ગરુડપુરાણમ્

વિશ્વામિત્રઋષિસ્ત્વેવં સ્તુત્વા તૂષ્ણીં બભૂવ હ । ભૃગુનારદક્ષાંશ્ચ વિહાય બ્રહ્મપુત્રકાઃ ॥ ૩,૭.

આ રીતે સ્તુતિ કરીને વિશ્વામિત્ર મુનિ શાંત થઈ ગયા; અને ભૃગુ, નારદ, દક્ષને છોડીને બ્રહ્માના પુત્રો ત્યાં જ રહ્યા.

સપ્તસંખ્યા વસિષ્ઠાદ્યા વિશ્વામિત્રસ્તથૈવ ચ । વૈવસ્વતમનુસ્ત્વેતે પરસ્પરસમાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૭.

વશિષ્ઠ વગેરે સાત, વિશ્વામિત્ર અને વૈવસ્વત મનુ — એ બધા પરસ્પર સમાન ગણાય છે.

વહ્નેરપ્યવરા નિત્યં કિઞ્ચિન્મિત્રાદ્ગુણાધિકાઃ । તદનન્તજસ્તોત્રં વક્ષ્યે શૃણુ ખગેશ્વર ॥ ૩,૭.

અગ્નિમાંથી જન્મેલા હંમેશા થોડી નીચે ગણાય છે, પણ કેટલાક મિત્ર કરતાં ગુણોમાં વધારે છે; હવે હું આગળના જન્મેલા સ્તુતિ કહું છું, હે ખગેશ્વર, સાંભળ.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૮ ક્રતોરનન્તરં જાતો મિત્રો (શ્રો) નામ ખગેશ્વર । નારાયણં જગદ્યોનિં સ્તોતું સમુપચક્રમે ॥ ૩,૮.

શ્રીગરૂડમહાપુરાણનું આઠમું અધ્યાય: યજ્ઞ પછી મિત્ર નામે એક જન્મ થયો, હે ખગેશ્વર; તેણે જગતના મૂળ નારાયણની સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.

મિત્ર ઉવાચ । નતોસ્મ્યજ્ઞસ્ત્વચ્ચરણારવિન્દં ભવચ્છિદં સ્વસ્ત્યયનં ભવચ્છિદે । વેદ સ્વયં ભગવાન્વાસુદેવો નાહં નાગ્નિર્ન ત્રિદેવા મુનીન્દ્રાઃ ॥ ૩,૮.

મિત્રે કહ્યું: હું અજ્ઞાન છું છતાં તારા કમળચરણોને વંદન કરું છું, જે સંસારનો નાશ કરે છે અને કલ્યાણ આપે છે. સ્વયં વાસુદેવ જ વેદ છે; હું, અગ્નિ, ત્રણેય દેવો કે મુનિન્દ્રો એવાં નથી.

અથાપરે ભાગવતપ્રધાના યદા ન જાનીયુરથાપરે કુતઃ । માં પાહિ નિત્યં પરતોપ્યધીશ વિશ્વામિત્રાન્ન્યૂન એવેતિ નિત્યમ્ । અહં પર્જન્યાર્દ્વિગુણ એવ નિત્યમતો મમ સ્તવને નાસ્તિ શક્તિઃ ॥ ૩,૮.

જ્યારે શ્રેષ્ઠ ભક્તો પણ જાણતા નથી, તો બીજાઓ કેવી રીતે જાણે? હે પરમેશ્વર, હંમેશા મને બચાવ, કારણ કે હું વિશ્વામિત્ર કરતાં હંમેશા ઓછો છું. હું પર્જન્ય કરતાં પણ હંમેશા બે ગણી ઓછો છું, તેથી તારી સ્તુતિમાં મારી પાસે શક્તિ નથી.

એવં સ્તુત્વા હરિં મિત્રસ્તૂષ્ણીમાસ તદા ખગ । તદનન્તરજા તારા સ્તોતું સમુપચક્રમે ॥ ૩,૮.

