ગરુડપુરાણમ્

તથાપિ તદ્વૈ તવ નામ પૂર્વં ભવેત્તદા પુણ્યકરં ભવેદિતિ । રુદ્રાદિકાનાં સ્તવને નાસ્તિ શક્તિસ્તદા વક્તવ્યં મમ નાસ્તીતિ કિં વા ॥ ૩,૭.

તોય, તું પહેલું નામ લેવું એજ પુણ્યદાયક છે. જો રુદ્ર વગેરેની સ્તુતિ કરવાની શક્તિ ન હોય તો સીધું કહેવું જોઈએ કે 'મારી પાસે શક્તિ નથી'.

ગુણાંશતો દશભી રુદ્રતો વૈ સદા ન્યૂનો મત્સમઃ કામદેવઃ । જ્ઞાને બલે સમતા સર્વદાસ્તિ તથાઃ કામઃ કિં ચ દૂતઃ સદૈવ ॥ ૩,૭.

ગુણોમાં હું હંમેશા રુદ્ર કરતાં દસગણો ઓછો છું; કામદેવ મારા જેટલો છે. જ્ઞાન અને બળમાં હંમેશા સમાનતા છે, અને કામદેવ તો મારો દૂત છે.

એવં સ્તુત્વા દેવદેવો હરિં ચ તૂષ્ણીં સ્થિતઃ પ્રાઞ્જલિર્નમ્રભૂર્ધાં । તદનન્તરજો બ્રહ્મા અહઙ્કારિક ઊચિવાન્ ॥ ૩,૭.

આ રીતે હરિ, દેવોના દેવની સ્તુતિ કરીને, તે જોડેલા હાથ અને નમ્ર માથા સાથે શાંતિથી ઊભો રહ્યો. પછી તેના પછી જન્મેલા બ્રહ્માએ, અહંકારથી, બોલવાનું શરૂ કર્યું.

અહઙ્કારિક ઉવાચ । નમસ્તે ગણપૂર્ણાય નમસ્તે જ્ઞાનમૂર્તયે । નમોઽજ્ઞાનવિદૂરાય બ્રહ્મણેનંતમૂર્તયે ॥ ૩,૭.

અહંકારવાળા બોલ્યા: સર્વે ગણોથી ભરેલા તને વંદન છે, જ્ઞાનરૂપ તને વંદન છે. અજ્ઞાનથી દૂર, અનંત સ્વરૂપ બ્રહ્મા, તને વંદન છે.

ઇન્દ્રાદહં દશગુણૈઃ સર્વદા ન્યૂન ઉક્તો ન જનિ ત્વાં સર્વદા હ્યપ્રમેય । તથાપિ માં પાહિ જગદ્ગુરો ત્વં દત્ત્વા દિવ્યં હ્યાયતનં ચ વિષ્ણો ॥ ૩,૭.

ઇન્દ્રે કહ્યું કે હું હંમેશા દસગણો ઓછો છું, પણ તું તો સદાય અપરિમિત અને અજન્મા છે. છતાં, હે જગતના ગુરુ, હે વિષ્ણુ, મને રક્ષા કર અને દિવ્ય સ્થાન આપ.

આહઙ્કારિક એવં તુ સ્તુત્વા તૂષ્ણીં બભૂવ હ । તદનન્તરજા સ્તોતું શચી વચનમબ્રવીત્ ॥ ૩,૭.

આ રીતે સ્તુતિ કરીને અહંકારવાળો શાંત થઈ ગયો. પછી તેના પછી જન્મેલી શચીએ સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.

શચ્યુવાચ । સંચિન્તયામિ અનિશં તવ પાદપદ્મં વજ્રાઙ્કુશધ્વજસરોરુહલાઞ્છનાઢ્યમ્ । વાગીશ્વરૈરપિ સદા મનસાપિ ધર્તું નો શક્યમીશ તવ પાદરજઃ સ્મરામિ ॥ ૩,૭.

શચીએ કહ્યું: હું સતત તારા પાદપદ્મનું સ્મરણ કરું છું, જે વજ્ર, અંકુશ, ધ્વજ અને કમળના ચિહ્નોથી શોભાયમાન છે. વાણીના દેવતાઓ પણ તારા પાદરજને હંમેશા મનમાં રાખી શકતા નથી, હે ઈશ, પણ હું એનું સ્મરણ કરું છું.

