ગરુડપુરાણમ્

અતો ન જાને તવ સદ્ગુણાન્સદા એવં વિધા કા મમ શક્તિરસ્તિ । સ્તુત્વા હ્યેવં પ્રસૂતિસ્તુ તૂષ્ણીમાસીત્ખગેશ્વર ॥ ૩,૭.

માટે, હું તમારા ગુણો હંમેશા જાણી શકતી નથી; આવી સ્તુતિ કરવા મારી પાસે શું શક્તિ છે? આ રીતે સ્તુતિ કરીને પ્રસૂતિ પણ શાંત થઈ ગઈ, હે પંખીઓના રાજા.

અગ્નિર્વાગાત્મકો બ્રહ્મપુત્રો ભૃગુ ઋષિસ્તથા । તદ્ભાર્યા વૈ પ્રસૂતિસ્તુ ત્રય એતે સમાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૭.

અગ્નિ, જે વાણીનો સ્વરૂપ છે, ભૃગુ ઋષિ અને તેની પત્ની પ્રસૂતિ — આ ત્રણેય સમાન માનવામાં આવે છે.

વરુણાત્પાદહીનાશ્ચ પ્રવહાદ્વિગુણાધમાઃ । દક્ષાચ્છતાવરા જ્ઞેયા મિત્રાત્તુ દ્વિગુણાધિકાઃ ॥ ૩,૭.

વરુણાથી પગ વિહોણા થયેલા, પ્રવાહાથી દોઢ ગુણે ઓછા ગણાય છે; દક્ષથી જન્મેલા સો ગણાં શ્રેષ્ઠ છે અને મિત્રથી જન્મેલા બે ગણાં વધારે ઉત્તમ છે.

પ્રસૂત્યનન્તરં જાતો વસિષ્ઠો બ્રહ્મનન્દનઃ । વિનયાવનતો ભૂત્વા સ્તોતું સમુપચક્રમે ॥ ૩,૭.

પ્રસૂતિ પછી બ્રહ્માના પુત્ર વસિષ્ઠ જન્મ્યા. તેમણે વિનમ્રતાથી નમન કરીને ભગવાનની સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.

વસિષ્ઠ ઉવાચ । નમોસ્તુ તસ્મૈ પુરુષાય વેધસે નમોનમોઽસદ્વૃજિનચ્છિદે નમઃ । નમોનમો સ્વાઙ્ગભવાય નિત્યં નતોસ્મિ હે નાથ તવાઙ્ઘ્રિપઙ્કજમ્ ॥ ૩,૭.

વસિષ્ઠએ કહ્યું: એ પુરુષ, સર્જનહારને repeatedly વંદન. અસત્ય અને પાપનો નાશક, તમને વારંવાર નમન. હંમેશા તમારા અંગમાંથી જન્મેલા, હે નાથ, હું સદા તમારા પદપદ્મને નમું છું.

માં પાહિ નિત્યં ભગવન્વાસુદેવ હ્યગ્નેરહં સર્વદા ન્યૂન એવ । મિત્રાદહં સર્વદા કિઞ્ચિદૂનઃ સ્તુત્વા દેવ સોભવત્તત્ર તૂષ્ણીમ્ ॥ ૩,૭.

હે ભગવાન વાસુદેવ, મને હંમેશા રક્ષા કરો. હું અગ્નિ કરતાં હંમેશા ઓછો છું અને મિત્ર કરતાં પણ થોડો ઓછો જ છું. આ રીતે ભગવાનની સ્તુતિ કરીને ત્યાં શાંત થઈ ગયો.

યો વસિષ્ઠાનન્તરજો મરીચિર્બ્રહ્મનન્દનઃ । હરિન્તુષ્ટાવ પરયા ભક્ત્યા નારાયણં ગુરુમ્ ॥ ૩,૭.

વસિષ્ઠ પછી જન્મેલા, બ્રહ્માના પુત્ર મરીચિએ પરમ ભક્તિપૂર્વક હરિ, ગુરુ નારાયણની સ્તુતિ કરી.

મરીચિરુવાચ । દેવેન ચાહં હતધીર્ભવનપ્રસઙ્ગાત્સર્વાશુભોપગમનાદ્વિમુખેંદ્રિયશ્ચ । કુર્વે ચ નિત્યં સુખલેશલવાદિના ત્વદ્દૂરં મનસ્ત્વશુભકર્મ સમાચરિષ્યે ॥ ૩,૭.

