ગરુડપુરાણમ્

નૈતાવતા મમ વાયોશ્ચ નિત્યં દુઃ ખાતનં નૈવ સંચિતનીયમ્ । એતાદૃશોહં સ્તવનેનુ કાસ્તિ શક્તિર્ગુણાનાં મધુસૂદન પ્રભો । વાયોઃ સકાશાચ્ચ ગુણેન હીના સંસારરૂપે મુક્તરૂપે ચ દેવ ॥ ૩,૬.

આથી, મારા કે પવનના માટે સતત દુઃખ છે એવું માનવું યોગ્ય નથી; હે મધુસૂદન પ્રભુ, આવું સ્તવન કરીને ગુણોની શું શક્તિ છે? પવન પાસેથી પણ, ગુણ વિનાના, બંધનરૂપ અને મુક્તિરૂપ બંને મળે છે, હે દેવ.

એવં સ્તુત્વા ભારતી તુ તૂષ્ણીમાસ ખગેશ્વર । તદનન્તરજઃ શેષઃ પ્રાઞ્જલિઃ પ્રાહ કેશવમ્ ॥ ૩,૬.

આ રીતે સ્તુતિ કરીને ભારતી મૌન રહી, હે પંખીઓના રાજા; ત્યારબાદ શેષે હાથ જોડીને કેશવને કહ્યું.

શેષ ઉવાચ । નાહં ચ જાને તવ પાદમૂલં રુદ્રો ન વેત્તિ ગરુડો ન વેદ । અહં વાણ્યાઃ શતગુણાંશહીનો દત્ત્વા હ્યાયતનં પાહિ માં વાસુદેવ ॥ ૩,૬.

શેષે કહ્યું: હું તારા ચરણમૂળને જાણતો નથી, રુદ્ર પણ જાણતો નથી, અને ગરુડ પણ જાણતો નથી; હું વાણી કરતાં પણ સો ગણી ઓછો છું, મને સ્થાન આપી, હે વાસુદેવ, મને રક્ષા કર.

એવં સ્તુત્વા સશેષસ્તુ તૂષ્ણીમાસ ખગેશ્વર । તદનન્તરજો વીશઃ સ્તોતું સમુપચક્રમે ॥ ૩,૬.

આ રીતે સ્તુતિ કર્યા પછી શેષ પણ મૌન રહ્યો, હે પંખીઓના રાજા; પછી તેના પછી જન્મેલા વીશે સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.

ગરુડ ઉવાચ । તવ પદોઃ સ્તુતિં કિં કરોમ્યહં મમ પદાંબુજે હ્યર્પિતં મનઃ । કથમહં મુખે પક્ષિયોનિજઃ કથમેવઙ્ગુણાનીડિતું ક્ષમઃ ॥ ૩,૬.

ગરુડે કહ્યું: હું તારા ચરણોની શું સ્તુતિ કરું? મારું મન તો તારા કમળ જેવા ચરણોમાં જ અડગ છે. હું પક્ષીઓમાં જન્મેલો, મારા મુખથી એવા ગુણોની સ્તુતિ કરવા યોગ્ય કેમ બની શકું?

એવં સ્તુત્વા તુ ગરુડસ્તૂષ્ણીમાસ નયાન્વિતઃ । તદનન્તરજો રુદ્રસ્તોતું સમુપચક્રમે ॥ ૩,૬.

આ રીતે જ્ઞાનથી ભરેલા ગરુડે સ્તુતિ કરીને મૌન રહ્યો; પછી તેના પછી જન્મેલા રુદ્રે સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.

રુદ્ર ઉવાચ । યા વૈ તવેશ ભગવન્ન વિદામ ભૂમન્ ભક્તિર્મમાસ્તુ શિવપાદસરોજમૂલે । છન્નાપિ સા નનુ સદા ન મમાસ્તિ દેવ તેનાદ્રુહં તવ વિરુદ્ધમતઃ કરોમિ ॥ ૩,૬.

રુદ્રે કહ્યું: હે ઈશ્વર, હે ભગવન, હે અનંત, જે ભક્તિ મને ખબર નથી, એ શિવના પાવન ચરણમૂળમાં રહે; એ છુપાયેલી હોય તો પણ, હે દેવ, કદી મારી નથી, એટલે હું તારા વિરુદ્ધ વર્તું છું.

