ગરુડપુરાણમ્

શ્રીગરુડ ઉવાચ । અજાનજસ્વરૂપં ચ બ્રૂહિ કૃષ્ણ મહામતે । તદન્યાંશ્ચ ક્રમેણેવ વક્તું કૃષ્ણ ત્વમર્હસિ ॥ ૩,૯.

શ્રીગરુડ બોલ્યા: હે કૃષ્ણ, મહામતિ, મને અજાનદેવતાઓનું સ્વરૂપ કહો અને પછી ક્રમશઃ બીજાઓ વિશે પણ કહો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । અજાનાખ્યા દેવતાસ્તુ તત્તદ્દેવકુલે ભવાઃ । અજાનદેવતાસ્તા હિ તેભ્યોગ્ર્યાઃ કર્મદેવતાઃ ॥ ૩,૯.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: અજાન નામની દેવતાઓ પોતપોતાના દેવલોકમાં વસે છે. એ અજાનદેવતાઓ કર્મથી જન્મેલા દેવતાઓ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે.

વિરાધશ્ચારુદેષ્ણશ્ચ તથા ચિત્રરથસ્તથા । ધૃતરાષ્ટ્રઃ કિશોરશ્ચ હૂહૂર્હાહાસ્તથૈવ ચ ॥ ૩,૯.

વિરાધ, આરુદેષ્ણ, ચિત્રરથ, ધૃતરાષ્ટ્ર, કિશોર, હૂહૂ અને હાહા—

વિદ્યાધરશ્ચોગ્રસેનો વિશ્વાવસુપરાવસૂ । ચિત્રસેનશ્ચ ગોપાલો બલઃ પઞ્ચદશ સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૯.

વિદ્યાધર, ઉગ્રસેન, વિશ્વાવસુ, પરાવસુ, ચિત્રસેન, ગોપાલ અને બલ—આ પંદર જણ યાદ રાખવામાં આવે છે.

એવમાદ્યાશ્ચ ગન્ધર્વાઃ શતસંખ્યાઃ ખગેશ્વર । અજાનજસમા જ્ઞેયા મુક્તૌ સંસાર એવ ચ ॥ ૩,૯.

આ રીતે, પંખીરાજ, શતાવધિ મુખ્ય ગંધર્વો પણ અજાનદેવતાઓ જેટલાં જ માનવામાં આવે છે, મુક્તિમાં અને સંસાર બંનેમાં.

અજ્ઞાનજાસ્તુ મે દેવાઃ કર્મજેભ્યઃ શતાવરાઃ । ઘૃતાચી મેનકા રંભા ઉર્વશી ચ તિલોત્તમા ॥ ૩,૯.

પણ મારા અજ્ઞાનથી જન્મેલા દેવતાઓ કર્મથી જન્મેલા દેવતાઓ કરતાં અનેક ગણાં ઓછા છે: ઘૃતાચી, મેનકા, રંભા, ઉર્વશી અને તિલોત્તમા.

સુકેતુઃ શબરી ચૈવ મઞ્જુઘોષા ચ પિઙ્ગલા । ઇત્યાદિકં યક્ષરત્નં સહ સંપરિકીર્તિતમ્ ॥ ૩,૯.

સુકેતુ, શબરી, મંજુઘોષા, પિંગલા અને આવા યક્ષમણિઓ પણ એમની સાથે ઉલ્લેખવામાં આવ્યા છે.

અજાનજસમા હ્યેતે કર્મજેભ્યઃ શતાવરાઃ । વિશ્વામિત્રો વસિષ્ઠશ્ચ નારદશ્ચ્યવનસ્તથા ॥ ૩,૯.

આ બધા, ભલે અજાનદેવતાઓ જેટલાં જ ગણાય, છતાં કર્મથી જન્મેલા દેવતાઓ કરતાં અનેક ગણાં ઓછા છે: વિશ્વામિત્ર, વસિષ્ઠ, નારદ અને ચ્યવન—

ઉતથ્યશ્ચ મુનિશ્ચૈતાન્દ્રાજપિત્વા ખગેશ્વર । ઋષયશ્ચ મહાત્માનો હ્યજાનજસમાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૯.

ઉતથ્ય અને બીજા ઋષિઓએ રાજા બનીને રાજ્ય કર્યું, પંખીરાજ, એ મહાત્મા ઋષિઓ પણ અજાનદેવતાઓ જેટલાં જ ગણાય છે.

શતર્ચિઃ કશ્યપો જ્ઞેયો મધ્યમશ્ચ પરાશરઃ । પાવમાન્યઃ પ્રગાથશ્ચ ક્ષુદ્રસૂક્તશ્ચ દેવલઃ ॥ ૩,૯.