મરીચિએ કહ્યું: હે ભગવાન, સંસારના સંપર્કથી મારી બુદ્ધિ ભટકી ગઈ છે, સર્વ દુઃખો આવતાં મારા ઇન્દ્રિયો પણ વિમુખ થઈ ગઈ છે. છતાં, હું હંમેશા મનને, જે માત્ર સુખનો લવલેશ બોલે છે, તમાથી દૂર રાખું છું અને દુષ્કર્મ કરું છું.

એતાદૃશોહં ભગવાનનન્તઃ સદા વસિષ્ઠસ્ય સમાન એવ ॥ ૩,૭.

હે અનંત ભગવાન, હું હંમેશા આવો જ છું, અને હંમેશા વસિષ્ઠ જેટલો જ છું.

એવં સ્તુત્વા મરીચિસ્તુ તૂષ્ણીમાસ તદા ખગ । તદતન્તરજોહ્યત્રિરસ્તાવીત્પ્રાઞ્જલિર્હરિમ્ ॥ ૩,૭.

મરીચિએ ભગવાનની સ્તુતિ કરી અને પછી શાંત થઈ ગયો, હે પંખી; ત્યારબાદ અત્રિએ હાથ જોડીને હરિની સ્તુતિ શરૂ કરી.

આવિર્ભવજ્જગત્પ્રભવાયાવતીર્ણં તદ્રક્ષણાર્થમનવદ્યઞ્ચ તથાવ્યયાય । તત્ત્વાર્થમૂલમવિકારિ તવ સ્વરૂપં હ્યાનન્દસારમત એવ વિકારશૂન્યમ્ ॥ ૩,૭.

તમે જગતની રચના માટે અવતરીને, તેની રક્ષા માટે અવતરીયા છો, નિર્દોષ અને અવિનાશી છો; તમારું સત્ય સ્વરૂપ જ સત્યનું મૂળ છે, અપરિવર્તનશીલ છે અને આનંદથી ભરપૂર છે, સદા બદલાવથી પર છે.

ત્રૈગુણ્યશૂન્યમખિલેષુ ચ સંવિભક્તં તત્ર પ્રવિશ્ય ભગવન્ન હિ પશ્યતીવ । અતો મુરારેસ્તવ સદ્ગુણાંશ્ચ સ્તોતું ન શક્નોમિ મરીચિતુલ્યઃ ॥ ૩,૭.

તમે ત્રણ ગુણોથી રહિત હોવા છતાં સર્વત્ર વ્યાપેલા છો; હે ભગવાન, તમે બધામાં રહીને પણ તેને જાણે જોતા નથી. તેથી, હે મુરારિ, હું પણ મરીચિની જેમ તમારી મહિમાનું વર્ણન કરવામાં અસમર્થ છું.

એવં સ્તુત્વા હ્યત્રિરપિતૂષ્ણીમાસ તદા ખગ । તદનન્તરજઃ સ્તોતુમઙ્ગિરા વાક્યમબ્રવીત્ ॥ ૩,૭.

આ રીતે અત્રિએ પણ ભગવાનની સ્તુતિ કરી અને પછી શાંત થઈ ગયો, હે પંખી; ત્યારબાદ અંગિરાએ ભગવાનની સ્તુતિ માટે વચન કહ્યાં.

અઙ્ગિરા ઉવાચ । દ્રષ્ટું ન શક્નોમિ તવ સ્વરૂપં હ્યનન્તબાહૂદરમસ્તકં ચ । અનન્તસાહસ્રકિરીટજુષ્ટં મહાર્હનાનાભરણૈશ્ચ શોભિતમ્ । એતાદૃશં રૂપમનન્તપારં સ્તોતું હ્યશક્તસ્તુ સમોસ્મિ ચાત્રેઃ ॥ ૩,૭.

અંગિરાએ કહ્યું: હું તમારા અસલ સ્વરૂપને જોઈ શકતો નથી, જેમાં અનંત બાહુ, પેટ અને મસ્તક છે, અનગણિત મકુટોથી શોભાયમાન છે અને અનેક કિંમતી આભૂષણોથી સજ્જ છે; આવું અનંત અને અપરિમિત રૂપ હું પણ અત્રિની જેમ વર્ણવી શકતો નથી.

એવં સ્તુત્વા હ્યઙ્ગિરાશ્ચ તૂષ્ણીમાસ ખગેશ્વર । તદનન્તરજઃ સ્તોતું પુલસ્ત્યો વાક્યમબ્રવીત્ ॥ ૩,૭.

આ રીતે અંગિરાએ પણ ભગવાનની સ્તુતિ કરી અને પછી શાંત થઈ ગયો, હે પંખીના રાજા; ત્યારબાદ પુલસ્ત્યે ભગવાનની સ્તુતિ માટે વચન કહ્યાં.

