ગરુડપુરાણમ્

એવં સ્તુત્વા તુ વરુણઃ પ્રાઞ્જલિઃ સમુપસ્થિતઃ । વરુણાનન્તરોત્પન્નો નારદો હ્યસ્તુવદ્ધરિમ્ ॥ ૩,૭.

આ રીતે સ્તુતિ કરીને વરુણે જોડેલા હાથથી ઉપસ્થિત રહ્યો. વરુણ પછી નારદ જન્મ્યા અને હરિની સ્તુતિ કરી.

નારદ ઉવાચ । યન્નામધેયશ્રવણાનુકીર્તનાત્સ્વાદ્વન્યતત્ત્વં મમ નાસ્તિ વિષ્ણો । પુનીહ્યતશ્ચૈવ પરોવરાયાન્યજ્જિહ્વાગ્રે વર્તતે નામ તસ્ય ॥ ૩,૭.

નારદએ કહ્યું: હે વિષ્ણુ, તમારા નામનું શ્રવણ, સ્મરણ કે ઉચ્છારણ કરતાં વધારે મીઠું અને ઉત્તમ કંઈ જ નથી. તેથી, હે પ્રભુ, મને પવિત્ર કરો, કારણ કે જીભના ટોચે જે બીજું નામ હોય તે તમારા નામથી હંમેશા નીચું જ છે.

યજ્જિહ્વાગ્રે હરિનામૈવ નાસ્તિ સ બ્રાહ્મણો નૈવ સ એવ ગોખરઃ । અહં ન જાને ચ તવ સ્વરૂપં ન્યૂનો હ્યહં વરુણાત્સર્વદૈવ ॥ ૩,૭.

જેની જીભ પર હરિનું નામ નથી, એ બ્રાહ્મણ ગણાય નહિ; એ તો ગાય કે ગધેડા જેવો છે. હે પ્રભુ, હું તમારું સાચું સ્વરૂપ જાણતો નથી; હું તો હંમેશા વરુણાથી પણ ઓછો જ છું.

એવં સ્તુત્વા નારદો વૈ ખગેન્દ્રસ્તૂષ્ણીમભૂદ્દેવદેવસ્ય ચાગ્રે । યો નારદાનન્તરં સંબભૂવ ભૃગુર્મહાત્મા સ્તોતુમુપપ્રચક્રમે ॥ ૩,૭.

આ રીતે દેવોના દેવની સ્તુતિ કરીને નારદ, પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ, શાંત થઈ ગયો. પછી નારદ પછી મહાત્મા ભૃગુએ પણ ભગવાનની સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.

ભૃગુરુવાચ । કિમાસનં તે ગરુડાસનાય કિં ભૂષણં કૌસ્તુભભૂષણાય । લક્ષ્મીકલત્રાય કિમસ્તિ દેયં વાગીશ કિં તે વચનીયમસ્તિ । અતો ન જાને તવ સદ્ગુણાંશ્ચ હ્યહં સદા વરુણાત્પાદહીનઃ ॥ ૩,૭.

ભૃગુએ કહ્યું: હે ભગવાન, તમારા માટે કયું આસન યોગ્ય ગણાય? જ્યારે તમારી આસન તો ગરુડ છે. કયું આભૂષણ તમને શોભે, જ્યારે તમે કૌસ્તુભ મણિ ધારણ કરો છો? લક્ષ્મી જે તમારી પત્ની છે, ત્યારે તમને શું આપી શકાય? હે વાણીના સ્વામી, તમને કઈ વાત કહી શકાય? હું તો તમારા ગુણો જાણતો જ નથી; હું હંમેશા વરુણાથી પગરહ વિહોણો છું.

એવં સ્તુત્વા હરિં દેવં ભૃગુસ્તૂષ્ણીં બભૂવ હ । તદનન્તરજો હ્યગ્નિરસ્તાવીત્પુરુષોત્તમમ્ ॥ ૩,૭.

આ રીતે હરિદેવની સ્તુતિ કરીને ભૃગુ પણ શાંત થઈ ગયો. ત્યારબાદ, પછી જન્મેલા અગ્નિએ પુરુષોત્તમ ભગવાનની સ્તુતિ શરૂ કરી.

અગ્નિરુવાચ । યત્તેજસાહં સુસમિદ્ધતેજા હવ્યં વહામ્યધ્વરે આજ્યસિક્તમ્ ॥ ૩,૭.

અગ્નિએ કહ્યું: હે પ્રભુ, તમારા તેજથી જ હું પ્રખર તેજ ધરાવું છું અને યજ્ઞમાં ઘીથી સ્નાન કરાવેલી હોળીને વહન કરું છું.

