ગરુડપુરાણમ્

ઇન્દ્રસ્યાપ્યાપરોક્ષ્યં સ્યાત્તથા પ્રારબ્ધસંક્ષયઃ । બ્રહ્મણૈવ સહાયાતિ હરિં નારાયણં પરમ્ ॥ ૩,૧૦.

ઇન્દ્ર માટે પણ અપરોક્ષ અનુભવ થાય છે અને સર્વ કર્મોનો નાશ થાય છે; માત્ર બ્રહ્મા સાથે મળીને, હરિ નારાયણને પ્રાપ્ત થાય છે.

ગરુડ ઉવાચ । પઞ્ચાશીતિબ્રહ્મકલ્પં સમારભ્ય મહાપ્રભો । રુદ્રસ્યાપ્યાપરોક્ષ્યં સ્યાત્તથા પ્રારબ્ધસંક્ષયઃ ॥ ૩,૧૦.

ગરુડએ કહ્યું: પચાસી બ્રહ્મા-કલ્પથી શરૂ કરીને, હે મહાપ્રભુ, રુદ્ર માટે પણ અપરોક્ષ અનુભવ અને સર્વ કર્મોનો નાશ થાય છે.

ઇતિ શ્રુતં મયા બ્રહ્મન્બ્રહ્મણોક્તં હરેઃ પ્રિયાત્ । ઇત્થં ત્વયોક્તં શ્રીકૃષ્ણ સંશયોબાધતે મમ ॥ ૩,૧૦.

હું બ્રાહ્મણ પાસેથી સાંભળ્યું છે કે, બ્રહ્માજીએ હરિના પ્રિયને જે કહ્યું હતું; પણ, હે શ્રીકૃષ્ણ, તમે જે રીતે કહ્યું એથી મને શંકા થાય છે.

અતો મે સંશયં છિન્ધિ યથા ન સ્યાત્તથા પુનઃ । ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા કૃષ્ણો વચનમબ્રવીત્ ॥ ૩,૧૦.

મારે શંકા દૂર કરો જેથી ફરીથી એ ઉઠે નહિ; એમ કહીને, એ વચન સાંભળીને કૃષ્ણે ઉત્તર આપ્યો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । બ્રહ્મોક્તસ્ય મયોક્તસ્ય વિવાદો નાસ્તિ સર્વથા । સંદેહસ્ત્વજ્ઞદૃષ્ટીનાં જ્ઞાનિનાં નાસ્તિ સર્વથા ॥ ૩,૧૦.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: બ્રહ્માએ જે કહ્યું અને મેં જે કહ્યું તેમાં ક્યારેય વિવાદ નથી; શંકા તો અજ્ઞાનીઓ માટે છે, જ્ઞાની માટે ક્યારેય નથી.

અશીતિહ્યષ્ટકા પ્રોક્તા અષ્ટપઞ્ચ ખગેશ્વર । ચત્વારિંશદ્બ્રહ્મકલ્પ એવં પ્રાહ ચતુર્મુખઃ ॥ ૩,૧૦.

અશીથી આઠકાઓ કહેવાયા છે અને પચાસી પણ, હે પંખીઓના રાજા; એ રીતે ચતુરમુખ બ્રહ્માએ ચાલીસ બ્રહ્મા-કલ્પમાં કહ્યું છે.

તત્ત્વાનાં બહુગોપ્યત્વાત્તથોક્તં બ્રહ્મણા પુરા । અભિપ્રાયસ્ત્વેવમેવ જ્ઞાતવ્યો નાત્ર સંશયઃ ॥ ૩,૧૦.

આ તત્ત્વો બહુ ગુપ્ત હોવાથી, બ્રહ્માએ એ રીતે કહ્યું હતું; પણ અર્થ તો એ જ છે જે મેં કહ્યું છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

પઞ્ચા શીતિબ્રહ્મકલ્પં યે વિજાનન્તિ ભો દ્વિજ । તેન્ધં તમઃ પ્રવિશન્તિ સત્યંસત્યં મયોદિતમ્ ॥ ૩,૧૦.

હે દ્વિજ, જે લોકો પચાસ બ્રહ્માના યુગ જાણે છે, તેઓ ખરેખર ઘોર અંધકારમાં પ્રવેશ કરે છે—આ હું સાચું, સાચું કહું છું.

વિરજાનન્તરં વિપ્રં તથા વ્યાકૃતમંબરમ્ । અનન્તપારં તદપિ લક્ષ્મીસ્તસ્યાભિમાનિની ॥ ૩,૧૦.

પવિત્રતાથી પર જે અવ્યક્ત આકાશ છે, હે બ્રાહ્મણ, એ પણ અનંત અને અપરિમિત છે; એમાં પણ લક્ષ્મીજીનો અધિકાર છે, કારણ કે એ પોતાને એમાં જ માને છે.

