ગરુડપુરાણમ્

શેષાદહં દશગુણૈર્વિહીના માં પાહિ નિત્યં જગતામધીશ ॥ ૩,૬.

હું શેષ કરતાં દસ ગણી ઓછી છું; હે જગતના સ્વામી, મને હંમેશા રક્ષા કર.

એવં સ્તુત્વા વારુણી તુ તૂષ્ણીમાસ ખગેશ્વર । તદનન્તરજા બ્રાહ્મી સૌપર્ણી હ્યુપચક્રમે ॥ ૩,૬.

આ રીતે સ્તુતિ કરીને વારુણી મૌન રહી, હે પંખીઓના રાજા; ત્યારબાદ શેષ પછી જન્મેલી બ્રાહ્મી, સૌપર્ણી, આરંભ કરી.

સૌપર્ણ્યુવાચ । સ્તોતું ગુણાંસ્તવ હરે જગદીશવાચા શ્રોતું હરે તવ કથાં શ્રવણે ન શક્તિઃ । યસ્તત્ત્વનું સ્મરતિ દેવ તવ સ્વરૂપં કો વૈ નુ વેદ ભુવિ તં ભગવત્પદાર્થમ્ ॥ ૩,૬.

સૌપર્ણીએ કહ્યું: હે હરે, જગતના ઈશ્વર, તારા ગુણોની સ્તુતિ કરવી કે તારી કથા સાંભળવી, એ માટે પણ મારી પાસે શક્તિ નથી; જે તારા સત્ય સ્વરૂપને સ્મરે છે, એ ભગવાનના પાવન ચરણનો અર્થ ધરતી પર કોણ જાણે છે?

અતો ગુણસ્તવને નાસ્તિ શક્તિર્વીન્દ્રાદહં દશગુણૈરવરા ચ નિત્યમ્ ॥ ૩,૬.

આથી, તારા ગુણોની સ્તુતિ કરવા મારી પાસે શક્તિ નથી; હું હંમેશા ઇન્દ્રાણી કરતાં દસ ગણી ઓછી છું.

એવં સ્તુત્વા તુ સૌપર્ણી તૂષ્ણીમાસ ખગેશ્વર । રુદ્રાનન્તરજા સ્તોતું ગિરિજા તૂપચક્રમે ॥ ૩,૬.

આ રીતે સ્તુતિ કરીને સૌપર્ણી મૌન રહી, હે પંખીઓના રાજા; પછી રુદ્ર પછી જન્મેલી ગિરિજાએ સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.

પાર્વત્યુવાચ ગોવિન્દ નારાયણ વાસુદેવ ત્વયા હિ મે કિઞ્ચિદપિ પ્રયોજનમ્ । નાસ્ત્યેવ સ્વામિન્ન ચ નામ વાચા સૌભાગ્યરૂપઃ સર્વદા એક એવ ॥ ૩,૬.

પાર્વતીએ કહ્યું: ગોવિંદ, નારાયણ, વાસુદેવ, મને તારી પાસેથી ખરેખર કંઈ જ જોઈએ નથી. સ્વામી, સદાય માટે સૌભાગ્યનું બીજું કોઈ નામ કે શબ્દ નથી—એ તો એક જ છે.

નારાયણેતિ તવ નામ ચ એકમેવ વૈરાગ્યભક્તિવિભવે પરમં સમર્થામ્ । અસંખ્યબ્રહ્માદિકહત્યનાશાને ગુર્વઙ્ગનાકોટિવિનાશને ચ ॥ ૩,૬.

નારાયણ નામ એકલું જ વૈરાગ્ય અને ભક્તિ આપવામાં સર્વશક્તિમાન છે; એ અનગણિત બ્રાહ્મણહત્યાદિ પાપોનો નાશ કરે છે અને ગુરુપત્નીઓના કરોડો દુઃખો દૂર કરે છે.

નામાધિકારિણી ચાહં ગુણાનાં ચ મહાપ્રભો । સ્તવને નાસ્તિ મે શક્તી રુદ્રાદ્દશગુણૈરહમ્ ॥ ૩,૬.

મહાપ્રભુ, હું તો તારા નામ જ લાયક છું, ગુણોની નહીં. સ્તુતિ કરવા મારી પાસે શક્તિ નથી; રુદ્ર કરતાં દસગણી શક્તિ હોય તો પણ હું અસમર્થ જ છું.

