ગરુડપુરાણમ્

મહત્તત્ત્વાત્પઞ્ચગુણૈરધિકં પરિકીર્તિતમ્ । તસ્માચ્ચ દ્વિગુણં જ્ઞેયંરજો હ્યાવરણં સ્મૃતમ્ ॥ ૩,૧૦.

મહત્તત્વથી પાંચગણું વધારે આવરણ કહેવાયું છે, અને એ પછી બે ગણી વિશાળ આવરણ રજસનું કહેવાય છે.

તતશ્ચ દ્વિગુણં જ્ઞેયં સત્ત્વાવરણમુત્તમમ્ । ત્રયશ્ચૈવં મિલિત્વા તુ એકાવરણમીરિતમ્ ॥ ૩,૧૦.

પછી બે ગણી વિશાળ આવરણ ઉત્તમ સત્ત્વનું કહેવાય છે; અને આ ત્રણેય મળીને એક આવરણ બને છે.

અવ્યાકૃતાખ્યમાકાશં તદનન્તરમીરિતમ્ । મર્યાદારહિતશ્ચૈવં તત્રાસ્તે હરિરવ્યયઃ ॥ ૩,૧૦.

એ પછી અવ્યાકૃત નામનું આકાશ આવે છે, જેની કોઈ સીમા નથી, અને ત્યાં અવિનાશી હરિ નિવાસ કરે છે.

અષ્ટમાવરણં વ્યોમ્નોરં તરા વિરજા નદી । પઞ્ચયોજનવિસ્તીર્ણા સમન્તાત્પરીધીકૃતા ॥ ૩,૧૦.

આકાશનું આઠમું આવરણ વિરજ નદી છે, જે પાંચ યોજન પહોળાઈમાં છે અને ચારે બાજુથી ઘેરેલી છે.

અસ્તિ પુણ્યતમા જ્ઞેયા લોકસંસારનાશિની । એવં ચતુર્મુખેનૈવ તદા હૃષ્યં તિ ચાણ્ડજ ॥ ૩,૧૦.

એ નદી પવિત્રતમ કહેવાય છે, જે લોકસંસારનો નાશ કરે છે; અને એમાં, હે અંડજ, ચતુરાનન પણ આનંદ અનુભવે છે.

તે સર્વે વિરજાનદ્યાં સમ્યક્સ્નાત્વા વિસર્જ્ય ચ । લિઙ્ગદેહં તતઃ પશ્ચાન્મોક્ષં વિન્દન્તિ તે હરેઃ ॥ ૩,૧૦.

એ બધા વિરજ નદીમાં યોગ્ય રીતે સ્નાન કરીને અને લિંગદેહ ત્યાગીને, પછી હરિમાં મોક્ષ પામે છે.

અપરોક્ષદૃશામેવં બ્રહ્મણા સહ ગામિનામ્ । વિરજાતરણં વિદ્ધિ નાન્યેષાં વિનતાસુત ॥ ૩,૧૦.

જે બ્રહ્મા સાથે અને સ્પષ્ટ દ્રષ્ટિ ધરાવનારા છે, માત્ર એ જ વિરજ નદી પાર કરી શકે છે; બીજાને એ શક્ય નથી, હે વિનતાપુત્ર.

અપરોક્ષદૃશાં બ્રહ્મન્વ્યાસાદીનાં ખગેશ્વર । વિરજાતરણં નાસ્તિ ભોક્તવ્યત્વાચ્ચ કર્મણઃ ॥ ૩,૧૦.

હે બ્રાહ્મણ, વ્યાસ અને બીજા aparokṣa દ્રષ્ટિ ધરાવનારા માટે પણ, હે પંખીઓના રાજા, કર્મના ફળ ભોગવવાના કારણે વિરજ પાર કરવું શક્ય નથી.

વિરિઞ્ચેનૈવ સાકં તુ કલ્પેસ્મિન્નધિકારિણામ્ । તેષાં તુ નિયમેનૈવ સર્વપ્રારબ્ધસંક્ષયઃ ॥ ૩,૧૦.

માત્ર વિરીંચિ સાથે, આ કલ્પમાં, યોગ્ય અધિકારી માટે નિયમ પ્રમાણે સર્વ પ્રારબ્ધ કર્મનો નાશ થાય છે.

ભવત્યેવં ન સંદેહો નાન્યેષાં સર્વસંક્ષયઃ । અતસ્તુ વિરજાતરણં તેષામેવ ભવેત્પટો ॥ ૩,૧૦.

આ વાતમાં કોઈ શંકા નથી; બીજાઓ માટે તો સંપૂર્ણ વિનાશ થાય છે. એટલે, માત્ર એ લોકો માટે જ વિરજા નદી પાર કરવાની શક્યતા છે.

વિરજાતરણં નાસ્તિ તેષાં ત (તયોસ્ત)ત્સંગિનાં તથા । સર્વારબ્ધક્ષયો નાસ્તિ યતસ્તેષાં ખગાધિપ ॥ ૩,૧૦.

