ગરુડપુરાણમ્

એતાદૃશી શક્તિર્મમાસ્તિ દેવ તવ પ્રસાદાદ્બલિનોપિ વિષ્ણો । અથાપિ નાહં સ્તવને સમર્થઃ લક્ષ્મ્યા હ્યહં કોટિગુણૈર્વિહીનઃ ॥ ૩,૬.

હે દેવ, તારી કૃપાથી મને આવી શક્તિ મળી છે, હે વિષ્ણુ! છતાં હું તારી સ્તુતિ કરવા સમર્થ નથી, કારણ કે હું લક્ષ્મીજીના ગુણોથી લાખો ગણી વંચિત છું.

એતત્સ્તોત્રં હ્યર્થયેચ્ચૈવ યા નઃ તત્ર પ્રીતિર્હ્યક્ષયા મે સદા સ્યાત્ । સ્તોત્રં હ્યેતત્પાઠયન્તીહ લોકે તે વૈષ્ણવાસ્તે ચ હરિપ્રિયાશ્ચ ॥ ૩,૬.

હું આ સ્તોત્રની પ્રાર્થના કરું છું કે જેથી મારી ત્યાં પ્રેમ હંમેશા અડગ રહે. જે વૈષ્ણવો આ સ્તોત્ર જગતમાં પઠન કરે છે, તેઓ હરિને પ્રિય બને છે.

કુર્વન્તિ યે પઠનં નિત્યમેવ સમર્પયિષ્યતિ સદા હરૌ ચ । તેષાં હરિઃ પ્રીયતે કેશવોલં હરૌ પ્રસન્ને કિમલભ્યમસ્તિ ॥ ૩,૬.

જે લોકો રોજ આ સ્તોત્રનું પઠન કરે છે અને હંમેશા હરિને અર્પણ કરે છે, તેમને હરિ, કેશવ પ્રસન્ન થાય છે. જયારે હરિ પ્રસન્ન થાય છે ત્યારે શું અપ્રાપ્ય રહે છે?

એવં સ્તુત્વા વલદેવો મહાત્મા તૂષ્ણીં સ્થિતઃ પ્રાઞ્જલિરગ્રતો હરેઃ । સરસ્વત્યુવાચ । કો વા રસજ્ઞો ભગવન્મુરારે હરે ગુણસ્તવનાત્કીર્તનાદ્વા ॥ ૩,૬.

આ રીતે સ્તુતિ કર્યા પછી મહાત્મા બલદેવજી હરિજીની સામે હાથ જોડીને મૌન ઊભા રહ્યા. પછી સરસ્વતીજી બોલ્યા: હે મુરારિ, હે ભગવાન, તારા ગુણોના ગાન કે કીર્તનથી તેમનો સાચો સ્વાદ કોણ જાણે છે?

અલંબુદ્ધિં પ્રાપ્નુયાદ્દેવદેવ બ્રહ્માદિભિઃ સર્વદા સ્તૂયમાન । યઃ કર્ણનાડીં પુરુષસ્ય યાતો ભવપ્રદાં દેહરતિં છિનત્તિ ॥ ૩,૬.

જે દેવ, બ્રહ્મા અને અન્ય દેવો હંમેશા સ્તુતિ કરે છે, એ સર્વશક્તિમાન ભગવાન સર્વોત્તમ બુદ્ધિ આપે છે. તારી સ્તુતિ જ્યારે મનુષ્યના કાનમાં પહોંચે છે ત્યારે તે શરીર પ્રત્યેની મોહતાને કાપી નાખે છે.

ન કેવલં દેહરતિં છિનત્ત્યસદ્ગૃહક્ષેત્રભાર્યાસુતેષુ નિત્યમ્ । પશ્વાદિરૂપેષુ ધનાદિકેષુ અનર્ઘ્યરત્નેષુ પ્રિયં છિનત્તિ ॥ ૩,૬.

તે માત્ર શરીર પ્રત્યેની મોહતા જ નહીં, પણ હંમેશા ખોટા ઘર, જમીન, પત્ની, સંતાન, પશુ, ધન, અને અમૂલ્ય રત્નો વગેરે પ્રત્યેની મમતા પણ દૂર કરી દે છે.

અનંતવેદપ્રતિપાદિતોપિ લક્ષ્મીર્ન વૈ વેદ તવ સ્વરૂપમ્ । ચતુર્મુખો નૈવ વેદ ન વાયુરસૌ ન વેત્તીતિ કિમત્ર ચિત્રમ્ ॥ ૩,૬.