અવરા ચ સદાસ્મ્યેવ નાત્ર કાર્યા વિચારણા । એવં સ્તુત્વા સા ગિરિજાસ્તૂષ્ણીમાસ ખગેશ્વર ॥ ૩,૬.

હું હંમેશા નીચી જ છું—આમાં વધારે વિચારવાની જરૂર નથી. આમ સ્તુતિ કરીને ગિરિજા ચુપચાપ રહી ગઈ, ખગેશ્વર.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૭ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । પાર્વત્યાનન્તરોત્પન્ન ઇન્દ્રો વચનમબ્રવીત્ । ઇન્દ્ર ઉવાચ । તવ સ્વરૂપં હૃદિ સંવિજાનન્ સમુત્સુકઃ સ્યાત્સ્તવને યસ્તુ મૂઢઃ । અજાનતઃ સ્તવનં દેવદેવ તદેવાહુર્હેલનં ચક્રપાણે ॥ ૩,૭.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: પાર્વતી પછી ઇન્દ્રે આ રીતે કહ્યું: ઇન્દ્ર બોલ્યા: જે તારા સાચા સ્વરૂપને હૃદયથી જાણે છે છતાં પણ અજ્ઞાનતાથી તારી સ્તુતિ કરવા ઉત્સુક થાય છે, હે દેવોના દેવ, હે ચક્રધારી, એ સ્તુતિને નિષ્ફળ ગણવામાં આવે છે.

તથાપિ તદ્વૈ તવ નામ પૂર્વં ભવેત્તદા પુણ્યકરં ભવેદિતિ । રુદ્રાદિકાનાં સ્તવને નાસ્તિ શક્તિસ્તદા વક્તવ્યં મમ નાસ્તીતિ કિં વા ॥ ૩,૭.

તોય, તું પહેલું નામ લેવું એજ પુણ્યદાયક છે. જો રુદ્ર વગેરેની સ્તુતિ કરવાની શક્તિ ન હોય તો સીધું કહેવું જોઈએ કે 'મારી પાસે શક્તિ નથી'.

ગુણાંશતો દશભી રુદ્રતો વૈ સદા ન્યૂનો મત્સમઃ કામદેવઃ । જ્ઞાને બલે સમતા સર્વદાસ્તિ તથાઃ કામઃ કિં ચ દૂતઃ સદૈવ ॥ ૩,૭.

ગુણોમાં હું હંમેશા રુદ્ર કરતાં દસગણો ઓછો છું; કામદેવ મારા જેટલો છે. જ્ઞાન અને બળમાં હંમેશા સમાનતા છે, અને કામદેવ તો મારો દૂત છે.

એવં સ્તુત્વા દેવદેવો હરિં ચ તૂષ્ણીં સ્થિતઃ પ્રાઞ્જલિર્નમ્રભૂર્ધાં । તદનન્તરજો બ્રહ્મા અહઙ્કારિક ઊચિવાન્ ॥ ૩,૭.

આ રીતે હરિ, દેવોના દેવની સ્તુતિ કરીને, તે જોડેલા હાથ અને નમ્ર માથા સાથે શાંતિથી ઊભો રહ્યો. પછી તેના પછી જન્મેલા બ્રહ્માએ, અહંકારથી, બોલવાનું શરૂ કર્યું.

અહઙ્કારિક ઉવાચ । નમસ્તે ગણપૂર્ણાય નમસ્તે જ્ઞાનમૂર્તયે । નમોઽજ્ઞાનવિદૂરાય બ્રહ્મણેનંતમૂર્તયે ॥ ૩,૭.

અહંકારવાળા બોલ્યા: સર્વે ગણોથી ભરેલા તને વંદન છે, જ્ઞાનરૂપ તને વંદન છે. અજ્ઞાનથી દૂર, અનંત સ્વરૂપ બ્રહ્મા, તને વંદન છે.

ઇન્દ્રાદહં દશગુણૈઃ સર્વદા ન્યૂન ઉક્તો ન જનિ ત્વાં સર્વદા હ્યપ્રમેય । તથાપિ માં પાહિ જગદ્ગુરો ત્વં દત્ત્વા દિવ્યં હ્યાયતનં ચ વિષ્ણો ॥ ૩,૭.

