ગરુડપુરાણમ્

એતાદૃશં તવ મુખં નુવિતું ન શક્તિઃ શચ્યા સમાપિ ભગવન્પરિપાહિ નિત્યમ્ । કૃત્વા સ્તુતિં રતિરિયં પરમાદરેણ તૂષ્ણીં સ્થિતા ભગવતશ્ચ સમીપ એવ ॥ ૩,૭.

એવું તું મુખ—even શચી, જે મારી જેટલી છે, એ પણ એની સ્તુતિ કરી શકતી નથી, હે ભગવાન, હંમેશા મારી રક્ષા કર. પરમ શ્રદ્ધાથી સ્તુતિ કરીને રતી ભગવાનની પાસે શાંત ઊભી રહી.

રત્યનન્તરજો દક્ષઃ સ્તોતું સમુપચક્રમે ॥ ૩,૭.

રતી પછી દક્ષે સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.

દક્ષ ઉવાચ । સંચિન્તયે ભગવતશ્ચરણોદતીર્થં ભક્ત્યા હ્યજેન પરિષિક્તમજાદિવન્દ્યમ્ । યચ્છૌચનિઃસૃતમજપ્રવરાવતારં ગઙ્ગાખ્યતીર્થમભવત્સરિતાં વરિષ્ઠમ્ ॥ ૩,૭.

દક્ષે કહ્યું: હું ભક્તિપૂર્વક ભગવાનના ચરણોમાંથી નીકળેલા પવિત્ર પાણીનું સ્મરણ કરું છું, જેને અજન્માએ છાંટ્યું અને અજાદિ દેવોએ પૂજ્યું. એ પવિત્રતાથી નીકળીને એ જ ગંગા બની, જે નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે.

રુદ્રોપિ તેન વિધૃતેન જટાકલાપપૂતેન પાદરજસા હ્યશિવઃ શિવોભૂત્ । એતાદૃશં તે ચરણં કરુણેશ વિષ્ણો સ્તોતું શક્તિર્મમ નાસ્તિ કૃપાવતાર । રત્યા સમઃ શ્રુતિગતો ન ગતોસ્મિ મોક્ષમેતાદૃશં ચ પરિપાહિ નિદાનમૂર્તે ॥ ૩,૭.

હે કરુણા ના સ્વામી વિષ્ણુ, તમારા પગની ધૂળથી પણ, જે રુદ્ર શુદ્ધ થયા, એવા પગને સ્તુતિ કરવાની મારી પાસે શક્તિ નથી. હું શાસ્ત્રોમાં જે આનંદ અને મોક્ષ કહેવાયો છે, એ પણ મેળવ્યો નથી. હે સર્વના આધાર, મને રક્ષો.

એવં સ્તુત્વા સ દક્ષસ્તુ તૂષ્ણીમેવ બભૂવ હ । તદનન્તરજઃ સ્તોતું બૃહસ્પતિરુપાક્રમીત્ ॥ ૩,૭.

આ રીતે સ્તુતિ કરીને દક્ષ ચુપ રહી ગયા. પછી તેમના પછી બૃહસ્પતિએ સ્તુતિ શરૂ કરી.

બૃહસ્પતિરુવાચ । સંચિન્તયામિ સતતં તવ ચાનનાબ્જં ત્વં દેહિ દુષ્ટવિષયેષુ વિરક્તિમીશ ॥ ૩,૭.

બૃહસ્પતિએ કહ્યું: હું સતત તમારા કમળ જેવા મુખનું ધ્યાન કરું છું. હે ઈશ, મને દુષ્ટ વિષયોમાંથી વૈરાગ્ય આપો.

એતેષુ શક્તિર્યદિ વૈ સ જીવો કર્તા ચ ભોક્તા ચ સદા ચ દાતા । યોષાં ચ પુત્રસુહૃદૌ ચ પશૂંશ્ચ સર્વમેવં વિનશ્યતિ યતો હિ તદાશુ છિન્ધિ ॥ ૩,૭.

જો આત્માને આ બધામાં શક્તિ હોય, અને તે હંમેશા કરનાર, ભોગવનાર અને આપનાર હોય, તો પત્ની, પુત્ર, મિત્ર અને પશુ બધું જ નાશ પામે છે. તેથી, એમાં જોડાણ તરત જ તોડી નાખો.