અનંત વેદોમાં વર્ણવાયેલી લક્ષ્મીજી પણ તારો સાચો સ્વરૂપ જાણતી નથી. ચતુર્મુખ બ્રહ્મા કે વાયુ પણ જાણતા નથી, તો બીજાઓને ન ખબર હોય એમાં શું આશ્ચર્ય?

એતાદૃશસ્ય સ્તવને ક્વાસ્તિ શક્તિર્મમ પ્રભો બ્રહ્મવાય્વોઃ સકાશાત્ । શતૈર્ગુણૈઃ સર્વદા ન્યૂનતાસ્તિ અતો હરે દયયા માં ચ પાહિ ॥ ૩,૬.

હે પ્રભુ, જયારે બ્રહ્મા અને વાયુ પણ હંમેશા અનેક ગુણોથી ઓછા પડે છે, ત્યારે તારી જેવી મહિમા ધરાવનારની સ્તુતિ કરવાની શક્તિ મારી પાસે ક્યાં? તેથી, હે હરિ, કૃપાથી મારી રક્ષા કર.

એવં સ્તુત્વા હરિં સા તુ તૂષ્ણીમાસ ખગેશ્વર । ભારતી તુ તદા સ્તોતું હરિં સમુપચક્રમે ॥ ૩,૬.

આ રીતે હરિજીની સ્તુતિ કરી, તે પછી એ મૌન થઈ ગઈ, હે પંખીઓના રાજા. ત્યારબાદ ભારતીજી હરિજીની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.

ભારત્યુવાચ । બ્રહ્મેશ લક્ષ્મીશ હરે મુરારે ગુણાંસ્તવ શ્રદ્દધાનસ્ય નિત્યમ્ । તથા સ્તુવન્તોસ્ય વિવર્ધમાનાં મતિં ચ નિત્યં વિષયેષ્વસત્સુ ॥ ૩,૬.

ભારતી બોલ્યા: હે બ્રહ્માના સ્વામી, લક્ષ્મીના સ્વામી, હરિ, મુરારિ! તારા ગુણો, જ્યારે શ્રદ્ધાથી ગવાય છે, ત્યારે મનની આસક્તિ હંમેશા વિષયોમાં વધે છે.

કુર્વન્તિ વૈરાગ્યમમુત્ર લોકે તતઃ પરં ભક્તિદૃઢાં તથૈવ । તતઃ પરં ચૈવ હરેઃ પ્રસન્નતાં કુર્વન્તિ નિત્યં તવ દેવદેવ ॥ ૩,૬.

તે ગુણો આ લોક અને પરલોકમાં વૈરાગ્ય પેદા કરે છે અને પછી દૃઢ ભક્તિ આપે છે; અને પછી, હે દેવોના દેવ, હંમેશા તારી કૃપા પ્રાપ્ત થાય છે.

તેનાપરોક્ષં ચ ભવેચ્ચ તસ્ય અતો ગુણાનાં સ્તવને ચ મે રતિઃ । સા તુ પ્રજાતા પુરુષસ્ય નિત્યં સંસારદુઃખં તુ તદાચ્છિનત્તિ ॥ ૩,૬.

આથી, એ મનુષ્યને સીધી અનુભૂતિ થાય છે; તેથી મને તારા ગુણોની સ્તુતિમાં પ્રેમ છે. એ પ્રેમ જ્યારે મનુષ્યમાં જન્મે છે, ત્યારે સંસારના દુઃખને નાશ કરે છે.

વિચ્છિન્નદુઃખસ્ય તદાધિકારિણ આનન્દરૂપાખ્યફલં દદાતિ । હરેર્ગુણાનસ્તુવતાં ચ પાપં તેષાં હિ પુણ્યં ચ તથા ક્ષિણોતિ ॥ ૩,૬.

જેને દુઃખમાંથી મુક્તિ મળી છે, તેને આનંદરૂપ ફળ મળે છે. જે લોકો હરિના ગુણો ગાય છે, તેમનાં પાપ અને પુણ્ય બંને નાશ પામે છે.

એવં વિદિત્વા પરમો ગુરુર્મમ વાયુર્દયાલુર્મમ વલ્લભશ્ચ । હરેર્ગુણાન્સર્વગુણપ્રસારાન્મમૈવ યોગ્યાન્સુખમુખ્યભૂતાન્ ॥ ૩,૬.

આ રીતે જાણીને, મારા સર્વોચ્ચ ગુરુ વાયુ છે, જે દયાળુ અને મને પ્રિય છે. સર્વ ગુણોમાં હરિના ગુણો જ મારા માટે યોગ્ય અને સુખના મુખ્ય સ્ત્રોત છે.

