.

લક્ષ્મીએ ગર્ભજળમાં હરિની સ્તુતિ કરી, હે શ્રેષ્ઠ પક્ષી. લક્ષ્મી અને ધરાની રૂપે પણ પ્રકૃતિએ હરિની પ્રાર્થના કરી.

શેત શ્રુતિસ્વરૂપેણ સ્તૌતિ ગર્ભોદકે હરિમ્ । નારાયણ નમસ્તેઽસ્તુ શૃણુ વિજ્ઞાપનં મમ ॥ ૩,૧૧.

એ સ્ત્રી શ્રુતિરૂપે ગર્ભજળમાં હરિની સ્તુતિ કરતી હતી: 'હે નારાયણ, તમને વંદન છે, કૃપા કરીને મારી વિનંતી સાંભળો.'

અજાં જહિ મહાભાગ યોગ્યાનાં મુક્તિમાવહ । અજા તુ પ્રકૃતિઃ પ્રોક્તા ચાપરા પ્રકૃતિઃ પરા ॥ ૩,૧૧.

'હે મહાભાગ્યશાળી, અજને નાશ કરો અને યોગ્ય લોકોને મુક્તિ આપો. અજને પ્રકૃતિ કહેવાય છે; એક અપાર પ્રકૃતિ છે અને બીજી પરા પ્રકૃતિ છે.'

શતતોવરા તુ બ્રહ્માણી બ્રહ્મપત્ની વરાનના । ઉમા શચ્યવરા તસ્યા અવરાઃ સંપ્રકીર્તિતાઃ ॥ ૩,૧૧.

સૌમાં બ્રહ્માણી, બ્રહ્માની સુંદરમુખી પત્ની, શ્રેષ્ઠ છે; ઉમા અને શચી પણ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે, બાકીની અન્ય સ્ત્રીઓ ઓછા ગણાય છે.

એતાસાં હનનં નૈવ પ્રાર્થયામઃ સદા હરે । અસ્તિ પ્રતિનૃષુ બ્રહ્મ પ્રકૃતી દ્વે વ્યવસ્થિતે ॥ ૩,૧૧.

'હે હરિ, અમારે ક્યારેય એ સ્ત્રીઓના વિનાશની ઈચ્છા નથી. દરેક જીવમાં બે પ્રકારની પ્રકૃતિ સ્થાપિત છે.'

એકા તુ નિત્યસંસારા ત્વજશબ્દાભિધાયિકા । દ્વિતીયા તુ તમોઽપોહ્યા અજશબ્દાભિધાયિકા ॥ ૩,૧૧.

એક તો સતત જન્મમરણમાં રાખે છે, જેને 'અજ' કહેવાય છે; બીજી, અંધકારરૂપ છે અને તેને પણ 'અજ' કહેવાય છે.

અત એવ ત્વજે જ્યેષ્ઠે ઇતિ લોકે પ્રકીર્તિતે । સુખદુઃ ખપ્રદા ચૈવ અપરા દુઃ ખદૈવ તુ ॥ ૩,૧૧.

આથી, મોટી પ્રકૃતિને દુનિયામાં 'જ્યેષ્ઠા' કહે છે; એ સુખ અને દુઃખ બંને આપે છે, જ્યારે નાની માત્ર દુઃખ આપે છે.

મોક્ષાધિકારિણામેવ જ્ઞાનૈશ્વર્યાદયો ગણાઃ । તેષામાચ્છાદિકા હોકા તમોઙ્ગા સા પ્રકીર્તિતા ॥ ૩,૧૧.

મુક્તિ માટે યોગ્ય લોકો માટે જ જ્ઞાન, ઐશ્વર્ય વગેરે ગુણો છે. જે તેમને ઢાંકે છે, તેને અંધકારમય મોહિની શક્તિ કહે છે.

જીવં પ્રતિ મહાવિષ્ણું પાહ્યાચ્છાદયતિ પ્રભો । સા પરા પ્રકૃતિર્જ્ઞેયા પરમાચ્છાદિકા સ્મૃતા ॥ ૩,૧૧.

એ જીવને અને મહાવિષ્ણુને પણ ઢાંકી લે છે, હે પ્રભુ. એ પરા પ્રકૃતિ છે, જેને સર્વોચ્ચ ઢાંકણાર શક્તિ કહે છે.

એવં સા પરમા દુષ્ટા હોકા તમોઙ્ગા તુ પ્રકીર્તિતા । જીવવર્ગેષ્વેવ ખગ બ્રહ્માદેર્નાસ્તિ સા ક્વચિત્ ॥ ૩,૧૧.

આ રીતે, એ પરમ અને દુષ્ટ મોહિની શક્તિ અંધકારમય કહેવાય છે. પણ, હે પક્ષીરાજ, બ્રહ્મા અને અન્ય દેવોમાં એ ક્યારેય નથી.

પિશાચવત્સમુદ્દિષ્ટા જીવસ્યેત્યધિકારિણઃ । પ્રેરિકા તુ તયોર્દેવ્યો સ્ત્વહમાદ્યા સુખાત્મિકા ॥ ૩,૧૧.

મુક્તિ માટે યોગ્ય જીવમાં એ પિશાચ જેવી ગણાય છે. આ બે દેવીઓમાં હું પ્રથમ છું, સુખરૂપ અને પ્રેરણા આપનારી.

તત્ર વિષ્ણો મહાભાગ સગુણાચ્છાદકો હિતઃ । પરમાચ્છાદિકાં દુષ્ટાં વ્યામુચ્યૈવ મહાપ્રભો ॥ ૩,૧૧.

હે મહાભાગ્યશાળી વિષ્ણુ, તમે ગુણોના ઢાંકણને દૂર કરીને કલ્યાણ કરો છો. દુષ્ટ પરમ ઢાંકણને ત્યજીને, હે મહાપ્રભુ—

મોક્ષં દેહિ મહાદેવ ત્વદ્ભક્તાનાં મહાપ્રભો । પરમાચ્છાદિકા હ્યસ્માન્નિત્ય સંસારિણો યતઃ ॥ ૩,૧૧.

'હે મહાદેવ, તમારા ભક્તોને મુક્તિ આપો, હે મહાપ્રભુ. કેમ કે આ પરમ ઢાંકણથી જીવો સતત જન્મમરણમાં બંધાયેલા છે.'