ગરુડપુરાણમ્

કુર્વન્તિ વૈરાગ્યમમુત્ર લોકે તતઃ પરં ભક્તિદૃઢાં તથૈવ । તતઃ પરં ચૈવ હરેઃ પ્રસન્નતાં કુર્વન્તિ નિત્યં તવ દેવદેવ ॥ ૩,૬.

તે ગુણો આ લોક અને પરલોકમાં વૈરાગ્ય પેદા કરે છે અને પછી દૃઢ ભક્તિ આપે છે; અને પછી, હે દેવોના દેવ, હંમેશા તારી કૃપા પ્રાપ્ત થાય છે.

તેનાપરોક્ષં ચ ભવેચ્ચ તસ્ય અતો ગુણાનાં સ્તવને ચ મે રતિઃ । સા તુ પ્રજાતા પુરુષસ્ય નિત્યં સંસારદુઃખં તુ તદાચ્છિનત્તિ ॥ ૩,૬.

આથી, એ મનુષ્યને સીધી અનુભૂતિ થાય છે; તેથી મને તારા ગુણોની સ્તુતિમાં પ્રેમ છે. એ પ્રેમ જ્યારે મનુષ્યમાં જન્મે છે, ત્યારે સંસારના દુઃખને નાશ કરે છે.

વિચ્છિન્નદુઃખસ્ય તદાધિકારિણ આનન્દરૂપાખ્યફલં દદાતિ । હરેર્ગુણાનસ્તુવતાં ચ પાપં તેષાં હિ પુણ્યં ચ તથા ક્ષિણોતિ ॥ ૩,૬.

જેને દુઃખમાંથી મુક્તિ મળી છે, તેને આનંદરૂપ ફળ મળે છે. જે લોકો હરિના ગુણો ગાય છે, તેમનાં પાપ અને પુણ્ય બંને નાશ પામે છે.

એવં વિદિત્વા પરમો ગુરુર્મમ વાયુર્દયાલુર્મમ વલ્લભશ્ચ । હરેર્ગુણાન્સર્વગુણપ્રસારાન્મમૈવ યોગ્યાન્સુખમુખ્યભૂતાન્ ॥ ૩,૬.

આ રીતે જાણીને, મારા સર્વોચ્ચ ગુરુ વાયુ છે, જે દયાળુ અને મને પ્રિય છે. સર્વ ગુણોમાં હરિના ગુણો જ મારા માટે યોગ્ય અને સુખના મુખ્ય સ્ત્રોત છે.

ઉદ્ધૃત્ય પુણ્યેભ્ય ઇવાર્તબન્ધુઃ શિવશ્ચ નો દ્રુહ્યતિ પુણ્યકીર્તિમ્ । તવ પ્રસાદાચ્ચ શ્રિયઃ પ્રસાદાદ્વાયોઃ પ્રસાદાચ્ચ મમાસ્તિ નિત્યમ્ ॥ ૩,૬.

જેમ દુઃખીનો મિત્ર પુણ્યમાંથી ઉગારી લે છે, તેમ શિવ પણ પુણ્યની કીર્તિ કરનારનો વિરોધ કરતો નથી. તારી કૃપાથી, લક્ષ્મીજીની કૃપાથી અને વાયુની કૃપાથી મને હંમેશા આ પ્રાપ્ત છે.

યદ્યત્કરોત્યેવ સદૈવ વાયુસ્તત્તત્કરોત્યેવ સદૈવ નિત્યમ્ । વાયોર્વિરોધં ન કરોતિ દેવઃ સ તદ્વિરોધં ચ કરોતિ નિત્યમ્ ॥ ૩,૬.

વાયુ જે કરે છે, દેવ હંમેશા એ જ કરે છે. દેવ વાયુનો વિરોધ કરતો નથી, પણ હંમેશા તેની સાથે સહમતી રાખે છે.

હરેર્વિરોધં ન કરોતિ વાયુર્વાયોર્વિરોધં ન કરોતિ વિષ્ણુઃ । વાયોઃ પ્રસાદાન્મમ નાસ્તિ કિઞ્ચિદતાનભાવશ્ચ તવ પ્રસાદાત્ ॥ ૩,૬.

વાયુ હરિનો વિરોધ કરતો નથી, અને વિષ્ણુ પણ વાયુનો વિરોધ કરતો નથી. વાયુની કૃપાથી મને કશું અછત નથી; અને તારી કૃપાથી હું ક્યારેય વંચિત થતો નથી.