ઉદ્ધૃત્ય પુણ્યેભ્ય ઇવાર્તબન્ધુઃ શિવશ્ચ નો દ્રુહ્યતિ પુણ્યકીર્તિમ્ । તવ પ્રસાદાચ્ચ શ્રિયઃ પ્રસાદાદ્વાયોઃ પ્રસાદાચ્ચ મમાસ્તિ નિત્યમ્ ॥ ૩,૬.

જેમ દુઃખીનો મિત્ર પુણ્યમાંથી ઉગારી લે છે, તેમ શિવ પણ પુણ્યની કીર્તિ કરનારનો વિરોધ કરતો નથી. તારી કૃપાથી, લક્ષ્મીજીની કૃપાથી અને વાયુની કૃપાથી મને હંમેશા આ પ્રાપ્ત છે.

યદ્યત્કરોત્યેવ સદૈવ વાયુસ્તત્તત્કરોત્યેવ સદૈવ નિત્યમ્ । વાયોર્વિરોધં ન કરોતિ દેવઃ સ તદ્વિરોધં ચ કરોતિ નિત્યમ્ ॥ ૩,૬.

વાયુ જે કરે છે, દેવ હંમેશા એ જ કરે છે. દેવ વાયુનો વિરોધ કરતો નથી, પણ હંમેશા તેની સાથે સહમતી રાખે છે.

હરેર્વિરોધં ન કરોતિ વાયુર્વાયોર્વિરોધં ન કરોતિ વિષ્ણુઃ । વાયોઃ પ્રસાદાન્મમ નાસ્તિ કિઞ્ચિદતાનભાવશ્ચ તવ પ્રસાદાત્ ॥ ૩,૬.

વાયુ હરિનો વિરોધ કરતો નથી, અને વિષ્ણુ પણ વાયુનો વિરોધ કરતો નથી. વાયુની કૃપાથી મને કશું અછત નથી; અને તારી કૃપાથી હું ક્યારેય વંચિત થતો નથી.

યથૈવ મૂલં ચ તથાવતારે દુઃખાદિકં નાસ્તિ સમીરણસ્ય । વાયુસ્તથાન્યે ચ ઉભૌ મુકુન્દસ્તથાવતારેષુ ન દુઃખરૂપૌ ॥ ૩,૬.

જેમ પવનના મૂળમાં કે તેના વહેવામાં કોઈ દુઃખ કે આવું કંઈ નથી, એ જ રીતે મુકુન્દ અને બીજા અવતારોમાં પણ દુઃખનું સ્વરૂપ નથી.

અશક્તવદ્દૃશ્યતે વાયુદેવઃ યુગાનુસારાંલ્લોકધર્માંસ્તુ રક્ષન્ । નરાવતારે તત્ર દેવે મુરારે હ્યશક્તતા નેતિ વિચિંતનીયમ્ ॥ ૩,૬.

પવનદેવ યુગ પ્રમાણે જગતના નિયમોનું રક્ષણ કરતાં ક્યારેક અશક્ત જેવો દેખાય છે, પણ, મુરાના સંહારક, મનુષ્ય અવતારમાં એ દેવમાં અશક્તતા છે એવું વિચારવું યોગ્ય નથી.

અવતારરૂપે યમદુઃખાદિકં ચ ન ચિન્તનીયં જ્ઞાનિભિર્દેવદેવ । અહં કદાચિત્સુખનાશપ્રદેશે દૈત્યાંસ્તથા મારયિતું ગતોસ્મિ ॥ ૩,૬.

અવતાર સ્વરૂપે દેવોના દેવમાં દુઃખાદિ વિચારવું જ્ઞાનીજનોએ ક્યારેય ન કરવું, કેમ કે હું પણ ક્યારેક સુખથી વંચિત સ્થળે દૈત્યોને સંહારવા ગયો છું.

નૈતાવતા મમ વાયોશ્ચ નિત્યં દુઃ ખાતનં નૈવ સંચિતનીયમ્ । એતાદૃશોહં સ્તવનેનુ કાસ્તિ શક્તિર્ગુણાનાં મધુસૂદન પ્રભો । વાયોઃ સકાશાચ્ચ ગુણેન હીના સંસારરૂપે મુક્તરૂપે ચ દેવ ॥ ૩,૬.

આથી, મારા કે પવનના માટે સતત દુઃખ છે એવું માનવું યોગ્ય નથી; હે મધુસૂદન પ્રભુ, આવું સ્તવન કરીને ગુણોની શું શક્તિ છે? પવન પાસેથી પણ, ગુણ વિનાના, બંધનરૂપ અને મુક્તિરૂપ બંને મળે છે, હે દેવ.