આહઙ્કારિકપ્રાણાચ્ચ ગુણૈશ્ચ દશભિઃ સદા । ન્યૂનભૂતાં ચ માં પાહિ કૃપાલો ભક્તવત્સલ ॥ ૩,૭.

હું હંમેશા અહંકારવાળા કરતાં જીવ અને ગુણોમાં દસગણો ઓછી છું, કૃપાળુ, ભક્તવત્સલ, મને રક્ષા કર.

એવં સ્તુત્વા શચી દેવી તૂષ્ણીં ભગવતી હ્યભૂત્ । તદનન્તરજા સ્તોતું રતિઃ સમુપચક્રમે ॥ ૩,૭.

આ રીતે સ્તુતિ કરીને દેવી શચી શાંત થઈ ગઈ. પછી તેના પછી જન્મેલી રતીએ સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.

રતિરુવાચ । સંચિન્તયામિ નૃહરેર્વદનારવિન્દં ભૃત્યાનુકંપિતધિયા હિ ગૃહીતમૂર્તિમ્ । યચ્છ્રીનિકેતમજરુદ્રરમાદિકૈશ્ચ સંલાલિતં કુટિલઙ્કુન્તલવૃન્દજુષ્ટમ્ ॥ ૩,૭.

રતીએ કહ્યું: હું નૃહરિના કમળ જેવા મુખનું સ્મરણ કરું છું, જે ભક્તો પર દયા કરીને સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. એ મુખ, શ્રીનું નિવાસસ્થાન, બ્રહ્મા, રુદ્ર અને અન્ય દેવતાઓએ પ્રેમથી પૂજ્યું છે અને વાળની લટોથી શોભાયમાન છે.

એતાદૃશં તવ મુખં નુવિતું ન શક્તિઃ શચ્યા સમાપિ ભગવન્પરિપાહિ નિત્યમ્ । કૃત્વા સ્તુતિં રતિરિયં પરમાદરેણ તૂષ્ણીં સ્થિતા ભગવતશ્ચ સમીપ એવ ॥ ૩,૭.

એવું તું મુખ—even શચી, જે મારી જેટલી છે, એ પણ એની સ્તુતિ કરી શકતી નથી, હે ભગવાન, હંમેશા મારી રક્ષા કર. પરમ શ્રદ્ધાથી સ્તુતિ કરીને રતી ભગવાનની પાસે શાંત ઊભી રહી.

રત્યનન્તરજો દક્ષઃ સ્તોતું સમુપચક્રમે ॥ ૩,૭.

રતી પછી દક્ષે સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.

દક્ષ ઉવાચ । સંચિન્તયે ભગવતશ્ચરણોદતીર્થં ભક્ત્યા હ્યજેન પરિષિક્તમજાદિવન્દ્યમ્ । યચ્છૌચનિઃસૃતમજપ્રવરાવતારં ગઙ્ગાખ્યતીર્થમભવત્સરિતાં વરિષ્ઠમ્ ॥ ૩,૭.

દક્ષે કહ્યું: હું ભક્તિપૂર્વક ભગવાનના ચરણોમાંથી નીકળેલા પવિત્ર પાણીનું સ્મરણ કરું છું, જેને અજન્માએ છાંટ્યું અને અજાદિ દેવોએ પૂજ્યું. એ પવિત્રતાથી નીકળીને એ જ ગંગા બની, જે નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે.

રુદ્રોપિ તેન વિધૃતેન જટાકલાપપૂતેન પાદરજસા હ્યશિવઃ શિવોભૂત્ । એતાદૃશં તે ચરણં કરુણેશ વિષ્ણો સ્તોતું શક્તિર્મમ નાસ્તિ કૃપાવતાર । રત્યા સમઃ શ્રુતિગતો ન ગતોસ્મિ મોક્ષમેતાદૃશં ચ પરિપાહિ નિદાનમૂર્તે ॥ ૩,૭.

હે કરુણા ના સ્વામી વિષ્ણુ, તમારા પગની ધૂળથી પણ, જે રુદ્ર શુદ્ધ થયા, એવા પગને સ્તુતિ કરવાની મારી પાસે શક્તિ નથી. હું શાસ્ત્રોમાં જે આનંદ અને મોક્ષ કહેવાયો છે, એ પણ મેળવ્યો નથી. હે સર્વના આધાર, મને રક્ષો.