યથૈવ મૂલં ચ તથાવતારે દુઃખાદિકં નાસ્તિ સમીરણસ્ય । વાયુસ્તથાન્યે ચ ઉભૌ મુકુન્દસ્તથાવતારેષુ ન દુઃખરૂપૌ ॥ ૩,૬.

જેમ પવનના મૂળમાં કે તેના વહેવામાં કોઈ દુઃખ કે આવું કંઈ નથી, એ જ રીતે મુકુન્દ અને બીજા અવતારોમાં પણ દુઃખનું સ્વરૂપ નથી.

અશક્તવદ્દૃશ્યતે વાયુદેવઃ યુગાનુસારાંલ્લોકધર્માંસ્તુ રક્ષન્ । નરાવતારે તત્ર દેવે મુરારે હ્યશક્તતા નેતિ વિચિંતનીયમ્ ॥ ૩,૬.

પવનદેવ યુગ પ્રમાણે જગતના નિયમોનું રક્ષણ કરતાં ક્યારેક અશક્ત જેવો દેખાય છે, પણ, મુરાના સંહારક, મનુષ્ય અવતારમાં એ દેવમાં અશક્તતા છે એવું વિચારવું યોગ્ય નથી.

અવતારરૂપે યમદુઃખાદિકં ચ ન ચિન્તનીયં જ્ઞાનિભિર્દેવદેવ । અહં કદાચિત્સુખનાશપ્રદેશે દૈત્યાંસ્તથા મારયિતું ગતોસ્મિ ॥ ૩,૬.

અવતાર સ્વરૂપે દેવોના દેવમાં દુઃખાદિ વિચારવું જ્ઞાનીજનોએ ક્યારેય ન કરવું, કેમ કે હું પણ ક્યારેક સુખથી વંચિત સ્થળે દૈત્યોને સંહારવા ગયો છું.

નૈતાવતા મમ વાયોશ્ચ નિત્યં દુઃ ખાતનં નૈવ સંચિતનીયમ્ । એતાદૃશોહં સ્તવનેનુ કાસ્તિ શક્તિર્ગુણાનાં મધુસૂદન પ્રભો । વાયોઃ સકાશાચ્ચ ગુણેન હીના સંસારરૂપે મુક્તરૂપે ચ દેવ ॥ ૩,૬.

આથી, મારા કે પવનના માટે સતત દુઃખ છે એવું માનવું યોગ્ય નથી; હે મધુસૂદન પ્રભુ, આવું સ્તવન કરીને ગુણોની શું શક્તિ છે? પવન પાસેથી પણ, ગુણ વિનાના, બંધનરૂપ અને મુક્તિરૂપ બંને મળે છે, હે દેવ.

એવં સ્તુત્વા ભારતી તુ તૂષ્ણીમાસ ખગેશ્વર । તદનન્તરજઃ શેષઃ પ્રાઞ્જલિઃ પ્રાહ કેશવમ્ ॥ ૩,૬.

આ રીતે સ્તુતિ કરીને ભારતી મૌન રહી, હે પંખીઓના રાજા; ત્યારબાદ શેષે હાથ જોડીને કેશવને કહ્યું.

શેષ ઉવાચ । નાહં ચ જાને તવ પાદમૂલં રુદ્રો ન વેત્તિ ગરુડો ન વેદ । અહં વાણ્યાઃ શતગુણાંશહીનો દત્ત્વા હ્યાયતનં પાહિ માં વાસુદેવ ॥ ૩,૬.

શેષે કહ્યું: હું તારા ચરણમૂળને જાણતો નથી, રુદ્ર પણ જાણતો નથી, અને ગરુડ પણ જાણતો નથી; હું વાણી કરતાં પણ સો ગણી ઓછો છું, મને સ્થાન આપી, હે વાસુદેવ, મને રક્ષા કર.

એવં સ્તુત્વા સશેષસ્તુ તૂષ્ણીમાસ ખગેશ્વર । તદનન્તરજો વીશઃ સ્તોતું સમુપચક્રમે ॥ ૩,૬.

આ રીતે સ્તુતિ કર્યા પછી શેષ પણ મૌન રહ્યો, હે પંખીઓના રાજા; પછી તેના પછી જન્મેલા વીશે સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.