આ રીતે હરિની સ્તુતિ કરીને મિત્ર એ સમયે શાંત થઈ ગયો, હે પંખીરાજ; પછી તેના પછી તારાએ સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.

તારોવાચ અનન્યેન તુ ભાવેન ભક્તિં કુર્વન્તિ યે દૃઢામ્ । ત્વત્કૃતે ત્યક્તકર્માણસ્ત્યક્તસ્વજનબાન્ધવાઃ ॥ ૩,૮.

તારાએ કહ્યું: જે લોકો તારા માટે અખંડ ભાવથી દૃઢ ભક્તિ કરે છે, પોતાના કર્મો અને સ્નેહી-સગા બધાને ત્યજી દે છે—

ત્વદાશ્રયાં કથાં શ્રુત્વા (દૃષ્ટ્વા) શૃણ્વન્તિ કથયન્તિ ચ । તથૈતે સાધવો વિષ્ણો સર્વસંગવિવર્જિતાઃ ॥ ૩,૮.

તારી કથાઓ સાંભળી કે જોઈને, તેઓ તેને સાંભળે છે અને કહે છે; એવા સારા લોકો, હે વિષ્ણુ, સર્વ બંધનોથી મુક્ત હોય છે.

તન્મધ્યે પતિતાં પાહિ સદા મિત્રસમાં પ્રભો । તારાનન્તરજઃ પ્રાહ નિરૃતિશ્ચ ખગેશ્વર ॥ ૩,૮.

એમના વચ્ચે, હે પ્રભુ, હંમેશા મને મિત્ર જેટલો સમાન માનીને બચાવ; તારાના પછી નિૃતિએ, હે ખગેશ્વર, સ્તુતિ કરી.

નિરૃતિરુવાચ । યોગેન ત્વય્યર્પિતયા ચ ભક્ત્યા સંયાન્તિ લોકાઃ પરમાં ગતિં ચ । આસેવયા સર્વગુણાધિકાનાં જ્ઞાનેન વૈરાગ્યયુતેનદવે ॥ ૩,૮.

નિૃતિએ કહ્યું: તારા પર અર્પિત યોગ અને ભક્તિથી લોકો પરમ ગતિ પામે છે; સર્વ ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ એવા લોકોની સેવા અને જ્ઞાન-વૈરાગ્યથી પણ એ પ્રાપ્ત થાય છે.

ચિત્તસ્ય નિગ્રહેણૈવ વિષ્ણોર્યાન્તિ પરં પદમ્ । અતો માં પાહિ દયયા સદા તારાસમં પ્રભો । તદનન્તરજા સ્તોતું પ્રાવહી તં પ્રચક્રમે ॥ ૩,૮.

મનને વશમાં રાખવાથી જ વિષ્ણુનું પરમ સ્થાન મળે છે; તેથી, હે પ્રભુ, હંમેશા દયા કરીને મને તારા જેટલો સમાન માનીને બચાવ. નિૃતિ પછી પ્રવાહી એ તારી સ્તુતિ શરૂ કરી.

પ્રવાહ્યુવાચ । સુતાઃ પ્રસંગેન ભવન્તિ વીર્યાત્તવ પ્રસાદાત્પરમાઃ સમ્પદશ્ચ । યા હ્યુત્તમશ્લોકરસાયનાઃ કથાસ્તત્સેવનાદાસ્ત્વપવર્ગવર્ત્મનિ ॥ ૩,૮.

પ્રવાહીએ કહ્યું: સંતાનો સંયોગથી થાય છે અને તારી કૃપાથી પરમ બળ અને સંપત્તિ મળે છે; તારી ઉત્તમ કથાઓ, જે અમૃત સમાન છે, તેમની સેવા કરવાથી મોક્ષનો માર્ગ મળે છે.

ભક્તિર્ભવેત્સર્વદા દેવદેવ સદાપ્યહં નિરૃતેઃ સામ્યમેવ । સહર્ભાષ્યકોમિત્રઃ ત્કયીતારઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥ ૩,૮.