એવં સ્તુત્વા સ દક્ષસ્તુ તૂષ્ણીમેવ બભૂવ હ । તદનન્તરજઃ સ્તોતું બૃહસ્પતિરુપાક્રમીત્ ॥ ૩,૭.

આ રીતે સ્તુતિ કરીને દક્ષ ચુપ રહી ગયા. પછી તેમના પછી બૃહસ્પતિએ સ્તુતિ શરૂ કરી.

બૃહસ્પતિરુવાચ । સંચિન્તયામિ સતતં તવ ચાનનાબ્જં ત્વં દેહિ દુષ્ટવિષયેષુ વિરક્તિમીશ ॥ ૩,૭.

બૃહસ્પતિએ કહ્યું: હું સતત તમારા કમળ જેવા મુખનું ધ્યાન કરું છું. હે ઈશ, મને દુષ્ટ વિષયોમાંથી વૈરાગ્ય આપો.

એતેષુ શક્તિર્યદિ વૈ સ જીવો કર્તા ચ ભોક્તા ચ સદા ચ દાતા । યોષાં ચ પુત્રસુહૃદૌ ચ પશૂંશ્ચ સર્વમેવં વિનશ્યતિ યતો હિ તદાશુ છિન્ધિ ॥ ૩,૭.

જો આત્માને આ બધામાં શક્તિ હોય, અને તે હંમેશા કરનાર, ભોગવનાર અને આપનાર હોય, તો પત્ની, પુત્ર, મિત્ર અને પશુ બધું જ નાશ પામે છે. તેથી, એમાં જોડાણ તરત જ તોડી નાખો.

સંસારચક્રભ્રમણેનૈવ દેવ સંસારદુઃખમનુભૂયેહાગતોસ્મિ । શક્તિર્ન ચાસ્તિ નવને મમ દેવદેવ સત્યા સમં ચ સતતં પરિપાહિ નિત્યમ્ ॥ ૩,૭.

હે દેવ, સંસારના ચક્રમાં ફરતાં અને તેના દુઃખો ભોગવીને હું અહીં આવ્યો છું. હે દેવોના દેવ, મને નવેસરથી કંઈ કરવાની શક્તિ નથી; હંમેશા સાચા રહેનાર મને તું સતત રક્ષ.

એવં શ્રુત્વા ચ પરમં તૂષ્ણીમેવ સ્થિતો મુનિઃ । તદનન્તરજસ્તોતું હ્યનિરુદ્ધોપચક્રમે ॥ ૩,૭.

આવી રીતે સાંભળીને મહાન મુનિ ચુપ રહી ગયા. પછી તેમના પછી અનિરુદ્ધે સ્તુતિ શરૂ કરી.

અનિરુદ્ધ ઉવાચ । એવં હરેસ્તવ કથાં રસિકાં વિહાય સ્ત્રીણાં ભગે ચ વદને પરિમુહ્ય નિત્યમ્ । વિષ્ઠાન્ત્રપૂરિતબિલે રસિકો હિ નિત્યં સ્થાયી ચ સૂકરવદેવ વિમૂઢબુદ્ધિઃ ॥ ૩,૭.

અનિરુદ્ધે કહ્યું: હરે, તમારી રસભરી કથાઓને છોડીને, જે સ્ત્રીઓના મુખ અને અંગોમાં મગ્ન રહે છે, તે હંમેશા ભ્રમિત મનથી, શૂકર જેવો, ગંદકીથી ભરેલા ખાડામાં આનંદ મેળવે છે.

મજ્જાસ્થિપિત્તકફરક્તમલાદિપૂર્ણે ચર્માન્ત્રવેષ્ટિતમુખે પતિતં હ પીતમ્ । આસ્વાદને મમ ચ પાપગતેર્મુરારે માયાબલં તવ વિભો પરમં નિમિત્તમ્ ॥ ૩,૭.

ચામડી અને આંતરડાંથી ઘેરાયેલા, મજ્જા, હાડકાં, પિત્ત, કફ, લોહી અને અન્ય અશુદ્ધિથી ભરેલા મુખમાં પડીને અને પીીને, હે મુરારી, મારા પાપી ભાગ્યનું મુખ્ય કારણ તો તારી માયા છે.

સંસારચક્રે ભ્રમતશ્ચ નિત્યં સુદુઃખરૂપે સુખલેશવર્જિતે । મલં વમન્તં નવભિશ્ચ દ્વારૈઃ શરીરમારુહ્ય સુમૂઢબુદ્ધિઃ ॥ ૩,૭.

