ગરુડપુરાણમ્

નિરૃતિરુવાચ । યોગેન ત્વય્યર્પિતયા ચ ભક્ત્યા સંયાન્તિ લોકાઃ પરમાં ગતિં ચ । આસેવયા સર્વગુણાધિકાનાં જ્ઞાનેન વૈરાગ્યયુતેનદવે ॥ ૩,૮.

નિૃતિએ કહ્યું: તારા પર અર્પિત યોગ અને ભક્તિથી લોકો પરમ ગતિ પામે છે; સર્વ ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ એવા લોકોની સેવા અને જ્ઞાન-વૈરાગ્યથી પણ એ પ્રાપ્ત થાય છે.

ચિત્તસ્ય નિગ્રહેણૈવ વિષ્ણોર્યાન્તિ પરં પદમ્ । અતો માં પાહિ દયયા સદા તારાસમં પ્રભો । તદનન્તરજા સ્તોતું પ્રાવહી તં પ્રચક્રમે ॥ ૩,૮.

મનને વશમાં રાખવાથી જ વિષ્ણુનું પરમ સ્થાન મળે છે; તેથી, હે પ્રભુ, હંમેશા દયા કરીને મને તારા જેટલો સમાન માનીને બચાવ. નિૃતિ પછી પ્રવાહી એ તારી સ્તુતિ શરૂ કરી.

પ્રવાહ્યુવાચ । સુતાઃ પ્રસંગેન ભવન્તિ વીર્યાત્તવ પ્રસાદાત્પરમાઃ સમ્પદશ્ચ । યા હ્યુત્તમશ્લોકરસાયનાઃ કથાસ્તત્સેવનાદાસ્ત્વપવર્ગવર્ત્મનિ ॥ ૩,૮.

પ્રવાહીએ કહ્યું: સંતાનો સંયોગથી થાય છે અને તારી કૃપાથી પરમ બળ અને સંપત્તિ મળે છે; તારી ઉત્તમ કથાઓ, જે અમૃત સમાન છે, તેમની સેવા કરવાથી મોક્ષનો માર્ગ મળે છે.

ભક્તિર્ભવેત્સર્વદા દેવદેવ સદાપ્યહં નિરૃતેઃ સામ્યમેવ । સહર્ભાષ્યકોમિત્રઃ ત્કયીતારઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥ ૩,૮.

હે દેવોના દેવ, હંમેશા ભક્તિ રહે એવી ઈચ્છા છે; હું હંમેશા નિૃતિ જેટલો સમાન છું. સહર્ભાષ્ય, કોમિત્ર, ટકઈ અને તારા એમ નામ લેવાય છે.

કોણાધિપો નિરૃતિશ્ચ પ્રાવહી પ્રવહપ્રિયા । ચત્વાર એતે પર્જન્યાત્ત્રિગુણાઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥ ૩,૮.

કોણાધિપ, નિૃતિ, પ્રવાહી અને પ્રવહપ્રિયા — આ ચારેય પર્જન્ય કરતાં ત્રણ ગણી ઓછા ગણાય છે.

તદનન્તરજાન્વક્ષ્યે તાઞ્છૃણુ ત્વં ખગેશ્વર । પ્રવાહભાર્યાનન્તરજો વિષ્વક્સેનોથપાર્ષદઃ । વાયુપુત્રો મહાભાગઃ હરિં સ્તોતું પ્રચક્રમે ॥ ૩,૮.

પછી હું તને આગળના લોકો વિશે કહું છું, સાંભળ, પંખીરાજ. વાયુની પત્ની પછી જન્મેલા, વિશ્વક્સેન નામના મહાભાગ્યશાળી, હરિના મુખ્ય સેવક, હરિની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.

વિષ્વક્સેન ઉવાચ । ભગવાન્મોક્ષદઃ કૃષ્ણઃ પૂર્ણાનન્દો સદાયદિ । યદિ સ્યાત્પરમા ભક્તિર્હ્ય પરોક્ષત્વસાધના ॥ ૩,૮.