સંખ્યાનુગણનં નામ યસ્ય નાસ્તિ મહાપ્રભો । ન દાનં જાતિપ્રોક્તં સર્વદા નાસ્તિ સંશયઃ ॥ ૩,૧૦.

હે મહાન પ્રભુ, જેના માટે કોઈ ગણતરી કે માપ નથી, અને જાતિ પ્રમાણે આપવાનું પણ નથી—આમાં કદીયે કોઈ સંશય નથી.

અણ્ડાભિમાની બ્રહ્મા તુ વિરાડાખ્યો હ્યભૂત્તદા । એવં મતં સ નિર્માય ભગવાન્હરિખ્યયઃ ॥ ૩,૧૦.

એ અંડના સ્વામી બ્રહ્માજી ત્યારે વિરાટ નામે ઓળખાયા; એમ માનવામાં આવે છે—એમનું સર્જન કરીને ભગવાન હરિ પ્રસિદ્ધ થયા.

વિશેષાત્તત્ર ગરુડ દેવૈસ્તત્ત્વાભિમાનિભિઃ । અધશ્ચોર્ધ્વં તદાક્રમ્ય હરિસ્તિષ્ઠતિ સર્વદા ॥ ૩,૧૦.

હે ગરુડ, તત્વોના દેવતાઓ સાથે, હરિ એ સ્થળે હંમેશાં ઉપર અને નીચે બંને તરફ સ્થિર રહે છે.

એવં પ્રાકૃતસર્ગોક્તિર્વૈકૃતં શૃણુ પક્ષિરાટ્ ॥ ૩,૧૦.

આ રીતે મૂળ સર્જનનું વર્ણન થયું; હવે, હે પક્ષી રાજા, તું વૈકૃત સર્જન સાંભળ.

ગરુડ ઉવાચ । સૃષ્ટિરુક્તા ત્વયા પૂર્વં શ્રુતા સમ્યઙ્મયા હરે ॥ ૩,૧૦.

ગરુડ બોલ્યા: હે હરિ, તમે પહેલેથી સર્જનનું વર્ણન કર્યું છે અને મેં એ ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ્યું છે.

કિં નામ પ્રાકૃતં જ્ઞેયં તથા કિં વૈકૃતં પ્રભો । એતદ્વિસ્તીર્ય મે બ્રૂહિ શ્રોતું કૌતૂહલં હિ મે ॥ ૩,૧૦.

પ્રભુ, જેને પ્રાકૃત સર્જન કહે છે અને જેને વૈકૃત કહે છે—મને એ વિગતે કહો, કેમ કે મને એ જાણવાની ઉત્સુકતા છે.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । અવ્યક્તાદ્યાઃ પૃથિવ્યન્તા અણ્ડાચ્ચ બહિરુદ્ભવાઃ । તે સર્વે પ્રાકૃતાઃ પ્રોક્તાસ્તેષાં જ્ઞાનાદ્વિમચ્યતે ॥ ૩,૧૦.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: અવ્યક્તથી લઈને પૃથ્વી સુધી અને અંડથી બહાર જે કંઈ ઉત્પન્ન થાય છે, એ બધું પ્રાકૃત સર્જન કહેવાય છે; એનું જ્ઞાનથી જ ઓળખાણ થાય છે.

બ્રહ્માડં વિકૃતં જ્ઞેયં બ્રહ્માણ્ડાન્તઃ ખગેશ્વર । યા સૃષ્ટિરુચ્યતે સદ્ભિઃ સૈવોક્તા વિકૃતેતિ ચ ॥ ૩,૧૦.

હે પક્ષી રાજા, બ્રહ્માંડનું રૂપાંતરિત સ્વરૂપ વૈકૃત કહેવાય છે; જ્ઞાનીઓ બ્રહ્માંડની અંદર જે સર્જનનું વર્ણન કરે છે, એ જ વૈકૃત કહેવાય છે.

સૃષ્ટિશ્ચ પ્રલયશ્ચૈવ સંસારો ભક્તિરેવ ચ । દેવતા ઋષિમુખ્યાશ્ચ લોકા ભૂરાદયસ્તથા ॥ ૩,૧૦.

સર્જન અને પ્રલય, સંસાર, ભક્તિ, મુખ્ય દેવતાઓ અને ઋષિઓ, અને ભૂલોકથી શરૂ થતા બધા લોક—

અનાદ્યનન્તકાલીનાઃ સર્વદૈકપ્રકારકાઃ । જગત્પ્રવાહઃ સત્યોઽયં નૈવ મિથ્યા કથઞ્ચન ॥ ૩,૧૦.

આ બધું અનાદિ અને અનંત છે, હંમેશાં એક જ પ્રકારનું છે; જગતનો પ્રવાહ સત્ય છે, કદી પણ ખોટો નથી.