યત્તેજસાહં જઠરે સંપ્રવિશ્ય પચન્નન્નં સર્વદા પૂર્ણશક્તિઃ । અતો ન જાને તવ સદ્ગુણાંશ્ચ ભૃગોરહં સર્વદૈવં સમોસ્મિ ॥ ૩,૭.

તમારા તેજથી જ હું પેટમાં પ્રવેશી અન્નને હંમેશા સંપૂર્ણ શક્તિથી પકાવું છું. તેથી, હું તમારા ગુણો જાણતો નથી; હું હંમેશા ભૃગુ જેટલો જ છું.

તદનન્તરજા સ્તોતું પ્રસૂતિરુપચક્રમે ॥ ૩,૭.

પછી, અગ્નિ પછી પ્રસૂતિએ ભગવાનની સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.

પ્રસૂતિરુવાચ । યન્નામાર્થવિચારણેપિ મુનયો મુહ્યંતિ વૈ સર્વદા ત્વદ્ભીતા અપિ દેવતા હ્યવિરતં સ્ત્રીભિઃ સહૈવ સ્થિતાઃ । માન્ધાતૃધ્રુવનારદાશ્ચ ભૃગવો વૈવસ્વતાદ્યાખિલાઃ પ્રેમ્ણા વૈ પ્રણમામ્યહં હિતકૃતે તસ્મૈ નમો વિષ્ણવે ॥ ૩,૭.

પ્રસૂતિએ કહ્યું: તમારા નામનો અર્થ શોધવામાં મહર્ષિઓ પણ હંમેશા મુંઝાય જાય છે, અને બધા દેવતાઓ પણ, ભયભીત હોવા છતાં, પોતાની પત્નીઓ સાથે સતત રહે છે. માંધાતા, ધ્રુવ, નારદ, ભૃગુ, વૈવસ્વત અને બીજા બધા — હું પ્રેમથી એ હિતકારી વિષ્ણુને વંદન કરું છું.

અતો ન જાને તવ સદ્ગુણાન્સદા એવં વિધા કા મમ શક્તિરસ્તિ । સ્તુત્વા હ્યેવં પ્રસૂતિસ્તુ તૂષ્ણીમાસીત્ખગેશ્વર ॥ ૩,૭.

માટે, હું તમારા ગુણો હંમેશા જાણી શકતી નથી; આવી સ્તુતિ કરવા મારી પાસે શું શક્તિ છે? આ રીતે સ્તુતિ કરીને પ્રસૂતિ પણ શાંત થઈ ગઈ, હે પંખીઓના રાજા.

અગ્નિર્વાગાત્મકો બ્રહ્મપુત્રો ભૃગુ ઋષિસ્તથા । તદ્ભાર્યા વૈ પ્રસૂતિસ્તુ ત્રય એતે સમાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૭.

અગ્નિ, જે વાણીનો સ્વરૂપ છે, ભૃગુ ઋષિ અને તેની પત્ની પ્રસૂતિ — આ ત્રણેય સમાન માનવામાં આવે છે.

વરુણાત્પાદહીનાશ્ચ પ્રવહાદ્વિગુણાધમાઃ । દક્ષાચ્છતાવરા જ્ઞેયા મિત્રાત્તુ દ્વિગુણાધિકાઃ ॥ ૩,૭.

વરુણાથી પગ વિહોણા થયેલા, પ્રવાહાથી દોઢ ગુણે ઓછા ગણાય છે; દક્ષથી જન્મેલા સો ગણાં શ્રેષ્ઠ છે અને મિત્રથી જન્મેલા બે ગણાં વધારે ઉત્તમ છે.

પ્રસૂત્યનન્તરં જાતો વસિષ્ઠો બ્રહ્મનન્દનઃ । વિનયાવનતો ભૂત્વા સ્તોતું સમુપચક્રમે ॥ ૩,૭.

પ્રસૂતિ પછી બ્રહ્માના પુત્ર વસિષ્ઠ જન્મ્યા. તેમણે વિનમ્રતાથી નમન કરીને ભગવાનની સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.

વસિષ્ઠ ઉવાચ । નમોસ્તુ તસ્મૈ પુરુષાય વેધસે નમોનમોઽસદ્વૃજિનચ્છિદે નમઃ । નમોનમો સ્વાઙ્ગભવાય નિત્યં નતોસ્મિ હે નાથ તવાઙ્ઘ્રિપઙ્કજમ્ ॥ ૩,૭.