સંસારચક્રભ્રમણેનૈવ દેવ સંસારદુઃખમનુભૂયેહાગતોસ્મિ । શક્તિર્ન ચાસ્તિ નવને મમ દેવદેવ સત્યા સમં ચ સતતં પરિપાહિ નિત્યમ્ ॥ ૩,૭.

હે દેવ, સંસારના ચક્રમાં ફરતાં અને તેના દુઃખો ભોગવીને હું અહીં આવ્યો છું. હે દેવોના દેવ, મને નવેસરથી કંઈ કરવાની શક્તિ નથી; હંમેશા સાચા રહેનાર મને તું સતત રક્ષ.

એવં શ્રુત્વા ચ પરમં તૂષ્ણીમેવ સ્થિતો મુનિઃ । તદનન્તરજસ્તોતું હ્યનિરુદ્ધોપચક્રમે ॥ ૩,૭.

આવી રીતે સાંભળીને મહાન મુનિ ચુપ રહી ગયા. પછી તેમના પછી અનિરુદ્ધે સ્તુતિ શરૂ કરી.

અનિરુદ્ધ ઉવાચ । એવં હરેસ્તવ કથાં રસિકાં વિહાય સ્ત્રીણાં ભગે ચ વદને પરિમુહ્ય નિત્યમ્ । વિષ્ઠાન્ત્રપૂરિતબિલે રસિકો હિ નિત્યં સ્થાયી ચ સૂકરવદેવ વિમૂઢબુદ્ધિઃ ॥ ૩,૭.

અનિરુદ્ધે કહ્યું: હરે, તમારી રસભરી કથાઓને છોડીને, જે સ્ત્રીઓના મુખ અને અંગોમાં મગ્ન રહે છે, તે હંમેશા ભ્રમિત મનથી, શૂકર જેવો, ગંદકીથી ભરેલા ખાડામાં આનંદ મેળવે છે.

મજ્જાસ્થિપિત્તકફરક્તમલાદિપૂર્ણે ચર્માન્ત્રવેષ્ટિતમુખે પતિતં હ પીતમ્ । આસ્વાદને મમ ચ પાપગતેર્મુરારે માયાબલં તવ વિભો પરમં નિમિત્તમ્ ॥ ૩,૭.

ચામડી અને આંતરડાંથી ઘેરાયેલા, મજ્જા, હાડકાં, પિત્ત, કફ, લોહી અને અન્ય અશુદ્ધિથી ભરેલા મુખમાં પડીને અને પીીને, હે મુરારી, મારા પાપી ભાગ્યનું મુખ્ય કારણ તો તારી માયા છે.

સંસારચક્રે ભ્રમતશ્ચ નિત્યં સુદુઃખરૂપે સુખલેશવર્જિતે । મલં વમન્તં નવભિશ્ચ દ્વારૈઃ શરીરમારુહ્ય સુમૂઢબુદ્ધિઃ ॥ ૩,૭.

સંસારના ચક્રમાં સતત ફરતાં, જે દુઃખથી ભરેલું છે અને જેમાં સુખનો લેશ પણ નથી, એવી મૂઢ બુદ્ધિથી, શરીર નવ દ્વારોમાંથી મલ બહાર ફેંકે છે.

નમામિ નિત્યં તવ તત્કથામૃતં વિહાય દેવ શ્રુતિમૂલનાશનમ્ । કુટુંબપોષં ચ સદા ચ કુર્વન્દાનાદ્યકુર્વન્નિવસન્ ગૃહે ચ ॥ ૩,૭.

હે દેવ, હું હંમેશા તમારી અમૃત જેવી કથાઓને વંદન કરું છું, જે વેદના મૂળને નાશ કરે છે એવી વાતોને છોડી. હંમેશા કુટુંબની પરવરિશ, દાન અને ઘરગથ્થુ જીવનમાં જ લાગેલો રહું છું.

દૂરે ચ સંસારમલં ત્વિદં કુરુ દેહિ હ્યદો દિવ્યકથામૃતં સદા । એતાદૃશોહં તવ સદ્ગુણૌઘં સ્તોતું સમર્થો નાસ્મિ શચીસમશ્ચ ॥ ૩,૭.

આ સંસારનું મલ દૂર કરી દે અને હંમેશા મને તારી દિવ્ય કથાનું અમૃત આપ. હું શચી જેવી શક્તિથી તારા ગુણસાગરની સ્તુતિ કરવા સમર્થ નથી.