જેઓ માટે વિરજા નદી પાર થતી નથી, અને જેમની સાથે રહે છે તેઓ માટે પણ નહિ; હે પંખીઓના રાજા, એમના સર્વ કર્મોનો નાશ થતો નથી.

અતશ્ચ સર્વથા નાસ્તિ વિરજાતરણં પ્રભો । પ્રલયે વિરજાનદ્યા લયો નાસ્તિ ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૦.

હું કહું છું કે, હે પ્રભુ, કોઈ પણ રીતે વિરજા નદી પાર થતી નથી; મહાપ્રલય સમયે પણ વિરજા નદીમાં લય થતો નથી, હે પંખીઓના સ્વામી.

લક્ષ્મ્યાત્મિકા તુ સા જ્ઞેયા લિઙ્ગદેહવિદારિણી । બ્રહ્મત્વયોગ્યા ઋજવો નામ દેવાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥ ૩,૧૦.

એ વિરજા દેવી લક્ષ્મીનું સ્વરૂપ છે, જે સૂક્ષ્મ શરીરને વિખેરી નાખે છે; અને ઋજવ નામના દેવતાઓ બ્રહ્મા બનવા યોગ્ય ગણાય છે.

તેપિ પ્રત્યેકશઃ સંતિ હ્યનન્તાશ્ચ પૃથગ્ગણાઃ । પૃથક્પૃથક્ચ તૈઃ સાકં મોક્ષયોગ્યાઃ ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૦.

એ દેવતાઓ પણ અલગ-અલગ અને અનંત જૂથોમાં રહે છે; અને એમની સાથે મુક્તિ માટે યોગ્ય એવા અન્ય પણ છે, હે પંખીઓના રાજા.

જીવાઃ સંતિ હ્યનેકે ચ પ્રતિકલ્પે સૃજન્તિ તે । દ્વાત્રિંશલ્લક્ષણૈઃ સમ્યગ્યુક્તા વાયુત્વયોગ્યકાઃ ॥ ૩,૧૦.

પ્રત્યેક સર્જન-પ્રલયના ચક્રમાં અનેક જીવાત્માઓ છે, અને એ પોતે પણ સર્જન કરે છે; જે લોકો બત્રીસ લક્ષણોથી યુક્ત છે, તેઓ વાયુ બનવા યોગ્ય છે.

અષ્ટકા ઋષયઃ પ્રોક્તાસ્તદૂનાશ્ચક્રવર્તિનઃ । શતજન્મ સમારભ્ય બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ ॥ ૩,૧૦.

આઠ ઋષિઓ કહેવાયા છે, અને એથી નીચે ચક્રવર્તિ રાજાઓ છે; બ્રહ્માજીના સો જન્મથી શરૂ કરીને, હે સર્વોચ્ચ ભગવાન.

અપરોક્ષમિતિ પ્રોક્તં તથા હ્યારબ્ધસંક્ષયઃ । એકેન શતકલ્પેન વાયુત્વં યાતિ ભો દ્વિજ ॥ ૩,૧૦.

આને જ 'અપરોક્ષ અનુભવ' કહેવામાં આવે છે, અને એ રીતે સર્વ કર્મોનો નાશ થાય છે; એક સો કલ્પમાં, હે દ્વિજ, વાયુપદ પ્રાપ્ત થાય છે.

શતજન્મનિ બ્રહ્મત્વં યાતિ પશ્ચાદ્ધરેઃ પદમ્ । ચત્વારિંશદ્બ્રહ્મકલ્પં સમારભ્ય ખગેશ્વર ॥ ૩,૧૦.

સો જન્મ પછી બ્રહ્મા પદ મળે છે, અને પછી હરિનું સ્થાન મળે છે; ચાલીસ બ્રહ્મા-કલ્પથી શરૂ કરીને, હે પંખીઓના રાજા.

રુદ્રસ્યાપ્યાપરોક્ષ્યં સ્યાત્તથા પ્રારબ્ધસંક્ષયઃ । એકચત્વારિંશકલ્પે શેષત્વં યાતિ સુવ્રત ॥ ૩,૧૦.

રુદ્ર માટે પણ અપરોક્ષ અનુભવ થાય છે અને સર્વ કર્મોનો નાશ થાય છે; એકતાલીસ કલ્પ પછી, હે સુવ્રત, શેષપદ પ્રાપ્ત થાય છે.

બ્રહ્મણા સહ મોક્ષં ચ યાતિ સમ્યઙ્ન ચાન્યથા । કલ્પવિંશતિમારભ્ય બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ ॥ ૩,૧૦.

બ્રહ્મા સાથે સાચી રીતે મુક્તિ મળે છે, બીજું કોઈ માર્ગ નથી; વીસ બ્રહ્મા-કલ્પથી શરૂ કરીને, હે સર્વોચ્ચ બ્રહ્મા.