વસિષ્ઠએ કહ્યું: એ પુરુષ, સર્જનહારને repeatedly વંદન. અસત્ય અને પાપનો નાશક, તમને વારંવાર નમન. હંમેશા તમારા અંગમાંથી જન્મેલા, હે નાથ, હું સદા તમારા પદપદ્મને નમું છું.

માં પાહિ નિત્યં ભગવન્વાસુદેવ હ્યગ્નેરહં સર્વદા ન્યૂન એવ । મિત્રાદહં સર્વદા કિઞ્ચિદૂનઃ સ્તુત્વા દેવ સોભવત્તત્ર તૂષ્ણીમ્ ॥ ૩,૭.

હે ભગવાન વાસુદેવ, મને હંમેશા રક્ષા કરો. હું અગ્નિ કરતાં હંમેશા ઓછો છું અને મિત્ર કરતાં પણ થોડો ઓછો જ છું. આ રીતે ભગવાનની સ્તુતિ કરીને ત્યાં શાંત થઈ ગયો.

યો વસિષ્ઠાનન્તરજો મરીચિર્બ્રહ્મનન્દનઃ । હરિન્તુષ્ટાવ પરયા ભક્ત્યા નારાયણં ગુરુમ્ ॥ ૩,૭.

વસિષ્ઠ પછી જન્મેલા, બ્રહ્માના પુત્ર મરીચિએ પરમ ભક્તિપૂર્વક હરિ, ગુરુ નારાયણની સ્તુતિ કરી.

મરીચિરુવાચ । દેવેન ચાહં હતધીર્ભવનપ્રસઙ્ગાત્સર્વાશુભોપગમનાદ્વિમુખેંદ્રિયશ્ચ । કુર્વે ચ નિત્યં સુખલેશલવાદિના ત્વદ્દૂરં મનસ્ત્વશુભકર્મ સમાચરિષ્યે ॥ ૩,૭.

મરીચિએ કહ્યું: હે ભગવાન, સંસારના સંપર્કથી મારી બુદ્ધિ ભટકી ગઈ છે, સર્વ દુઃખો આવતાં મારા ઇન્દ્રિયો પણ વિમુખ થઈ ગઈ છે. છતાં, હું હંમેશા મનને, જે માત્ર સુખનો લવલેશ બોલે છે, તમાથી દૂર રાખું છું અને દુષ્કર્મ કરું છું.

એતાદૃશોહં ભગવાનનન્તઃ સદા વસિષ્ઠસ્ય સમાન એવ ॥ ૩,૭.

હે અનંત ભગવાન, હું હંમેશા આવો જ છું, અને હંમેશા વસિષ્ઠ જેટલો જ છું.

એવં સ્તુત્વા મરીચિસ્તુ તૂષ્ણીમાસ તદા ખગ । તદતન્તરજોહ્યત્રિરસ્તાવીત્પ્રાઞ્જલિર્હરિમ્ ॥ ૩,૭.

મરીચિએ ભગવાનની સ્તુતિ કરી અને પછી શાંત થઈ ગયો, હે પંખી; ત્યારબાદ અત્રિએ હાથ જોડીને હરિની સ્તુતિ શરૂ કરી.

આવિર્ભવજ્જગત્પ્રભવાયાવતીર્ણં તદ્રક્ષણાર્થમનવદ્યઞ્ચ તથાવ્યયાય । તત્ત્વાર્થમૂલમવિકારિ તવ સ્વરૂપં હ્યાનન્દસારમત એવ વિકારશૂન્યમ્ ॥ ૩,૭.

તમે જગતની રચના માટે અવતરીને, તેની રક્ષા માટે અવતરીયા છો, નિર્દોષ અને અવિનાશી છો; તમારું સત્ય સ્વરૂપ જ સત્યનું મૂળ છે, અપરિવર્તનશીલ છે અને આનંદથી ભરપૂર છે, સદા બદલાવથી પર છે.

ત્રૈગુણ્યશૂન્યમખિલેષુ ચ સંવિભક્તં તત્ર પ્રવિશ્ય ભગવન્ન હિ પશ્યતીવ । અતો મુરારેસ્તવ સદ્ગુણાંશ્ચ સ્તોતું ન શક્નોમિ મરીચિતુલ્યઃ ॥ ૩,૭.

તમે ત્રણ ગુણોથી રહિત હોવા છતાં સર્વત્ર વ્યાપેલા છો; હે ભગવાન, તમે બધામાં રહીને પણ તેને જાણે જોતા નથી. તેથી, હે મુરારિ, હું પણ મરીચિની જેમ તમારી મહિમાનું વર્ણન કરવામાં અસમર્થ છું.