સર્વાન્ન બુદ્ધિસહિતસ્ય હરે મુરારે કા શક્તિરસ્તિ વચને મમ મૂઢબુદ્ધેઃ । વાણ્યા સદા શતગુણેન વિહીનમેનં માં પાહિ ચેશ મમ ચાયતનં ચ દત્ત્વા ॥ ૩,૬.

હે હરે, મુરાના સંહારક, મારી બુદ્ધિ મૂઢ છે ત્યારે તારા સામે મારા વચનમાં શું શક્તિ છે? હું વાણીમાં હંમેશા સો ગણી ઓછો છું, હે ઈશ્વર, મને રક્ષા કર અને મને સ્થાન આપ.

એવં સ્તુત્વા સ રુદ્રસ્તુ તૂષ્ણીમાસ દ્વિજોત્તમઃ । શેષાનન્તરજા દેવી વારુણી વાક્યમબ્રવીત્ ॥ ૩,૬.

આ રીતે સ્તુતિ કરીને રુદ્ર, દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ, મૌન રહ્યો; ત્યારબાદ શેષ પછી જન્મેલી વારુણી દેવીએ વચન કહ્યું.

વારુણ્યુવાચ । લક્ષ્મીપતે બ્રહ્મપતે મનોઃ પતે ગિરઃપતે રુદ્રપતે નૃણાં પતે । ગુણાંસ્તવ સ્તોતુમહં સમર્થા ન પાર્વતી નાપિ સુપર્ણપત્ની ॥ ૩,૬.

વારુણીએ કહ્યું: હે લક્ષ્મીપતિ, બ્રહ્માપતિ, મનુપતિ, વાણીપતિ, રુદ્રપતિ, મનુષ્યોના પતિ, તારા ગુણોની સ્તુતિ કરવા પાર્વતી કે સુપર્ણપત્ની પણ સમર્થ નથી, અને હું પણ નથી.

શેષાદહં દશગુણૈર્વિહીના માં પાહિ નિત્યં જગતામધીશ ॥ ૩,૬.

હું શેષ કરતાં દસ ગણી ઓછી છું; હે જગતના સ્વામી, મને હંમેશા રક્ષા કર.

એવં સ્તુત્વા વારુણી તુ તૂષ્ણીમાસ ખગેશ્વર । તદનન્તરજા બ્રાહ્મી સૌપર્ણી હ્યુપચક્રમે ॥ ૩,૬.

આ રીતે સ્તુતિ કરીને વારુણી મૌન રહી, હે પંખીઓના રાજા; ત્યારબાદ શેષ પછી જન્મેલી બ્રાહ્મી, સૌપર્ણી, આરંભ કરી.

સૌપર્ણ્યુવાચ । સ્તોતું ગુણાંસ્તવ હરે જગદીશવાચા શ્રોતું હરે તવ કથાં શ્રવણે ન શક્તિઃ । યસ્તત્ત્વનું સ્મરતિ દેવ તવ સ્વરૂપં કો વૈ નુ વેદ ભુવિ તં ભગવત્પદાર્થમ્ ॥ ૩,૬.

સૌપર્ણીએ કહ્યું: હે હરે, જગતના ઈશ્વર, તારા ગુણોની સ્તુતિ કરવી કે તારી કથા સાંભળવી, એ માટે પણ મારી પાસે શક્તિ નથી; જે તારા સત્ય સ્વરૂપને સ્મરે છે, એ ભગવાનના પાવન ચરણનો અર્થ ધરતી પર કોણ જાણે છે?

અતો ગુણસ્તવને નાસ્તિ શક્તિર્વીન્દ્રાદહં દશગુણૈરવરા ચ નિત્યમ્ ॥ ૩,૬.

આથી, તારા ગુણોની સ્તુતિ કરવા મારી પાસે શક્તિ નથી; હું હંમેશા ઇન્દ્રાણી કરતાં દસ ગણી ઓછી છું.

એવં સ્તુત્વા તુ સૌપર્ણી તૂષ્ણીમાસ ખગેશ્વર । રુદ્રાનન્તરજા સ્તોતું ગિરિજા તૂપચક્રમે ॥ ૩,૬.