ગરુડ ઉવાચ । તવ પદોઃ સ્તુતિં કિં કરોમ્યહં મમ પદાંબુજે હ્યર્પિતં મનઃ । કથમહં મુખે પક્ષિયોનિજઃ કથમેવઙ્ગુણાનીડિતું ક્ષમઃ ॥ ૩,૬.

ગરુડે કહ્યું: હું તારા ચરણોની શું સ્તુતિ કરું? મારું મન તો તારા કમળ જેવા ચરણોમાં જ અડગ છે. હું પક્ષીઓમાં જન્મેલો, મારા મુખથી એવા ગુણોની સ્તુતિ કરવા યોગ્ય કેમ બની શકું?

એવં સ્તુત્વા તુ ગરુડસ્તૂષ્ણીમાસ નયાન્વિતઃ । તદનન્તરજો રુદ્રસ્તોતું સમુપચક્રમે ॥ ૩,૬.

આ રીતે જ્ઞાનથી ભરેલા ગરુડે સ્તુતિ કરીને મૌન રહ્યો; પછી તેના પછી જન્મેલા રુદ્રે સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.

રુદ્ર ઉવાચ । યા વૈ તવેશ ભગવન્ન વિદામ ભૂમન્ ભક્તિર્મમાસ્તુ શિવપાદસરોજમૂલે । છન્નાપિ સા નનુ સદા ન મમાસ્તિ દેવ તેનાદ્રુહં તવ વિરુદ્ધમતઃ કરોમિ ॥ ૩,૬.

રુદ્રે કહ્યું: હે ઈશ્વર, હે ભગવન, હે અનંત, જે ભક્તિ મને ખબર નથી, એ શિવના પાવન ચરણમૂળમાં રહે; એ છુપાયેલી હોય તો પણ, હે દેવ, કદી મારી નથી, એટલે હું તારા વિરુદ્ધ વર્તું છું.

સર્વાન્ન બુદ્ધિસહિતસ્ય હરે મુરારે કા શક્તિરસ્તિ વચને મમ મૂઢબુદ્ધેઃ । વાણ્યા સદા શતગુણેન વિહીનમેનં માં પાહિ ચેશ મમ ચાયતનં ચ દત્ત્વા ॥ ૩,૬.

હે હરે, મુરાના સંહારક, મારી બુદ્ધિ મૂઢ છે ત્યારે તારા સામે મારા વચનમાં શું શક્તિ છે? હું વાણીમાં હંમેશા સો ગણી ઓછો છું, હે ઈશ્વર, મને રક્ષા કર અને મને સ્થાન આપ.

એવં સ્તુત્વા સ રુદ્રસ્તુ તૂષ્ણીમાસ દ્વિજોત્તમઃ । શેષાનન્તરજા દેવી વારુણી વાક્યમબ્રવીત્ ॥ ૩,૬.

આ રીતે સ્તુતિ કરીને રુદ્ર, દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ, મૌન રહ્યો; ત્યારબાદ શેષ પછી જન્મેલી વારુણી દેવીએ વચન કહ્યું.

વારુણ્યુવાચ । લક્ષ્મીપતે બ્રહ્મપતે મનોઃ પતે ગિરઃપતે રુદ્રપતે નૃણાં પતે । ગુણાંસ્તવ સ્તોતુમહં સમર્થા ન પાર્વતી નાપિ સુપર્ણપત્ની ॥ ૩,૬.

વારુણીએ કહ્યું: હે લક્ષ્મીપતિ, બ્રહ્માપતિ, મનુપતિ, વાણીપતિ, રુદ્રપતિ, મનુષ્યોના પતિ, તારા ગુણોની સ્તુતિ કરવા પાર્વતી કે સુપર્ણપત્ની પણ સમર્થ નથી, અને હું પણ નથી.

શેષાદહં દશગુણૈર્વિહીના માં પાહિ નિત્યં જગતામધીશ ॥ ૩,૬.

હું શેષ કરતાં દસ ગણી ઓછી છું; હે જગતના સ્વામી, મને હંમેશા રક્ષા કર.

એવં સ્તુત્વા વારુણી તુ તૂષ્ણીમાસ ખગેશ્વર । તદનન્તરજા બ્રાહ્મી સૌપર્ણી હ્યુપચક્રમે ॥ ૩,૬.