વિશ્વક્સેન બોલ્યા: ભગવાન કૃષ્ણ મુક્તિ આપનાર છે, હંમેશા પૂર્ણ આનંદથી ભરપૂર છે. જો કોઈની પરમ ભક્તિ હોય, ભલે પરોક્ષ રીતે પણ, તો એ પણ સાચા અનુભવ સુધી પહોંચે છે.

તથા સ્વગુરુમારભ્ય બ્રહ્માન્તેષુ ચ સાધુષુ । તદ્યોગ્યતાનુસારેણ ભક્તિર્નિષ્કપટા યદિ ॥ ૩,૮.

તે જ રીતે, પોતાના ગુરુથી શરૂ કરીને બ્રહ્મા સુધીના સારા લોકોમાં, જે જે યોગ્યતા હોય એ પ્રમાણે, જો ભક્તિ નિષ્કપટ હોય તો...

તુલસ્યાદિષુ જીવેષુ યદિ સ્યાત્પ્રીતિરણ્ડજ । સંસ્મૃતિશ્ચ તદા નાશી ભૂયાદેવ ન સંશયઃ ॥ ૩,૮.

અને, પંખીમાંથી જન્મેલા, તુલસી વગેરે જીવંત પ્રાણીઓમાં પણ જો પ્રેમ હોય, તો ભગવાનની સ્મૃતિ કદી નાશ પામતી નથી—આમાં કોઈ શંકા નથી.

એવં સ્તુત્ત્વા મહાભાગો વિષ્વક્સે નો મહાપ્રભો । તૂષ્ણીં બભૂવ ગરુડ પ્રાઞ્જલિર્નમ્રકન્ધરઃ । મિત્રાદહં ન્યૂન એવ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ ૩,૮.

આ રીતે મહાપ્રભુની સ્તુતિ કરીને, વિશ્વક્સેન મહાભાગ્યશાળી ચુપ રહી ગયા, ગરુડ, હાથ જોડીને અને માથું નમાવીને. હું મારા મિત્ર કરતાં ઓછો જ છું, એમાં વિચારવાની જરૂર નથી.

શ્રીગરુડ ઉવાચ । અજાનજસ્વરૂપં ચ બ્રૂહિ કૃષ્ણ મહામતે । તદન્યાંશ્ચ ક્રમેણેવ વક્તું કૃષ્ણ ત્વમર્હસિ ॥ ૩,૯.

શ્રીગરુડ બોલ્યા: હે કૃષ્ણ, મહામતિ, મને અજાનદેવતાઓનું સ્વરૂપ કહો અને પછી ક્રમશઃ બીજાઓ વિશે પણ કહો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । અજાનાખ્યા દેવતાસ્તુ તત્તદ્દેવકુલે ભવાઃ । અજાનદેવતાસ્તા હિ તેભ્યોગ્ર્યાઃ કર્મદેવતાઃ ॥ ૩,૯.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: અજાન નામની દેવતાઓ પોતપોતાના દેવલોકમાં વસે છે. એ અજાનદેવતાઓ કર્મથી જન્મેલા દેવતાઓ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે.

વિરાધશ્ચારુદેષ્ણશ્ચ તથા ચિત્રરથસ્તથા । ધૃતરાષ્ટ્રઃ કિશોરશ્ચ હૂહૂર્હાહાસ્તથૈવ ચ ॥ ૩,૯.

વિરાધ, આરુદેષ્ણ, ચિત્રરથ, ધૃતરાષ્ટ્ર, કિશોર, હૂહૂ અને હાહા—

વિદ્યાધરશ્ચોગ્રસેનો વિશ્વાવસુપરાવસૂ । ચિત્રસેનશ્ચ ગોપાલો બલઃ પઞ્ચદશ સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૯.