આ રીતે સ્તુતિ કરીને સૌપર્ણી મૌન રહી, હે પંખીઓના રાજા; પછી રુદ્ર પછી જન્મેલી ગિરિજાએ સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.

પાર્વત્યુવાચ ગોવિન્દ નારાયણ વાસુદેવ ત્વયા હિ મે કિઞ્ચિદપિ પ્રયોજનમ્ । નાસ્ત્યેવ સ્વામિન્ન ચ નામ વાચા સૌભાગ્યરૂપઃ સર્વદા એક એવ ॥ ૩,૬.

પાર્વતીએ કહ્યું: ગોવિંદ, નારાયણ, વાસુદેવ, મને તારી પાસેથી ખરેખર કંઈ જ જોઈએ નથી. સ્વામી, સદાય માટે સૌભાગ્યનું બીજું કોઈ નામ કે શબ્દ નથી—એ તો એક જ છે.

નારાયણેતિ તવ નામ ચ એકમેવ વૈરાગ્યભક્તિવિભવે પરમં સમર્થામ્ । અસંખ્યબ્રહ્માદિકહત્યનાશાને ગુર્વઙ્ગનાકોટિવિનાશને ચ ॥ ૩,૬.

નારાયણ નામ એકલું જ વૈરાગ્ય અને ભક્તિ આપવામાં સર્વશક્તિમાન છે; એ અનગણિત બ્રાહ્મણહત્યાદિ પાપોનો નાશ કરે છે અને ગુરુપત્નીઓના કરોડો દુઃખો દૂર કરે છે.

નામાધિકારિણી ચાહં ગુણાનાં ચ મહાપ્રભો । સ્તવને નાસ્તિ મે શક્તી રુદ્રાદ્દશગુણૈરહમ્ ॥ ૩,૬.

મહાપ્રભુ, હું તો તારા નામ જ લાયક છું, ગુણોની નહીં. સ્તુતિ કરવા મારી પાસે શક્તિ નથી; રુદ્ર કરતાં દસગણી શક્તિ હોય તો પણ હું અસમર્થ જ છું.

અવરા ચ સદાસ્મ્યેવ નાત્ર કાર્યા વિચારણા । એવં સ્તુત્વા સા ગિરિજાસ્તૂષ્ણીમાસ ખગેશ્વર ॥ ૩,૬.

હું હંમેશા નીચી જ છું—આમાં વધારે વિચારવાની જરૂર નથી. આમ સ્તુતિ કરીને ગિરિજા ચુપચાપ રહી ગઈ, ખગેશ્વર.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૭ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । પાર્વત્યાનન્તરોત્પન્ન ઇન્દ્રો વચનમબ્રવીત્ । ઇન્દ્ર ઉવાચ । તવ સ્વરૂપં હૃદિ સંવિજાનન્ સમુત્સુકઃ સ્યાત્સ્તવને યસ્તુ મૂઢઃ । અજાનતઃ સ્તવનં દેવદેવ તદેવાહુર્હેલનં ચક્રપાણે ॥ ૩,૭.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: પાર્વતી પછી ઇન્દ્રે આ રીતે કહ્યું: ઇન્દ્ર બોલ્યા: જે તારા સાચા સ્વરૂપને હૃદયથી જાણે છે છતાં પણ અજ્ઞાનતાથી તારી સ્તુતિ કરવા ઉત્સુક થાય છે, હે દેવોના દેવ, હે ચક્રધારી, એ સ્તુતિને નિષ્ફળ ગણવામાં આવે છે.

તથાપિ તદ્વૈ તવ નામ પૂર્વં ભવેત્તદા પુણ્યકરં ભવેદિતિ । રુદ્રાદિકાનાં સ્તવને નાસ્તિ શક્તિસ્તદા વક્તવ્યં મમ નાસ્તીતિ કિં વા ॥ ૩,૭.

તોય, તું પહેલું નામ લેવું એજ પુણ્યદાયક છે. જો રુદ્ર વગેરેની સ્તુતિ કરવાની શક્તિ ન હોય તો સીધું કહેવું જોઈએ કે 'મારી પાસે શક્તિ નથી'.

ગુણાંશતો દશભી રુદ્રતો વૈ સદા ન્યૂનો મત્સમઃ કામદેવઃ । જ્ઞાને બલે સમતા સર્વદાસ્તિ તથાઃ કામઃ કિં ચ દૂતઃ સદૈવ ॥ ૩,૭.