ઇન્દ્રસ્યાપ્યાપરોક્ષ્યં સ્યાત્તથા પ્રારબ્ધસંક્ષયઃ । બ્રહ્મણૈવ સહાયાતિ હરિં નારાયણં પરમ્ ॥ ૩,૧૦.

ઇન્દ્ર માટે પણ અપરોક્ષ અનુભવ થાય છે અને સર્વ કર્મોનો નાશ થાય છે; માત્ર બ્રહ્મા સાથે મળીને, હરિ નારાયણને પ્રાપ્ત થાય છે.

ગરુડ ઉવાચ । પઞ્ચાશીતિબ્રહ્મકલ્પં સમારભ્ય મહાપ્રભો । રુદ્રસ્યાપ્યાપરોક્ષ્યં સ્યાત્તથા પ્રારબ્ધસંક્ષયઃ ॥ ૩,૧૦.

ગરુડએ કહ્યું: પચાસી બ્રહ્મા-કલ્પથી શરૂ કરીને, હે મહાપ્રભુ, રુદ્ર માટે પણ અપરોક્ષ અનુભવ અને સર્વ કર્મોનો નાશ થાય છે.

ઇતિ શ્રુતં મયા બ્રહ્મન્બ્રહ્મણોક્તં હરેઃ પ્રિયાત્ । ઇત્થં ત્વયોક્તં શ્રીકૃષ્ણ સંશયોબાધતે મમ ॥ ૩,૧૦.

હું બ્રાહ્મણ પાસેથી સાંભળ્યું છે કે, બ્રહ્માજીએ હરિના પ્રિયને જે કહ્યું હતું; પણ, હે શ્રીકૃષ્ણ, તમે જે રીતે કહ્યું એથી મને શંકા થાય છે.

અતો મે સંશયં છિન્ધિ યથા ન સ્યાત્તથા પુનઃ । ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા કૃષ્ણો વચનમબ્રવીત્ ॥ ૩,૧૦.

મારે શંકા દૂર કરો જેથી ફરીથી એ ઉઠે નહિ; એમ કહીને, એ વચન સાંભળીને કૃષ્ણે ઉત્તર આપ્યો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । બ્રહ્મોક્તસ્ય મયોક્તસ્ય વિવાદો નાસ્તિ સર્વથા । સંદેહસ્ત્વજ્ઞદૃષ્ટીનાં જ્ઞાનિનાં નાસ્તિ સર્વથા ॥ ૩,૧૦.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: બ્રહ્માએ જે કહ્યું અને મેં જે કહ્યું તેમાં ક્યારેય વિવાદ નથી; શંકા તો અજ્ઞાનીઓ માટે છે, જ્ઞાની માટે ક્યારેય નથી.

અશીતિહ્યષ્ટકા પ્રોક્તા અષ્ટપઞ્ચ ખગેશ્વર । ચત્વારિંશદ્બ્રહ્મકલ્પ એવં પ્રાહ ચતુર્મુખઃ ॥ ૩,૧૦.

અશીથી આઠકાઓ કહેવાયા છે અને પચાસી પણ, હે પંખીઓના રાજા; એ રીતે ચતુરમુખ બ્રહ્માએ ચાલીસ બ્રહ્મા-કલ્પમાં કહ્યું છે.

તત્ત્વાનાં બહુગોપ્યત્વાત્તથોક્તં બ્રહ્મણા પુરા । અભિપ્રાયસ્ત્વેવમેવ જ્ઞાતવ્યો નાત્ર સંશયઃ ॥ ૩,૧૦.

આ તત્ત્વો બહુ ગુપ્ત હોવાથી, બ્રહ્માએ એ રીતે કહ્યું હતું; પણ અર્થ તો એ જ છે જે મેં કહ્યું છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

પઞ્ચા શીતિબ્રહ્મકલ્પં યે વિજાનન્તિ ભો દ્વિજ । તેન્ધં તમઃ પ્રવિશન્તિ સત્યંસત્યં મયોદિતમ્ ॥ ૩,૧૦.

હે દ્વિજ, જે લોકો પચાસ બ્રહ્માના યુગ જાણે છે, તેઓ ખરેખર ઘોર અંધકારમાં પ્રવેશ કરે છે—આ હું સાચું, સાચું કહું છું.

વિરજાનન્તરં વિપ્રં તથા વ્યાકૃતમંબરમ્ । અનન્તપારં તદપિ લક્ષ્મીસ્તસ્યાભિમાનિની ॥ ૩,૧૦.

પવિત્રતાથી પર જે અવ્યક્ત આકાશ છે, હે બ્રાહ્મણ, એ પણ અનંત અને અપરિમિત છે; એમાં પણ લક્ષ્મીજીનો અધિકાર છે, કારણ કે એ પોતાને એમાં જ માને છે.