ઇન્દ્રે કહ્યું કે હું હંમેશા દસગણો ઓછો છું, પણ તું તો સદાય અપરિમિત અને અજન્મા છે. છતાં, હે જગતના ગુરુ, હે વિષ્ણુ, મને રક્ષા કર અને દિવ્ય સ્થાન આપ.

આહઙ્કારિક એવં તુ સ્તુત્વા તૂષ્ણીં બભૂવ હ । તદનન્તરજા સ્તોતું શચી વચનમબ્રવીત્ ॥ ૩,૭.

આ રીતે સ્તુતિ કરીને અહંકારવાળો શાંત થઈ ગયો. પછી તેના પછી જન્મેલી શચીએ સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.

શચ્યુવાચ । સંચિન્તયામિ અનિશં તવ પાદપદ્મં વજ્રાઙ્કુશધ્વજસરોરુહલાઞ્છનાઢ્યમ્ । વાગીશ્વરૈરપિ સદા મનસાપિ ધર્તું નો શક્યમીશ તવ પાદરજઃ સ્મરામિ ॥ ૩,૭.

શચીએ કહ્યું: હું સતત તારા પાદપદ્મનું સ્મરણ કરું છું, જે વજ્ર, અંકુશ, ધ્વજ અને કમળના ચિહ્નોથી શોભાયમાન છે. વાણીના દેવતાઓ પણ તારા પાદરજને હંમેશા મનમાં રાખી શકતા નથી, હે ઈશ, પણ હું એનું સ્મરણ કરું છું.

આહઙ્કારિકપ્રાણાચ્ચ ગુણૈશ્ચ દશભિઃ સદા । ન્યૂનભૂતાં ચ માં પાહિ કૃપાલો ભક્તવત્સલ ॥ ૩,૭.

હું હંમેશા અહંકારવાળા કરતાં જીવ અને ગુણોમાં દસગણો ઓછી છું, કૃપાળુ, ભક્તવત્સલ, મને રક્ષા કર.

એવં સ્તુત્વા શચી દેવી તૂષ્ણીં ભગવતી હ્યભૂત્ । તદનન્તરજા સ્તોતું રતિઃ સમુપચક્રમે ॥ ૩,૭.

આ રીતે સ્તુતિ કરીને દેવી શચી શાંત થઈ ગઈ. પછી તેના પછી જન્મેલી રતીએ સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.

રતિરુવાચ । સંચિન્તયામિ નૃહરેર્વદનારવિન્દં ભૃત્યાનુકંપિતધિયા હિ ગૃહીતમૂર્તિમ્ । યચ્છ્રીનિકેતમજરુદ્રરમાદિકૈશ્ચ સંલાલિતં કુટિલઙ્કુન્તલવૃન્દજુષ્ટમ્ ॥ ૩,૭.

રતીએ કહ્યું: હું નૃહરિના કમળ જેવા મુખનું સ્મરણ કરું છું, જે ભક્તો પર દયા કરીને સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. એ મુખ, શ્રીનું નિવાસસ્થાન, બ્રહ્મા, રુદ્ર અને અન્ય દેવતાઓએ પ્રેમથી પૂજ્યું છે અને વાળની લટોથી શોભાયમાન છે.

એતાદૃશં તવ મુખં નુવિતું ન શક્તિઃ શચ્યા સમાપિ ભગવન્પરિપાહિ નિત્યમ્ । કૃત્વા સ્તુતિં રતિરિયં પરમાદરેણ તૂષ્ણીં સ્થિતા ભગવતશ્ચ સમીપ એવ ॥ ૩,૭.

એવું તું મુખ—even શચી, જે મારી જેટલી છે, એ પણ એની સ્તુતિ કરી શકતી નથી, હે ભગવાન, હંમેશા મારી રક્ષા કર. પરમ શ્રદ્ધાથી સ્તુતિ કરીને રતી ભગવાનની પાસે શાંત ઊભી રહી.

રત્યનન્તરજો દક્ષઃ સ્તોતું સમુપચક્રમે ॥ ૩,૭.

રતી પછી દક્ષે સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.