એવં સ્તુત્વાનિરુદ્ધસ્તુ તૂષ્ણીમાસ ખગેશ્વર । તદનન્તરજઃ સ્તોત્રં મનઃ સ્વાયંભુવોબ્રવીત્ ॥ ૩,૭.

આ રીતે સ્તુતિ કરીને અનિરુદ્ધ ચુપ રહી ગયા, હે ખગેશ્વર. પછી તેમના પછી સ્વાયંભુવે મનથી સ્તુતિ શરૂ કરી.

સ્વાયંભુવ ઉવાચ । સ્તોતું હ્યનુપ્રવિશતોપિ ન ગર્ભદુઃખં તસ્માદહં પરમપૂજ્યપદં ગતસ્તે ॥ ૩,૭.

સ્વાયંભુવે કહ્યું: હું તારી સ્તુતિ કરવા માટે ગર્ભમાં પ્રવેશ્યો છતાં ગર્ભનું દુઃખ અનુભવ્યું નહીં. તેથી, હું તારા સર્વોપરી પૂજ્ય સ્થાનને પામ્યો છું.

મનોર્ભાર્યા માનવી ચ યમઃ સંયમિનીપતિઃ । દિશાભિમાની ચન્દ્રસ્તુ સૂર્યશ્ચક્ષુર્નિયામકઃ । પરસ્પરસમા હ્યેતે મુક્ત્વા સંસારમેવ ચ ॥ ૩,૭.

મનુની પત્ની માનવી છે, યમ સંયમના સ્વામી છે, ચંદ્ર દિશાઓના અધિકારી છે અને સૂર્ય દ્રષ્ટિના નિયામક છે. એ બધા પરસ્પર સમાન છે, સિવાય સંસારના.

પ્રવાહાદ્વિગુણોનશ્ચેત્યેવં જાનીહિ ચાણ્ડજ । સૂર્યાનન્તરજઃ સ્તોતું વરુણઃ સંપ્રચક્રમે ॥ ૩,૭.

હે અંડજ, જાણ કે પ્રવાહ પ્રમાણે પછીનું બે ગણી વધારે છે. સૂર્ય પછી વરુણે સ્તુતિ શરૂ કરી.

વરુણ ઉવાચ । ત્વદ્વિચ્છયા રચિતે દેહગેહે પુત્ત્રે કલત્રેપિ ધને દ્રવ્યજાતૌ । મમાહમિત્યલ્પધિયા ચ મૂઢા સંસારદુઃખે વિનિમજ્જન્તિ સર્વે ॥ ૩,૭.

વરુણે કહ્યું: તારી ઇચ્છાથી શરીર, ઘર, પુત્ર, પત્ની, ધન અને બધું જ બને છે. છતાં, 'મારું' અને 'હું' એવા મોહથી બધા સંસારના દુઃખમાં ડૂબી જાય છે.

અતો હરે તાદૃશીં મે કુબુદ્ધિં વિનાશ્ય મે દેહિ તે પાદદાસ્યમ્ । અહં મનોઃ પાદપાદાર્ધભૂતગુણેન હીનઃ સર્વદા વૈ મુરારે ॥ ૩,૭.

હે હરી, એવી દુષ્ટ બુદ્ધિ મારી અંદરથી દૂર કરી દે અને મને તારા પગની સેવા આપ. હે મુરારી, હું મનુના પગના અર્ધ ગુણથી હંમેશા ઓછો છું.

એવં સ્તુત્વા તુ વરુણઃ પ્રાઞ્જલિઃ સમુપસ્થિતઃ । વરુણાનન્તરોત્પન્નો નારદો હ્યસ્તુવદ્ધરિમ્ ॥ ૩,૭.

આ રીતે સ્તુતિ કરીને વરુણે જોડેલા હાથથી ઉપસ્થિત રહ્યો. વરુણ પછી નારદ જન્મ્યા અને હરિની સ્તુતિ કરી.

નારદ ઉવાચ । યન્નામધેયશ્રવણાનુકીર્તનાત્સ્વાદ્વન્યતત્ત્વં મમ નાસ્તિ વિષ્ણો । પુનીહ્યતશ્ચૈવ પરોવરાયાન્યજ્જિહ્વાગ્રે વર્તતે નામ તસ્ય ॥ ૩,૭.