હે દેવોના દેવ, હંમેશા ભક્તિ રહે એવી ઈચ્છા છે; હું હંમેશા નિૃતિ જેટલો સમાન છું. સહર્ભાષ્ય, કોમિત્ર, ટકઈ અને તારા એમ નામ લેવાય છે.

કોણાધિપો નિરૃતિશ્ચ પ્રાવહી પ્રવહપ્રિયા । ચત્વાર એતે પર્જન્યાત્ત્રિગુણાઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥ ૩,૮.

કોણાધિપ, નિૃતિ, પ્રવાહી અને પ્રવહપ્રિયા — આ ચારેય પર્જન્ય કરતાં ત્રણ ગણી ઓછા ગણાય છે.

તદનન્તરજાન્વક્ષ્યે તાઞ્છૃણુ ત્વં ખગેશ્વર । પ્રવાહભાર્યાનન્તરજો વિષ્વક્સેનોથપાર્ષદઃ । વાયુપુત્રો મહાભાગઃ હરિં સ્તોતું પ્રચક્રમે ॥ ૩,૮.

પછી હું તને આગળના લોકો વિશે કહું છું, સાંભળ, પંખીરાજ. વાયુની પત્ની પછી જન્મેલા, વિશ્વક્સેન નામના મહાભાગ્યશાળી, હરિના મુખ્ય સેવક, હરિની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.

વિષ્વક્સેન ઉવાચ । ભગવાન્મોક્ષદઃ કૃષ્ણઃ પૂર્ણાનન્દો સદાયદિ । યદિ સ્યાત્પરમા ભક્તિર્હ્ય પરોક્ષત્વસાધના ॥ ૩,૮.

વિશ્વક્સેન બોલ્યા: ભગવાન કૃષ્ણ મુક્તિ આપનાર છે, હંમેશા પૂર્ણ આનંદથી ભરપૂર છે. જો કોઈની પરમ ભક્તિ હોય, ભલે પરોક્ષ રીતે પણ, તો એ પણ સાચા અનુભવ સુધી પહોંચે છે.

તથા સ્વગુરુમારભ્ય બ્રહ્માન્તેષુ ચ સાધુષુ । તદ્યોગ્યતાનુસારેણ ભક્તિર્નિષ્કપટા યદિ ॥ ૩,૮.

તે જ રીતે, પોતાના ગુરુથી શરૂ કરીને બ્રહ્મા સુધીના સારા લોકોમાં, જે જે યોગ્યતા હોય એ પ્રમાણે, જો ભક્તિ નિષ્કપટ હોય તો...

તુલસ્યાદિષુ જીવેષુ યદિ સ્યાત્પ્રીતિરણ્ડજ । સંસ્મૃતિશ્ચ તદા નાશી ભૂયાદેવ ન સંશયઃ ॥ ૩,૮.

અને, પંખીમાંથી જન્મેલા, તુલસી વગેરે જીવંત પ્રાણીઓમાં પણ જો પ્રેમ હોય, તો ભગવાનની સ્મૃતિ કદી નાશ પામતી નથી—આમાં કોઈ શંકા નથી.

એવં સ્તુત્ત્વા મહાભાગો વિષ્વક્સે નો મહાપ્રભો । તૂષ્ણીં બભૂવ ગરુડ પ્રાઞ્જલિર્નમ્રકન્ધરઃ । મિત્રાદહં ન્યૂન એવ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ ૩,૮.

આ રીતે મહાપ્રભુની સ્તુતિ કરીને, વિશ્વક્સેન મહાભાગ્યશાળી ચુપ રહી ગયા, ગરુડ, હાથ જોડીને અને માથું નમાવીને. હું મારા મિત્ર કરતાં ઓછો જ છું, એમાં વિચારવાની જરૂર નથી.

શ્રીગરુડ ઉવાચ । અજાનજસ્વરૂપં ચ બ્રૂહિ કૃષ્ણ મહામતે । તદન્યાંશ્ચ ક્રમેણેવ વક્તું કૃષ્ણ ત્વમર્હસિ ॥ ૩,૯.