શતર્ચિ, કશ્યપ, મધ્યમ, પરાશર, પાવમાન્ય, પ્રગાથ, ક્ષુદ્રસૂક્ત અને દેવલ—

ગૃત્સમદો હ્યાસુરિશ્ચ ભરદ્વાજોથ મુદ્ગલઃ । ઉદ્દાલકો હ્યૃષ્યશૃઙ્ગઃ શઙ્ખઃ સત્યવ્રતસ્તથા ॥ ૩,૯.

ગૃત્સમદ, આસુરી, ભરદ્વાજ, મુદગલ, ઉદ્દાલક, ઋષ્યશૃંગ, શંખ અને સત્યવ્રત—

સુયજ્ઞશ્ચૈવ બાભ્રવ્યો માણ્ડૂકશ્ચૈવ બાષ્કલઃ । ધર્માચાર્યસ્તથાગસ્ત્યો દાલ્ભ્યો દાર્ઢ્યચ્યુતસ્તથા ॥ ૩,૯.

સુયજ્ઞ, બાબ્રવ્ય, માંડૂક, બાષ્કલ, ધર્માચાર્ય, અગસ્ત્ય, દાલ્ભ્ય અને દાર્ઢ્યચ્યૂત—

કવષો હરિતઃ કણ્વો વિરૂપો મુસલસ્તથા । વિષ્ણુવૃદ્ધશ્ચ આત્રેયઃ શ્રીવત્સો વત્સલેત્યપિ ॥ ૩,૯.

કવષ, હરિત, કણ્વ, વિરૂપ, મ્યુસલ, વિષ્ણુવૃદ્ધ, આત્રેય, શ્રીવત્સ અને વત્સલ પણ.

ભાર્ગવશ્ચાપ્નવાનશ્ચ માણ્ડૂકેયસ્તથૈવ । મણ્ડૂકશ્ચૈવ જાબચલિઃ વીતિહવ્યસ્તથૈવ ચ ॥ ૩,૯.

ભૃગુના વંશજ ભાર્ગવ, આપ્નવાન, માંડૂકેય, માંડૂક, જાબચલિ અને વીતિહવ્ય – એ બધા પણ છે.

ગૃત્સમદઃ શૌનકશ્ચ ઇત્યાદ્યા ઋષયઃ સ્મૃતાઃ । એતેષાં શ્રવણાદેવ હરિઃ પ્રીણાતિ સર્વદા ॥ ૩,૯.

ગૃત્સમદ અને શૌનક પણ ઋષિ તરીકે જાણીતા છે; એમના નામ સાંભળવાથી જ હરિ હંમેશા પ્રસન્ન થાય છે.

બ્રુવે દ્વ્યષ્ટસહસ્રં ચ શૃણુ તાર્ક્ષ્ય મમ સ્ત્રિયઃ । અગ્નિપુત્રાસ્તુ યદ્દ્વ્યષ્ટસહસ્રઞ્ચ મમ સ્ત્રિયઃ । અજાનજસમા હ્યેતા (તે) નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ ૩,૯.

હું તારે કહેું છું, તાર્ખ્ય, મારી આઠ હજાર પત્નીઓ છે; અગ્નિથી જન્મેલી પણ એટલી જ છે, અને એ અજાનજ જેવી જ છે – આ વિષયમાં વધુ પૂછપરછ કરવાની જરૂર નથી.

ત્વષ્ટુઃ પુત્રી કશેરૂશ્ચ તાસાં મધ્યે ગુણાધિકા । તદનન્તરજાન્વક્ષ્યે શૃણુ સમ્યક્ખગેશ્વર ॥ ૩,૯.

એમાંથી ત્વષ્ટૃની પુત્રી કશેરુ ગુણોમાં સર્વોપરી છે; હવે પછીના જન્મેલા વિશે કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ, પંખીઓના રાજા.

આજાનેભ્યસ્તુ પિતરઃ સપ્તભ્યોન્યે શતાવરાઃ । તથાધિકા હિ પિતર ઇતિ વેદવિદાં મતમ્ ॥ ૩,૯.

અજાનજમાંથી પિતૃઓના સાત જુદા જૂથો છે, દરેકમાં સો પેઢીઓ છે; તેથી પિતૃઓ બહુ જ વધારે છે, એમ વેદજ્ઞ લોકો માને છે.

તદનન્તરાજાન્વક્ષ્યે શૃણુ ત્વં દ્વિજસત્તમ । અષ્ટાભ્યો દેવગન્ધર્વા અષ્ટોત્તરશતં વિના ॥ ૩,૯.

હવે હું અજાનજ પછીના વિશે કહું છું – સાંભળ, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ; આઠ દેવગાંધીર્વ જૂથોમાંથી, એકસો આઠને છોડીને.

તેભ્યઃ શતગુણાનન્દા દેવપ્રેષ્યાસ્તુ મુખ્યતઃ । સ્વમુખેનેવ દેવૈશ્ચ આજ્ઞાપ્યાઃ સર્વદા ગણાઃ ॥ ૩,૯.