દક્ષ ઉવાચ । સંચિન્તયે ભગવતશ્ચરણોદતીર્થં ભક્ત્યા હ્યજેન પરિષિક્તમજાદિવન્દ્યમ્ । યચ્છૌચનિઃસૃતમજપ્રવરાવતારં ગઙ્ગાખ્યતીર્થમભવત્સરિતાં વરિષ્ઠમ્ ॥ ૩,૭.

દક્ષે કહ્યું: હું ભક્તિપૂર્વક ભગવાનના ચરણોમાંથી નીકળેલા પવિત્ર પાણીનું સ્મરણ કરું છું, જેને અજન્માએ છાંટ્યું અને અજાદિ દેવોએ પૂજ્યું. એ પવિત્રતાથી નીકળીને એ જ ગંગા બની, જે નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે.

રુદ્રોપિ તેન વિધૃતેન જટાકલાપપૂતેન પાદરજસા હ્યશિવઃ શિવોભૂત્ । એતાદૃશં તે ચરણં કરુણેશ વિષ્ણો સ્તોતું શક્તિર્મમ નાસ્તિ કૃપાવતાર । રત્યા સમઃ શ્રુતિગતો ન ગતોસ્મિ મોક્ષમેતાદૃશં ચ પરિપાહિ નિદાનમૂર્તે ॥ ૩,૭.

હે કરુણા ના સ્વામી વિષ્ણુ, તમારા પગની ધૂળથી પણ, જે રુદ્ર શુદ્ધ થયા, એવા પગને સ્તુતિ કરવાની મારી પાસે શક્તિ નથી. હું શાસ્ત્રોમાં જે આનંદ અને મોક્ષ કહેવાયો છે, એ પણ મેળવ્યો નથી. હે સર્વના આધાર, મને રક્ષો.

એવં સ્તુત્વા સ દક્ષસ્તુ તૂષ્ણીમેવ બભૂવ હ । તદનન્તરજઃ સ્તોતું બૃહસ્પતિરુપાક્રમીત્ ॥ ૩,૭.

આ રીતે સ્તુતિ કરીને દક્ષ ચુપ રહી ગયા. પછી તેમના પછી બૃહસ્પતિએ સ્તુતિ શરૂ કરી.

બૃહસ્પતિરુવાચ । સંચિન્તયામિ સતતં તવ ચાનનાબ્જં ત્વં દેહિ દુષ્ટવિષયેષુ વિરક્તિમીશ ॥ ૩,૭.

બૃહસ્પતિએ કહ્યું: હું સતત તમારા કમળ જેવા મુખનું ધ્યાન કરું છું. હે ઈશ, મને દુષ્ટ વિષયોમાંથી વૈરાગ્ય આપો.

એતેષુ શક્તિર્યદિ વૈ સ જીવો કર્તા ચ ભોક્તા ચ સદા ચ દાતા । યોષાં ચ પુત્રસુહૃદૌ ચ પશૂંશ્ચ સર્વમેવં વિનશ્યતિ યતો હિ તદાશુ છિન્ધિ ॥ ૩,૭.

જો આત્માને આ બધામાં શક્તિ હોય, અને તે હંમેશા કરનાર, ભોગવનાર અને આપનાર હોય, તો પત્ની, પુત્ર, મિત્ર અને પશુ બધું જ નાશ પામે છે. તેથી, એમાં જોડાણ તરત જ તોડી નાખો.

સંસારચક્રભ્રમણેનૈવ દેવ સંસારદુઃખમનુભૂયેહાગતોસ્મિ । શક્તિર્ન ચાસ્તિ નવને મમ દેવદેવ સત્યા સમં ચ સતતં પરિપાહિ નિત્યમ્ ॥ ૩,૭.

હે દેવ, સંસારના ચક્રમાં ફરતાં અને તેના દુઃખો ભોગવીને હું અહીં આવ્યો છું. હે દેવોના દેવ, મને નવેસરથી કંઈ કરવાની શક્તિ નથી; હંમેશા સાચા રહેનાર મને તું સતત રક્ષ.

એવં શ્રુત્વા ચ પરમં તૂષ્ણીમેવ સ્થિતો મુનિઃ । તદનન્તરજસ્તોતું હ્યનિરુદ્ધોપચક્રમે ॥ ૩,૭.

આવી રીતે સાંભળીને મહાન મુનિ ચુપ રહી ગયા. પછી તેમના પછી અનિરુદ્ધે સ્તુતિ શરૂ કરી.