આ રીતે સ્તુતિ કરીને વારુણી મૌન રહી, હે પંખીઓના રાજા; ત્યારબાદ શેષ પછી જન્મેલી બ્રાહ્મી, સૌપર્ણી, આરંભ કરી.

સૌપર્ણ્યુવાચ । સ્તોતું ગુણાંસ્તવ હરે જગદીશવાચા શ્રોતું હરે તવ કથાં શ્રવણે ન શક્તિઃ । યસ્તત્ત્વનું સ્મરતિ દેવ તવ સ્વરૂપં કો વૈ નુ વેદ ભુવિ તં ભગવત્પદાર્થમ્ ॥ ૩,૬.

સૌપર્ણીએ કહ્યું: હે હરે, જગતના ઈશ્વર, તારા ગુણોની સ્તુતિ કરવી કે તારી કથા સાંભળવી, એ માટે પણ મારી પાસે શક્તિ નથી; જે તારા સત્ય સ્વરૂપને સ્મરે છે, એ ભગવાનના પાવન ચરણનો અર્થ ધરતી પર કોણ જાણે છે?

અતો ગુણસ્તવને નાસ્તિ શક્તિર્વીન્દ્રાદહં દશગુણૈરવરા ચ નિત્યમ્ ॥ ૩,૬.

આથી, તારા ગુણોની સ્તુતિ કરવા મારી પાસે શક્તિ નથી; હું હંમેશા ઇન્દ્રાણી કરતાં દસ ગણી ઓછી છું.

એવં સ્તુત્વા તુ સૌપર્ણી તૂષ્ણીમાસ ખગેશ્વર । રુદ્રાનન્તરજા સ્તોતું ગિરિજા તૂપચક્રમે ॥ ૩,૬.

આ રીતે સ્તુતિ કરીને સૌપર્ણી મૌન રહી, હે પંખીઓના રાજા; પછી રુદ્ર પછી જન્મેલી ગિરિજાએ સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.

પાર્વત્યુવાચ ગોવિન્દ નારાયણ વાસુદેવ ત્વયા હિ મે કિઞ્ચિદપિ પ્રયોજનમ્ । નાસ્ત્યેવ સ્વામિન્ન ચ નામ વાચા સૌભાગ્યરૂપઃ સર્વદા એક એવ ॥ ૩,૬.

પાર્વતીએ કહ્યું: ગોવિંદ, નારાયણ, વાસુદેવ, મને તારી પાસેથી ખરેખર કંઈ જ જોઈએ નથી. સ્વામી, સદાય માટે સૌભાગ્યનું બીજું કોઈ નામ કે શબ્દ નથી—એ તો એક જ છે.

નારાયણેતિ તવ નામ ચ એકમેવ વૈરાગ્યભક્તિવિભવે પરમં સમર્થામ્ । અસંખ્યબ્રહ્માદિકહત્યનાશાને ગુર્વઙ્ગનાકોટિવિનાશને ચ ॥ ૩,૬.

નારાયણ નામ એકલું જ વૈરાગ્ય અને ભક્તિ આપવામાં સર્વશક્તિમાન છે; એ અનગણિત બ્રાહ્મણહત્યાદિ પાપોનો નાશ કરે છે અને ગુરુપત્નીઓના કરોડો દુઃખો દૂર કરે છે.

નામાધિકારિણી ચાહં ગુણાનાં ચ મહાપ્રભો । સ્તવને નાસ્તિ મે શક્તી રુદ્રાદ્દશગુણૈરહમ્ ॥ ૩,૬.

મહાપ્રભુ, હું તો તારા નામ જ લાયક છું, ગુણોની નહીં. સ્તુતિ કરવા મારી પાસે શક્તિ નથી; રુદ્ર કરતાં દસગણી શક્તિ હોય તો પણ હું અસમર્થ જ છું.

અવરા ચ સદાસ્મ્યેવ નાત્ર કાર્યા વિચારણા । એવં સ્તુત્વા સા ગિરિજાસ્તૂષ્ણીમાસ ખગેશ્વર ॥ ૩,૬.

હું હંમેશા નીચી જ છું—આમાં વધારે વિચારવાની જરૂર નથી. આમ સ્તુતિ કરીને ગિરિજા ચુપચાપ રહી ગઈ, ખગેશ્વર.