વિદ્યાધર, ઉગ્રસેન, વિશ્વાવસુ, પરાવસુ, ચિત્રસેન, ગોપાલ અને બલ—આ પંદર જણ યાદ રાખવામાં આવે છે.

એવમાદ્યાશ્ચ ગન્ધર્વાઃ શતસંખ્યાઃ ખગેશ્વર । અજાનજસમા જ્ઞેયા મુક્તૌ સંસાર એવ ચ ॥ ૩,૯.

આ રીતે, પંખીરાજ, શતાવધિ મુખ્ય ગંધર્વો પણ અજાનદેવતાઓ જેટલાં જ માનવામાં આવે છે, મુક્તિમાં અને સંસાર બંનેમાં.

અજ્ઞાનજાસ્તુ મે દેવાઃ કર્મજેભ્યઃ શતાવરાઃ । ઘૃતાચી મેનકા રંભા ઉર્વશી ચ તિલોત્તમા ॥ ૩,૯.

પણ મારા અજ્ઞાનથી જન્મેલા દેવતાઓ કર્મથી જન્મેલા દેવતાઓ કરતાં અનેક ગણાં ઓછા છે: ઘૃતાચી, મેનકા, રંભા, ઉર્વશી અને તિલોત્તમા.

સુકેતુઃ શબરી ચૈવ મઞ્જુઘોષા ચ પિઙ્ગલા । ઇત્યાદિકં યક્ષરત્નં સહ સંપરિકીર્તિતમ્ ॥ ૩,૯.

સુકેતુ, શબરી, મંજુઘોષા, પિંગલા અને આવા યક્ષમણિઓ પણ એમની સાથે ઉલ્લેખવામાં આવ્યા છે.

અજાનજસમા હ્યેતે કર્મજેભ્યઃ શતાવરાઃ । વિશ્વામિત્રો વસિષ્ઠશ્ચ નારદશ્ચ્યવનસ્તથા ॥ ૩,૯.

આ બધા, ભલે અજાનદેવતાઓ જેટલાં જ ગણાય, છતાં કર્મથી જન્મેલા દેવતાઓ કરતાં અનેક ગણાં ઓછા છે: વિશ્વામિત્ર, વસિષ્ઠ, નારદ અને ચ્યવન—

ઉતથ્યશ્ચ મુનિશ્ચૈતાન્દ્રાજપિત્વા ખગેશ્વર । ઋષયશ્ચ મહાત્માનો હ્યજાનજસમાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૯.

ઉતથ્ય અને બીજા ઋષિઓએ રાજા બનીને રાજ્ય કર્યું, પંખીરાજ, એ મહાત્મા ઋષિઓ પણ અજાનદેવતાઓ જેટલાં જ ગણાય છે.

શતર્ચિઃ કશ્યપો જ્ઞેયો મધ્યમશ્ચ પરાશરઃ । પાવમાન્યઃ પ્રગાથશ્ચ ક્ષુદ્રસૂક્તશ્ચ દેવલઃ ॥ ૩,૯.

શતર્ચિ, કશ્યપ, મધ્યમ, પરાશર, પાવમાન્ય, પ્રગાથ, ક્ષુદ્રસૂક્ત અને દેવલ—

ગૃત્સમદો હ્યાસુરિશ્ચ ભરદ્વાજોથ મુદ્ગલઃ । ઉદ્દાલકો હ્યૃષ્યશૃઙ્ગઃ શઙ્ખઃ સત્યવ્રતસ્તથા ॥ ૩,૯.

ગૃત્સમદ, આસુરી, ભરદ્વાજ, મુદગલ, ઉદ્દાલક, ઋષ્યશૃંગ, શંખ અને સત્યવ્રત—

સુયજ્ઞશ્ચૈવ બાભ્રવ્યો માણ્ડૂકશ્ચૈવ બાષ્કલઃ । ધર્માચાર્યસ્તથાગસ્ત્યો દાલ્ભ્યો દાર્ઢ્યચ્યુતસ્તથા ॥ ૩,૯.