નારદએ કહ્યું: હે વિષ્ણુ, તમારા નામનું શ્રવણ, સ્મરણ કે ઉચ્છારણ કરતાં વધારે મીઠું અને ઉત્તમ કંઈ જ નથી. તેથી, હે પ્રભુ, મને પવિત્ર કરો, કારણ કે જીભના ટોચે જે બીજું નામ હોય તે તમારા નામથી હંમેશા નીચું જ છે.

યજ્જિહ્વાગ્રે હરિનામૈવ નાસ્તિ સ બ્રાહ્મણો નૈવ સ એવ ગોખરઃ । અહં ન જાને ચ તવ સ્વરૂપં ન્યૂનો હ્યહં વરુણાત્સર્વદૈવ ॥ ૩,૭.

જેની જીભ પર હરિનું નામ નથી, એ બ્રાહ્મણ ગણાય નહિ; એ તો ગાય કે ગધેડા જેવો છે. હે પ્રભુ, હું તમારું સાચું સ્વરૂપ જાણતો નથી; હું તો હંમેશા વરુણાથી પણ ઓછો જ છું.

એવં સ્તુત્વા નારદો વૈ ખગેન્દ્રસ્તૂષ્ણીમભૂદ્દેવદેવસ્ય ચાગ્રે । યો નારદાનન્તરં સંબભૂવ ભૃગુર્મહાત્મા સ્તોતુમુપપ્રચક્રમે ॥ ૩,૭.

આ રીતે દેવોના દેવની સ્તુતિ કરીને નારદ, પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ, શાંત થઈ ગયો. પછી નારદ પછી મહાત્મા ભૃગુએ પણ ભગવાનની સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.

ભૃગુરુવાચ । કિમાસનં તે ગરુડાસનાય કિં ભૂષણં કૌસ્તુભભૂષણાય । લક્ષ્મીકલત્રાય કિમસ્તિ દેયં વાગીશ કિં તે વચનીયમસ્તિ । અતો ન જાને તવ સદ્ગુણાંશ્ચ હ્યહં સદા વરુણાત્પાદહીનઃ ॥ ૩,૭.

ભૃગુએ કહ્યું: હે ભગવાન, તમારા માટે કયું આસન યોગ્ય ગણાય? જ્યારે તમારી આસન તો ગરુડ છે. કયું આભૂષણ તમને શોભે, જ્યારે તમે કૌસ્તુભ મણિ ધારણ કરો છો? લક્ષ્મી જે તમારી પત્ની છે, ત્યારે તમને શું આપી શકાય? હે વાણીના સ્વામી, તમને કઈ વાત કહી શકાય? હું તો તમારા ગુણો જાણતો જ નથી; હું હંમેશા વરુણાથી પગરહ વિહોણો છું.

એવં સ્તુત્વા હરિં દેવં ભૃગુસ્તૂષ્ણીં બભૂવ હ । તદનન્તરજો હ્યગ્નિરસ્તાવીત્પુરુષોત્તમમ્ ॥ ૩,૭.

આ રીતે હરિદેવની સ્તુતિ કરીને ભૃગુ પણ શાંત થઈ ગયો. ત્યારબાદ, પછી જન્મેલા અગ્નિએ પુરુષોત્તમ ભગવાનની સ્તુતિ શરૂ કરી.

અગ્નિરુવાચ । યત્તેજસાહં સુસમિદ્ધતેજા હવ્યં વહામ્યધ્વરે આજ્યસિક્તમ્ ॥ ૩,૭.

અગ્નિએ કહ્યું: હે પ્રભુ, તમારા તેજથી જ હું પ્રખર તેજ ધરાવું છું અને યજ્ઞમાં ઘીથી સ્નાન કરાવેલી હોળીને વહન કરું છું.

યત્તેજસાહં જઠરે સંપ્રવિશ્ય પચન્નન્નં સર્વદા પૂર્ણશક્તિઃ । અતો ન જાને તવ સદ્ગુણાંશ્ચ ભૃગોરહં સર્વદૈવં સમોસ્મિ ॥ ૩,૭.

તમારા તેજથી જ હું પેટમાં પ્રવેશી અન્નને હંમેશા સંપૂર્ણ શક્તિથી પકાવું છું. તેથી, હું તમારા ગુણો જાણતો નથી; હું હંમેશા ભૃગુ જેટલો જ છું.

તદનન્તરજા સ્તોતું પ્રસૂતિરુપચક્રમે ॥ ૩,૭.

પછી, અગ્નિ પછી પ્રસૂતિએ ભગવાનની સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.