સંસારના ચક્રમાં સતત ફરતાં, જે દુઃખથી ભરેલું છે અને જેમાં સુખનો લેશ પણ નથી, એવી મૂઢ બુદ્ધિથી, શરીર નવ દ્વારોમાંથી મલ બહાર ફેંકે છે.

નમામિ નિત્યં તવ તત્કથામૃતં વિહાય દેવ શ્રુતિમૂલનાશનમ્ । કુટુંબપોષં ચ સદા ચ કુર્વન્દાનાદ્યકુર્વન્નિવસન્ ગૃહે ચ ॥ ૩,૭.

હે દેવ, હું હંમેશા તમારી અમૃત જેવી કથાઓને વંદન કરું છું, જે વેદના મૂળને નાશ કરે છે એવી વાતોને છોડી. હંમેશા કુટુંબની પરવરિશ, દાન અને ઘરગથ્થુ જીવનમાં જ લાગેલો રહું છું.

દૂરે ચ સંસારમલં ત્વિદં કુરુ દેહિ હ્યદો દિવ્યકથામૃતં સદા । એતાદૃશોહં તવ સદ્ગુણૌઘં સ્તોતું સમર્થો નાસ્મિ શચીસમશ્ચ ॥ ૩,૭.

આ સંસારનું મલ દૂર કરી દે અને હંમેશા મને તારી દિવ્ય કથાનું અમૃત આપ. હું શચી જેવી શક્તિથી તારા ગુણસાગરની સ્તુતિ કરવા સમર્થ નથી.

એવં સ્તુત્વાનિરુદ્ધસ્તુ તૂષ્ણીમાસ ખગેશ્વર । તદનન્તરજઃ સ્તોત્રં મનઃ સ્વાયંભુવોબ્રવીત્ ॥ ૩,૭.

આ રીતે સ્તુતિ કરીને અનિરુદ્ધ ચુપ રહી ગયા, હે ખગેશ્વર. પછી તેમના પછી સ્વાયંભુવે મનથી સ્તુતિ શરૂ કરી.

સ્વાયંભુવ ઉવાચ । સ્તોતું હ્યનુપ્રવિશતોપિ ન ગર્ભદુઃખં તસ્માદહં પરમપૂજ્યપદં ગતસ્તે ॥ ૩,૭.

સ્વાયંભુવે કહ્યું: હું તારી સ્તુતિ કરવા માટે ગર્ભમાં પ્રવેશ્યો છતાં ગર્ભનું દુઃખ અનુભવ્યું નહીં. તેથી, હું તારા સર્વોપરી પૂજ્ય સ્થાનને પામ્યો છું.

મનોર્ભાર્યા માનવી ચ યમઃ સંયમિનીપતિઃ । દિશાભિમાની ચન્દ્રસ્તુ સૂર્યશ્ચક્ષુર્નિયામકઃ । પરસ્પરસમા હ્યેતે મુક્ત્વા સંસારમેવ ચ ॥ ૩,૭.

મનુની પત્ની માનવી છે, યમ સંયમના સ્વામી છે, ચંદ્ર દિશાઓના અધિકારી છે અને સૂર્ય દ્રષ્ટિના નિયામક છે. એ બધા પરસ્પર સમાન છે, સિવાય સંસારના.

પ્રવાહાદ્વિગુણોનશ્ચેત્યેવં જાનીહિ ચાણ્ડજ । સૂર્યાનન્તરજઃ સ્તોતું વરુણઃ સંપ્રચક્રમે ॥ ૩,૭.

હે અંડજ, જાણ કે પ્રવાહ પ્રમાણે પછીનું બે ગણી વધારે છે. સૂર્ય પછી વરુણે સ્તુતિ શરૂ કરી.

વરુણ ઉવાચ । ત્વદ્વિચ્છયા રચિતે દેહગેહે પુત્ત્રે કલત્રેપિ ધને દ્રવ્યજાતૌ । મમાહમિત્યલ્પધિયા ચ મૂઢા સંસારદુઃખે વિનિમજ્જન્તિ સર્વે ॥ ૩,૭.

વરુણે કહ્યું: તારી ઇચ્છાથી શરીર, ઘર, પુત્ર, પત્ની, ધન અને બધું જ બને છે. છતાં, 'મારું' અને 'હું' એવા મોહથી બધા સંસારના દુઃખમાં ડૂબી જાય છે.