સુયજ્ઞ, બાબ્રવ્ય, માંડૂક, બાષ્કલ, ધર્માચાર્ય, અગસ્ત્ય, દાલ્ભ્ય અને દાર્ઢ્યચ્યૂત—

કવષો હરિતઃ કણ્વો વિરૂપો મુસલસ્તથા । વિષ્ણુવૃદ્ધશ્ચ આત્રેયઃ શ્રીવત્સો વત્સલેત્યપિ ॥ ૩,૯.

કવષ, હરિત, કણ્વ, વિરૂપ, મ્યુસલ, વિષ્ણુવૃદ્ધ, આત્રેય, શ્રીવત્સ અને વત્સલ પણ.

ભાર્ગવશ્ચાપ્નવાનશ્ચ માણ્ડૂકેયસ્તથૈવ । મણ્ડૂકશ્ચૈવ જાબચલિઃ વીતિહવ્યસ્તથૈવ ચ ॥ ૩,૯.

ભૃગુના વંશજ ભાર્ગવ, આપ્નવાન, માંડૂકેય, માંડૂક, જાબચલિ અને વીતિહવ્ય – એ બધા પણ છે.

ગૃત્સમદઃ શૌનકશ્ચ ઇત્યાદ્યા ઋષયઃ સ્મૃતાઃ । એતેષાં શ્રવણાદેવ હરિઃ પ્રીણાતિ સર્વદા ॥ ૩,૯.

ગૃત્સમદ અને શૌનક પણ ઋષિ તરીકે જાણીતા છે; એમના નામ સાંભળવાથી જ હરિ હંમેશા પ્રસન્ન થાય છે.

બ્રુવે દ્વ્યષ્ટસહસ્રં ચ શૃણુ તાર્ક્ષ્ય મમ સ્ત્રિયઃ । અગ્નિપુત્રાસ્તુ યદ્દ્વ્યષ્ટસહસ્રઞ્ચ મમ સ્ત્રિયઃ । અજાનજસમા હ્યેતા (તે) નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ ૩,૯.

હું તારે કહેું છું, તાર્ખ્ય, મારી આઠ હજાર પત્નીઓ છે; અગ્નિથી જન્મેલી પણ એટલી જ છે, અને એ અજાનજ જેવી જ છે – આ વિષયમાં વધુ પૂછપરછ કરવાની જરૂર નથી.

ત્વષ્ટુઃ પુત્રી કશેરૂશ્ચ તાસાં મધ્યે ગુણાધિકા । તદનન્તરજાન્વક્ષ્યે શૃણુ સમ્યક્ખગેશ્વર ॥ ૩,૯.

એમાંથી ત્વષ્ટૃની પુત્રી કશેરુ ગુણોમાં સર્વોપરી છે; હવે પછીના જન્મેલા વિશે કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ, પંખીઓના રાજા.

આજાનેભ્યસ્તુ પિતરઃ સપ્તભ્યોન્યે શતાવરાઃ । તથાધિકા હિ પિતર ઇતિ વેદવિદાં મતમ્ ॥ ૩,૯.

અજાનજમાંથી પિતૃઓના સાત જુદા જૂથો છે, દરેકમાં સો પેઢીઓ છે; તેથી પિતૃઓ બહુ જ વધારે છે, એમ વેદજ્ઞ લોકો માને છે.

તદનન્તરાજાન્વક્ષ્યે શૃણુ ત્વં દ્વિજસત્તમ । અષ્ટાભ્યો દેવગન્ધર્વા અષ્ટોત્તરશતં વિના ॥ ૩,૯.

હવે હું અજાનજ પછીના વિશે કહું છું – સાંભળ, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ; આઠ દેવગાંધીર્વ જૂથોમાંથી, એકસો આઠને છોડીને.