પુલસ્ત્ય ઉવાચ । યો વા હરિસ્તુ ભગવાન્સ (સ્વ) ઉપાસકાનાં સંદર્શયેદ્ભુવનમઙ્ગલમઙ્ગલં ચ । (લશ્ચ) યસ્મૈ નમો ભગવતે પુરુષાય તુભ્યં યો વાવિતા નિરયભાગગમપ્રસઙ્ગે ॥ ૩,૭.

પુલસ્ત્યે કહ્યું: જે ભગવાન હરિ પોતાના ભક્તોને શુભ અને અશુભ લોક દર્શાવે છે, અને જે દુઃખના માર્ગે જનારને પણ નરકમાંથી છોડાવે છે, એ પરમાત્માને હું વંદન કરું છું.

એતાદૃશાંસ્તવ ગુણાન્નવિતું ન શક્તં માં પાહિ ભગવન્સદૃશો હ્યઙ્ગિરસા ચ ॥ ૩,૭.

તમારા આવા ગુણોને હું જાણવામાં અસમર્થ છું; હે ભગવાન, મને રક્ષા કરો, કેમ કે હું પણ અંગિરા જેવો જ છું.

એવં સ્તુત્વા પુલસ્ત્યોપિ સ્તૂષ્ણીમેવ બભૂવ હ । તદનન્તરજઃ સ્તોતું પુલહો વાક્યમબ્રવીત્ ॥ ૩,૭.

આ રીતે પુલસ્ત્યે પણ ભગવાનની સ્તુતિ કરી અને પછી શાંત થઈ ગયો; ત્યારબાદ પુલહાએ ભગવાનની સ્તુતિ માટે વચન કહ્યાં.

પુલહ ઉવાચ । નિષ્કામરૂપરિહિતસ્ય સમર્પિતં ચ સ્નાનાવરોત્તમપયઃ ફલપુષ્પભોજ્યમ્ । આરાધનં ભગવતસ્તવ સત્ક્રિયાશ્ચ વ્યર્થં ભવેદિતિ વદન્તિ મહાનુભાવાઃ ॥ ૩,૭.

પુલહાએ કહ્યું: નિષ્કામ અને નિષ્પાપ હૃદયથી આપેલ પાણી, ફળ, ફૂલ અને ભોજન—even શ્રેષ્ઠ પણ—મહાનુભાવો કહે છે કે, હે ભગવાન, તમારી પૂજા અને સેવા માટે એ વ્યર્થ છે.

તસ્મૈ સદા ભગવતે પ્રણમામિ નિત્યં નિષ્કામયા તવ સમર્પણમાત્રબુદ્ધ્યા । વૈકુણ્ઠનાથ ભગવન્સ્તવને ન શક્તિઃ સોહં પુલસ્ત્યસદૃશોસ્મિ ન સંશયોત્ર ॥ ૩,૭.

એ સદા રહેનારા ભગવાનને હું હંમેશા વંદન કરું છું, નિષ્કામ ભાવથી માત્ર અર્પણ કરવાની ભાવના રાખીને; હે વૈકુંઠનાથ, મને તમારી સ્તુતિ કરવાની શક્તિ નથી, હું પણ પુલસ્ત્ય જેવો જ છું—આમાં કોઈ શંકા નથી.

એવં સ્તુત્વા તુ પુલહસ્તૂષ્ણીમાસ તદા ખગ । તદનન્તરજઃ સ્તોતું ક્રતુઃ સમુપચક્રમે ॥ ૩,૭.

આ રીતે પુલહાએ પણ ભગવાનની સ્તુતિ કરી અને પછી શાંત થઈ ગયો, હે પંખી; ત્યારબાદ ક્રતુએ ભગવાનની સ્તુતિ શરૂ કરી.

ક્રતુરુવાચ । પ્રાણપ્રયાણસમયે ભગવંસ્તવૈવ નામાનિ સંસૃતિજદુઃખવિનાશકાનિ । યેનૈકજન્મશમલં સહસૈવ હિત્વા સંયાતિ મુક્તિમમલાં તમહં પ્રપદ્યે ॥ ૩,૭.

ક્રતુએ કહ્યું: પ્રાણ છોડતી વેળાએ, હે ભગવાન, તમારાં નામ જ જન્મમરણના દુઃખનો નાશ કરે છે; જેના દ્વારા એક જ જન્મનું પાપ તરત જ છૂટી જાય છે અને શુદ્ધ મુક્તિ મળે છે—એવા તમારાં ચરણોમાં હું શરણ આવી રહ્યો છું.