એવં સ્તુત્વા હ્યત્રિરપિતૂષ્ણીમાસ તદા ખગ । તદનન્તરજઃ સ્તોતુમઙ્ગિરા વાક્યમબ્રવીત્ ॥ ૩,૭.

આ રીતે અત્રિએ પણ ભગવાનની સ્તુતિ કરી અને પછી શાંત થઈ ગયો, હે પંખી; ત્યારબાદ અંગિરાએ ભગવાનની સ્તુતિ માટે વચન કહ્યાં.

અઙ્ગિરા ઉવાચ । દ્રષ્ટું ન શક્નોમિ તવ સ્વરૂપં હ્યનન્તબાહૂદરમસ્તકં ચ । અનન્તસાહસ્રકિરીટજુષ્ટં મહાર્હનાનાભરણૈશ્ચ શોભિતમ્ । એતાદૃશં રૂપમનન્તપારં સ્તોતું હ્યશક્તસ્તુ સમોસ્મિ ચાત્રેઃ ॥ ૩,૭.

અંગિરાએ કહ્યું: હું તમારા અસલ સ્વરૂપને જોઈ શકતો નથી, જેમાં અનંત બાહુ, પેટ અને મસ્તક છે, અનગણિત મકુટોથી શોભાયમાન છે અને અનેક કિંમતી આભૂષણોથી સજ્જ છે; આવું અનંત અને અપરિમિત રૂપ હું પણ અત્રિની જેમ વર્ણવી શકતો નથી.

એવં સ્તુત્વા હ્યઙ્ગિરાશ્ચ તૂષ્ણીમાસ ખગેશ્વર । તદનન્તરજઃ સ્તોતું પુલસ્ત્યો વાક્યમબ્રવીત્ ॥ ૩,૭.

આ રીતે અંગિરાએ પણ ભગવાનની સ્તુતિ કરી અને પછી શાંત થઈ ગયો, હે પંખીના રાજા; ત્યારબાદ પુલસ્ત્યે ભગવાનની સ્તુતિ માટે વચન કહ્યાં.

પુલસ્ત્ય ઉવાચ । યો વા હરિસ્તુ ભગવાન્સ (સ્વ) ઉપાસકાનાં સંદર્શયેદ્ભુવનમઙ્ગલમઙ્ગલં ચ । (લશ્ચ) યસ્મૈ નમો ભગવતે પુરુષાય તુભ્યં યો વાવિતા નિરયભાગગમપ્રસઙ્ગે ॥ ૩,૭.

પુલસ્ત્યે કહ્યું: જે ભગવાન હરિ પોતાના ભક્તોને શુભ અને અશુભ લોક દર્શાવે છે, અને જે દુઃખના માર્ગે જનારને પણ નરકમાંથી છોડાવે છે, એ પરમાત્માને હું વંદન કરું છું.

એતાદૃશાંસ્તવ ગુણાન્નવિતું ન શક્તં માં પાહિ ભગવન્સદૃશો હ્યઙ્ગિરસા ચ ॥ ૩,૭.

તમારા આવા ગુણોને હું જાણવામાં અસમર્થ છું; હે ભગવાન, મને રક્ષા કરો, કેમ કે હું પણ અંગિરા જેવો જ છું.

એવં સ્તુત્વા પુલસ્ત્યોપિ સ્તૂષ્ણીમેવ બભૂવ હ । તદનન્તરજઃ સ્તોતું પુલહો વાક્યમબ્રવીત્ ॥ ૩,૭.

આ રીતે પુલસ્ત્યે પણ ભગવાનની સ્તુતિ કરી અને પછી શાંત થઈ ગયો; ત્યારબાદ પુલહાએ ભગવાનની સ્તુતિ માટે વચન કહ્યાં.

પુલહ ઉવાચ । નિષ્કામરૂપરિહિતસ્ય સમર્પિતં ચ સ્નાનાવરોત્તમપયઃ ફલપુષ્પભોજ્યમ્ । આરાધનં ભગવતસ્તવ સત્ક્રિયાશ્ચ વ્યર્થં ભવેદિતિ વદન્તિ મહાનુભાવાઃ ॥ ૩,૭.

પુલહાએ કહ્યું: નિષ્કામ અને નિષ્પાપ હૃદયથી આપેલ પાણી, ફળ, ફૂલ અને ભોજન—even શ્રેષ્ઠ પણ—મહાનુભાવો કહે છે કે, હે ભગવાન, તમારી પૂજા અને સેવા માટે એ વ્યર્થ છે.