એમાંથી દેવોના સેવકોએ સો ગણી વધુ આનંદ મેળવે છે, અને મુખ્યત્વે દેવોની સેવા કરે છે; એ જૂથોને દેવો પોતે હંમેશા આજ્ઞા આપે છે.

આખ્યાતા દેવગન્ધર્વાસ્તેભ્યસ્તે ચ શતાવરાઃ । તેભ્યસ્તુ ક્ષિતિપા જ્ઞેયા અવરાશ્ચ શતૈર્ગુણૈઃ ॥ ૩,૯.

દેવગાંધીર્વોનું વર્ણન થયું, એમાંથી સો પેઢીઓ આવે છે; એમાંથી રાજાઓ ઓળખવા, અને જે નીચા છે, તેઓ પણ સો ગણી વધે છે.

તેભ્યઃ શતગુણાજ્ઞેયા માનુષેષૂત્તમા ગણાઃ । એવં પ્રાસંગિકાનુક્ત્વા પ્રકૃતં હ્યનુસરામ્યહમ્ । એવં બ્રહ્માદયો દેવા લક્ષ્મ્યાદ્યા અપિ સર્વશઃ ॥ ૩,૯.

એમાંથી માનવોમાં શ્રેષ્ઠ જૂથો પણ સો ગણી વધારે છે; આમ સંબંધિત વાત કહી, હવે હું મુખ્ય વિષય પર આવું છું; એ રીતે બ્રહ્મા અને બીજા દેવો, તથા લક્ષ્મી વગેરે સર્વ રીતે છે.

સ્તુત્વા તૂષ્ણીં સ્થિતાઃ સર્વે પ્રાઞ્જલીકૃત્ય ભો દ્વિજ ॥ ૩,૯.

સ્તુતિ કર્યા પછી, બધા હાથ જોડીને શાંતિથી ઊભા રહ્યા, હે દ્વિજ.

ઇતિ સ્તુતશ્ચ દેવેશો ભગવાન્ હરિરવ્યયઃ । તેષામાયતનં દાતું મનસા સમચિન્તયત્ ॥ ૩,૯.

આ રીતે સ્તુતિ પામીને, દેવોના સ્વામી, અવિનાશી હરિએ એમને નિવાસસ્થાન આપવું મનમાં વિચારી લીધું.

ઇદં પવિત્રમારોગ્યં પુણ્યં પાપપ્રણાશનમ્ । હરિપ્રસાદજનકં સ્વરૂપસુખસાધનમ્ ॥ ૩,૯.

આ પવિત્ર છે, આરોગ્યદાયક છે, પુણ્યદાયક છે અને પાપનો નાશ કરે છે; હરિની કૃપા લાવે છે અને સ્વરૂપસુખ આપે છે.

ઇદં તુ સ્તવનં વિપ્રા ન પઠન્તીહ માનવાઃ । ન શૃણ્વન્તિ ચ યે નિત્યં તે સર્વે ચૈવ માયિનઃ ॥ ૩,૯.

પણ, હે વિદ્વાનો, જે મનુષ્યો આ સ્તવનનું પઠન કરતા નથી કે રોજ સાંભળતા નથી, બધા મોહમાં પડેલા છે.

નસ્મરન્તોન્તરં નિત્યં યે ભુઞ્જન્તિ નરાધમાઃ । તૈર્ભુક્તા સતતં વિષ્ઠા સદા ક્રિમિશતૈર્યુતા ॥ ૩,૯.

જે નરાધમો અંદરે આનું સ્મરણ કરતા નથી અને ભોજન કરે છે, તેઓ હંમેશા માટી જ ખાય છે અને સતત અનેક જીવ સાથે રહે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૦ ગરુડ ઉવાચ । દેવૈરેવં સ્તુતો વિષ્ણુર્ભગવાન્સાત્ત્વતાં પતિઃ । કીદૃશં હ્યાશ્રયં દત્ત્વૈષાં વિવેશ મહાપ્રભુઃ ॥ ૩,૧૦.

ગરુડએ પૂછ્યું: દેવોએ આવી રીતે સ્તુતિ કરી ત્યારે, સાત્ત્વતોના સ્વામી ભગવાન વિષ્ણુએ તેમને કયું નિવાસસ્થાન આપ્યું અને મહાપ્રભુએ કેવી રીતે પ્રવેશ કર્યો?

એતદ્વેદિતુમિચ્છામિ કૃષ્ણકૃષ્ણ મહાપ્રભો । સમ્યગ્બ્રૂહિ દયાલો ત્વં યદિ મચ્છ્રોત્રમર્હતિ ॥ ૩,૧૦.

હું આ જાણવું ઇચ્છું છું, હે કૃષ્ણ, હે મહાપ્રભુ; કૃપા કરીને મને સંપૂર્ણ રીતે કહો, જો મારા કાન એ લાયક હોય તો.