ગુણોમાં હું હંમેશા રુદ્ર કરતાં દસગણો ઓછો છું; કામદેવ મારા જેટલો છે. જ્ઞાન અને બળમાં હંમેશા સમાનતા છે, અને કામદેવ તો મારો દૂત છે.

એવં સ્તુત્વા દેવદેવો હરિં ચ તૂષ્ણીં સ્થિતઃ પ્રાઞ્જલિર્નમ્રભૂર્ધાં । તદનન્તરજો બ્રહ્મા અહઙ્કારિક ઊચિવાન્ ॥ ૩,૭.

આ રીતે હરિ, દેવોના દેવની સ્તુતિ કરીને, તે જોડેલા હાથ અને નમ્ર માથા સાથે શાંતિથી ઊભો રહ્યો. પછી તેના પછી જન્મેલા બ્રહ્માએ, અહંકારથી, બોલવાનું શરૂ કર્યું.

અહઙ્કારિક ઉવાચ । નમસ્તે ગણપૂર્ણાય નમસ્તે જ્ઞાનમૂર્તયે । નમોઽજ્ઞાનવિદૂરાય બ્રહ્મણેનંતમૂર્તયે ॥ ૩,૭.

અહંકારવાળા બોલ્યા: સર્વે ગણોથી ભરેલા તને વંદન છે, જ્ઞાનરૂપ તને વંદન છે. અજ્ઞાનથી દૂર, અનંત સ્વરૂપ બ્રહ્મા, તને વંદન છે.

ઇન્દ્રાદહં દશગુણૈઃ સર્વદા ન્યૂન ઉક્તો ન જનિ ત્વાં સર્વદા હ્યપ્રમેય । તથાપિ માં પાહિ જગદ્ગુરો ત્વં દત્ત્વા દિવ્યં હ્યાયતનં ચ વિષ્ણો ॥ ૩,૭.

ઇન્દ્રે કહ્યું કે હું હંમેશા દસગણો ઓછો છું, પણ તું તો સદાય અપરિમિત અને અજન્મા છે. છતાં, હે જગતના ગુરુ, હે વિષ્ણુ, મને રક્ષા કર અને દિવ્ય સ્થાન આપ.

આહઙ્કારિક એવં તુ સ્તુત્વા તૂષ્ણીં બભૂવ હ । તદનન્તરજા સ્તોતું શચી વચનમબ્રવીત્ ॥ ૩,૭.

આ રીતે સ્તુતિ કરીને અહંકારવાળો શાંત થઈ ગયો. પછી તેના પછી જન્મેલી શચીએ સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.

શચ્યુવાચ । સંચિન્તયામિ અનિશં તવ પાદપદ્મં વજ્રાઙ્કુશધ્વજસરોરુહલાઞ્છનાઢ્યમ્ । વાગીશ્વરૈરપિ સદા મનસાપિ ધર્તું નો શક્યમીશ તવ પાદરજઃ સ્મરામિ ॥ ૩,૭.

શચીએ કહ્યું: હું સતત તારા પાદપદ્મનું સ્મરણ કરું છું, જે વજ્ર, અંકુશ, ધ્વજ અને કમળના ચિહ્નોથી શોભાયમાન છે. વાણીના દેવતાઓ પણ તારા પાદરજને હંમેશા મનમાં રાખી શકતા નથી, હે ઈશ, પણ હું એનું સ્મરણ કરું છું.

આહઙ્કારિકપ્રાણાચ્ચ ગુણૈશ્ચ દશભિઃ સદા । ન્યૂનભૂતાં ચ માં પાહિ કૃપાલો ભક્તવત્સલ ॥ ૩,૭.

હું હંમેશા અહંકારવાળા કરતાં જીવ અને ગુણોમાં દસગણો ઓછી છું, કૃપાળુ, ભક્તવત્સલ, મને રક્ષા કર.

એવં સ્તુત્વા શચી દેવી તૂષ્ણીં ભગવતી હ્યભૂત્ । તદનન્તરજા સ્તોતું રતિઃ સમુપચક્રમે ॥ ૩,૭.

આ રીતે સ્તુતિ કરીને દેવી શચી શાંત થઈ ગઈ. પછી તેના પછી જન્મેલી રતીએ સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.