એવં સ્તુત્વા ભારતી તુ તૂષ્ણીમાસ ખગેશ્વર । તદનન્તરજઃ શેષઃ પ્રાઞ્જલિઃ પ્રાહ કેશવમ્ ॥ ૩,૬.

આ રીતે સ્તુતિ કરીને ભારતી મૌન રહી, હે પંખીઓના રાજા; ત્યારબાદ શેષે હાથ જોડીને કેશવને કહ્યું.

શેષ ઉવાચ । નાહં ચ જાને તવ પાદમૂલં રુદ્રો ન વેત્તિ ગરુડો ન વેદ । અહં વાણ્યાઃ શતગુણાંશહીનો દત્ત્વા હ્યાયતનં પાહિ માં વાસુદેવ ॥ ૩,૬.

શેષે કહ્યું: હું તારા ચરણમૂળને જાણતો નથી, રુદ્ર પણ જાણતો નથી, અને ગરુડ પણ જાણતો નથી; હું વાણી કરતાં પણ સો ગણી ઓછો છું, મને સ્થાન આપી, હે વાસુદેવ, મને રક્ષા કર.

એવં સ્તુત્વા સશેષસ્તુ તૂષ્ણીમાસ ખગેશ્વર । તદનન્તરજો વીશઃ સ્તોતું સમુપચક્રમે ॥ ૩,૬.

આ રીતે સ્તુતિ કર્યા પછી શેષ પણ મૌન રહ્યો, હે પંખીઓના રાજા; પછી તેના પછી જન્મેલા વીશે સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.

ગરુડ ઉવાચ । તવ પદોઃ સ્તુતિં કિં કરોમ્યહં મમ પદાંબુજે હ્યર્પિતં મનઃ । કથમહં મુખે પક્ષિયોનિજઃ કથમેવઙ્ગુણાનીડિતું ક્ષમઃ ॥ ૩,૬.

ગરુડે કહ્યું: હું તારા ચરણોની શું સ્તુતિ કરું? મારું મન તો તારા કમળ જેવા ચરણોમાં જ અડગ છે. હું પક્ષીઓમાં જન્મેલો, મારા મુખથી એવા ગુણોની સ્તુતિ કરવા યોગ્ય કેમ બની શકું?

એવં સ્તુત્વા તુ ગરુડસ્તૂષ્ણીમાસ નયાન્વિતઃ । તદનન્તરજો રુદ્રસ્તોતું સમુપચક્રમે ॥ ૩,૬.

આ રીતે જ્ઞાનથી ભરેલા ગરુડે સ્તુતિ કરીને મૌન રહ્યો; પછી તેના પછી જન્મેલા રુદ્રે સ્તુતિ કરવાનું શરૂ કર્યું.

રુદ્ર ઉવાચ । યા વૈ તવેશ ભગવન્ન વિદામ ભૂમન્ ભક્તિર્મમાસ્તુ શિવપાદસરોજમૂલે । છન્નાપિ સા નનુ સદા ન મમાસ્તિ દેવ તેનાદ્રુહં તવ વિરુદ્ધમતઃ કરોમિ ॥ ૩,૬.

રુદ્રે કહ્યું: હે ઈશ્વર, હે ભગવન, હે અનંત, જે ભક્તિ મને ખબર નથી, એ શિવના પાવન ચરણમૂળમાં રહે; એ છુપાયેલી હોય તો પણ, હે દેવ, કદી મારી નથી, એટલે હું તારા વિરુદ્ધ વર્તું છું.

સર્વાન્ન બુદ્ધિસહિતસ્ય હરે મુરારે કા શક્તિરસ્તિ વચને મમ મૂઢબુદ્ધેઃ । વાણ્યા સદા શતગુણેન વિહીનમેનં માં પાહિ ચેશ મમ ચાયતનં ચ દત્ત્વા ॥ ૩,૬.

હે હરે, મુરાના સંહારક, મારી બુદ્ધિ મૂઢ છે ત્યારે તારા સામે મારા વચનમાં શું શક્તિ છે? હું વાણીમાં હંમેશા સો ગણી ઓછો છું, હે ઈશ્વર, મને રક્ષા કર અને મને સ્થાન આપ.

એવં સ્તુત્વા સ રુદ્રસ્તુ તૂષ્ણીમાસ દ્વિજોત્તમઃ । શેષાનન્તરજા દેવી વારુણી વાક્યમબ્રવીત્ ॥ ૩,૬.

આ રીતે સ્તુતિ કરીને રુદ્ર, દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ, મૌન રહ્યો; ત્યારબાદ શેષ પછી જન્મેલી વારુણી દેવીએ વચન કહ્યું.