યે ભક્ત્યા વિવશા વિષ્ણો નામમાત્રૈકજલ્પકાઃ । તેપિ મુક્તિં પ્રયાન્ત્યાશુ કિમુત ધ્યાયિનઃ સદા ॥ ૩,૭.

જે ભક્તિથી ભરપૂર થઈને, હે વિષ્ણુ, માત્ર તમારું નામ જ લે છે, એ લોકો પણ ઝડપથી મુક્તિ પામે છે—તો જે લોકો હંમેશા તમારું ધ્યાન કરે છે, તેઓ તો અવશ્ય જ મુક્તિ મેળવે છે.

એવં સ્તુત્વા ક્રતુરપિ તૂષ્ણીમાસ ખગેશ્વર । તદનન્તરજઃ સ્તોતું મનુર્વૈવસ્વતોબ્રવીત્ ॥ ૩,૭.

આ રીતે ક્રતુએ પણ ભગવાનની સ્તુતિ કરી અને પછી શાંત થઈ ગયો, હે પંખીના રાજા; ત્યારબાદ વૈવસ્વત મનુએ ભગવાનની સ્તુતિ માટે વચન કહ્યાં.

વૈવસ્વત ઉવાચ । સોહં હિ કર્મકરણે નિરતઃ સદૈવ સ્ત્રીણાં ભોગે ચ નિરતશ્ચ ગુદે પ્રમત્તઃ । જિહ્વેન્દ્રિયે ચ નિરતસ્તવ દર્શને ચ સમ્યગ્વિરાગસહિતઃ પરમોદરેણ ॥ ૩,૭.

વૈવસ્વત મનુએ કહ્યું: હું હંમેશા કર્મમાં લાગેલો છું, સ્ત્રીઓના સુખમાં તલીન છું, નીચ ઇન્દ્રિયોમાં બેધ્યાન છું, જીભ અને ઇન્દ્રિયોમાં મગ્ન છું, પણ તમારી દૃષ્ટિમાં હું સાચી વૈરાગ્ય અને મહાન ઉદારતાથી ભરપૂર છું.

માંસાસ્થિમજ્જરુધિરૈઃ સહિતે ચ દેહે ભક્તિં સદૈવ ભગવન્નપિ તસ્કરે ચ । ગુર્વગ્નિબાડબગવાદિષુ સત્સુ દુઃખાત્સમ્યગ્વિરક્તિમુપયામિ સહસ્વ નિત્યમ્ ॥ ૩,૭.

મારું શરીર માંસ, હાડકાં, મજ્જા અને લોહીથી બનેલું છે, છતાં, હે ભગવાન, હું હંમેશા ભક્તિથી ભરેલો છું—even ચોરની જેમ; ગુરુ, અગ્નિ અને અન્ય મહાન વ્યક્તિઓમાં પણ, દુઃખમાંથી સાચી વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત કરું છું—હંમેશા મને સહન કરો.

લોકાનુવાદશ્રવણે પરમા ચ શક્તિર્નારાયણસ્ય નમને ન ચ મેસ્તિ શક્તિઃ । લોકાનુયાનકરણે પરમા ચ શક્તિઃ ક્ષેત્રાદિમાર્ગગમને પરમા હ્યશક્તિઃ ॥ ૩,૭.

લોકોની વાતો સાંભળવામાં મને બહુ જ શક્તિ છે, પણ નારાયણની સ્તુતિમાં મારી પાસે શક્તિ જ નથી; લોકમાર્ગે ચાલવામાં અને ખેતર વગેરેમાં જવામાં પણ મને બહુ શક્તિ છે, પણ સાચા માર્ગે જવામાં મારી પાસે શક્તિ જ નથી.

વૈશ્યાદિકેષુ ધનિકેષુ પરા ચ શક્તિઃ સદ્બ્રાહ્મણેષ્વપિ ન શક્તિરહો મુરારે ॥ ૩,૭.

વૈશ્ય અને અન્ય ધનવાન વર્ગોમાં વધારે શક્તિ જોવા મળે છે, પણ સારા બ્રાહ્મણોમાં એવી શક્તિ નથી, હે મુરારી!

વૈવસ્વતમનુર્દેવં સ્તુત્વા તૂષ્ણીં બભૂવ હ । તદનન્તરજઃ સ્તોતું વિશ્વામિત્રોપચક્રમે ॥ ૩,૭.

વૈવસ્વત મનુએ દેવનું સ્તવન કરીને શાંત થઈ ગયા; પછી તેમના પછી વિશ્વામિત્રે સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.