યત્ત્વેતદન્યથા બ્રૂયુઃ સર્વહન્તાર એવ તે । જગત્પ્રવાહઃ સત્યોઽયં હરિસેવેતિસાથા ॥ ૩,૧૦.

પણ જે લોકો આથી જુદું કહે છે, તેઓ બધાના વિનાશક છે; જગતનો પ્રવાહ સત્ય છે અને એ હરિની સેવા માટે છે—એવું કહેવાય છે.

સત્યં સત્યં પુનઃ સત્યમુદ્ધત્ય ભુજમુત્યતે । વેદાચ્છાસ્ત્રં પરં નાસ્તિ ન દેવઃ કેશવાત્પરઃ ॥ ૩,૧૦.

સત્ય, સત્ય, ફરીથી સત્ય—હું હાથ ઊંચો કરીને કહું છું: વેદથી ઊંચું કોઈ શાસ્ત્ર નથી અને કેશવથી ઊંચો કોઈ દેવ નથી.

સર્વોત્કૃષ્ટં કેશવં ચ વિહાયાન્યમુપાસતે । તેષામન્ધં તમો જ્ઞેયં પિતૄણાં ગરુણામપિ ॥ ૩,૧૦.

જે લોકો સર્વોત્કૃષ્ટ કેશવને છોડીને બીજાની ઉપાસના કરે છે, એમનું અંધકાર તો પિતૃઓ અને પક્ષીઓમાં પણ અંધ જ ગણાય છે.

ઇદાનીં શૃણુ પક્ષીન્દ્ર વૈકૃતં સર્ગમુત્તમમ્ । સમ્યગ્જાનાતિ યો લોકે સ યાતિ પરમં પદમ્ ॥ ૩,૧૦.

હવે, હે પક્ષી રાજા, શ્રેષ્ઠ વૈકૃત સર્જન સાંભળ; જે લોકમાં એ સાચી રીતે જાણે છે, તે પરમ પદને પામે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૧ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । પુરુષાખ્યો હરિઃ સાક્ષાદ્ભગવાન્પુરુષોત્તમઃ । શિશ્યેત્વણ્ડોદક વિષ્ણુર્નૃણાં સાહસ્રવત્સરમ્ । લક્ષ્મીશ્ચોદકરૂપેણ શય્યારૂપેણ ભોણ્ડજા ॥ ૩,૧૧.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: પુરુષ નામે હરિ, સર્વોચ્ચ ભગવાન, ખરેખર અંડના જળમાં હજારો વર્ષ સુધી સુતેલા રહ્યા, હે વિનતાનંદન, અને લક્ષ્મીજીએ જળરૂપે એમની શય્યા બની.

વિદ્યા તરઙ્ગરૂપેણ વાયુરૂપેણ ભોણ્ડજ ॥ ૩,૧૧.

વિદ્યાના તરંગરૂપે અને વાયુરૂપે પણ, હે વિનતાનંદન.

તમોરૂપેણ સૈવાસી ન્નાન્યદાસીત્કથઞ્ચન । અસીદ્ગર્ભોદકે ચૈવ નાન્યદાસીત્કથઞ્ચન ॥ ૩,૧૧.

તે સમયે અંધકારરૂપે માત્ર એજ હતી, બીજું કંઈયું નહોતું. એ જ માત્ર ગર્ભજળમાં હતી, બીજું કંઈયું નહોતું.

લક્ષ્મીસ્તુષ્ટાવ ચ હરિં ગર્ભોદે પક્ષિસત્તમ । લક્ષ્મીધરાભ્યાં રૂપાભ્યાં પ્રકૃતિર્હરિણા તથા ॥ ૩,૧૧.

લક્ષ્મીએ ગર્ભજળમાં હરિની સ્તુતિ કરી, હે શ્રેષ્ઠ પક્ષી. લક્ષ્મી અને ધરાની રૂપે પણ પ્રકૃતિએ હરિની પ્રાર્થના કરી.

શેત શ્રુતિસ્વરૂપેણ સ્તૌતિ ગર્ભોદકે હરિમ્ । નારાયણ નમસ્તેઽસ્તુ શૃણુ વિજ્ઞાપનં મમ ॥ ૩,૧૧.

એ સ્ત્રી શ્રુતિરૂપે ગર્ભજળમાં હરિની સ્તુતિ કરતી હતી: 'હે નારાયણ, તમને વંદન છે, કૃપા કરીને મારી વિનંતી સાંભળો.'

અજાં જહિ મહાભાગ યોગ્યાનાં મુક્તિમાવહ । અજા તુ પ્રકૃતિઃ પ્રોક્તા ચાપરા પ્રકૃતિઃ પરા ॥ ૩,૧૧.

'હે મહાભાગ્યશાળી, અજને નાશ કરો અને યોગ્ય લોકોને મુક્તિ આપો. અજને પ્રકૃતિ કહેવાય છે; એક અપાર પ્રકૃતિ છે અને બીજી પરા પ્રકૃતિ છે.'