શ્રીગરુડ બોલ્યા: હે કૃષ્ણ, મહામતિ, મને અજાનદેવતાઓનું સ્વરૂપ કહો અને પછી ક્રમશઃ બીજાઓ વિશે પણ કહો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । અજાનાખ્યા દેવતાસ્તુ તત્તદ્દેવકુલે ભવાઃ । અજાનદેવતાસ્તા હિ તેભ્યોગ્ર્યાઃ કર્મદેવતાઃ ॥ ૩,૯.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: અજાન નામની દેવતાઓ પોતપોતાના દેવલોકમાં વસે છે. એ અજાનદેવતાઓ કર્મથી જન્મેલા દેવતાઓ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે.

વિરાધશ્ચારુદેષ્ણશ્ચ તથા ચિત્રરથસ્તથા । ધૃતરાષ્ટ્રઃ કિશોરશ્ચ હૂહૂર્હાહાસ્તથૈવ ચ ॥ ૩,૯.

વિરાધ, આરુદેષ્ણ, ચિત્રરથ, ધૃતરાષ્ટ્ર, કિશોર, હૂહૂ અને હાહા—

વિદ્યાધરશ્ચોગ્રસેનો વિશ્વાવસુપરાવસૂ । ચિત્રસેનશ્ચ ગોપાલો બલઃ પઞ્ચદશ સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૯.

વિદ્યાધર, ઉગ્રસેન, વિશ્વાવસુ, પરાવસુ, ચિત્રસેન, ગોપાલ અને બલ—આ પંદર જણ યાદ રાખવામાં આવે છે.

એવમાદ્યાશ્ચ ગન્ધર્વાઃ શતસંખ્યાઃ ખગેશ્વર । અજાનજસમા જ્ઞેયા મુક્તૌ સંસાર એવ ચ ॥ ૩,૯.

આ રીતે, પંખીરાજ, શતાવધિ મુખ્ય ગંધર્વો પણ અજાનદેવતાઓ જેટલાં જ માનવામાં આવે છે, મુક્તિમાં અને સંસાર બંનેમાં.

અજ્ઞાનજાસ્તુ મે દેવાઃ કર્મજેભ્યઃ શતાવરાઃ । ઘૃતાચી મેનકા રંભા ઉર્વશી ચ તિલોત્તમા ॥ ૩,૯.

પણ મારા અજ્ઞાનથી જન્મેલા દેવતાઓ કર્મથી જન્મેલા દેવતાઓ કરતાં અનેક ગણાં ઓછા છે: ઘૃતાચી, મેનકા, રંભા, ઉર્વશી અને તિલોત્તમા.

સુકેતુઃ શબરી ચૈવ મઞ્જુઘોષા ચ પિઙ્ગલા । ઇત્યાદિકં યક્ષરત્નં સહ સંપરિકીર્તિતમ્ ॥ ૩,૯.

સુકેતુ, શબરી, મંજુઘોષા, પિંગલા અને આવા યક્ષમણિઓ પણ એમની સાથે ઉલ્લેખવામાં આવ્યા છે.

અજાનજસમા હ્યેતે કર્મજેભ્યઃ શતાવરાઃ । વિશ્વામિત્રો વસિષ્ઠશ્ચ નારદશ્ચ્યવનસ્તથા ॥ ૩,૯.

આ બધા, ભલે અજાનદેવતાઓ જેટલાં જ ગણાય, છતાં કર્મથી જન્મેલા દેવતાઓ કરતાં અનેક ગણાં ઓછા છે: વિશ્વામિત્ર, વસિષ્ઠ, નારદ અને ચ્યવન—

ઉતથ્યશ્ચ મુનિશ્ચૈતાન્દ્રાજપિત્વા ખગેશ્વર । ઋષયશ્ચ મહાત્માનો હ્યજાનજસમાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૯.

ઉતથ્ય અને બીજા ઋષિઓએ રાજા બનીને રાજ્ય કર્યું, પંખીરાજ, એ મહાત્મા ઋષિઓ પણ અજાનદેવતાઓ જેટલાં જ ગણાય છે.