ગરુડપુરાણમ્

ચતુર્વિધાન્પુરુષાર્થાન્રમેશ સંપ્રાર્થયે તચ્ચ સદાપિ દેવ । દૃષ્ટ્વા હરેઃ સૈવ માયૈવ તાવત્સુકારણં કિઞ્ચિદન્યન્ન ચાસ્તિ ॥ ૩,૬.

હે રમેશ, હું હંમેશા તમારી પાસે મનુષ્યજીવનના ચાર પુરુષાર્થ માગું છું; હે દેવ, હરીને જોઈને પણ એ તો તમારી માયા જ છે—બીજું કંઈ કારણ નથી.

અતો નાહં પ્રદયોપિ ભૂમન્ ભવત્પદાંભોજનિષવણોત્સુકઃ । લોકસ્ય કૃષ્ણાદ્વિમુખસ્ય કર્મણા અપુણ્યશીલસ્ય સુદુઃ ખિતસ્ય ॥ ૩,૬.

હે અનંત, તમે આપો તોય હું તમારા કમળચરણોના અમૃતનો સ્વાદ લેવા ઉત્સુક નથી, જ્યારે લોકો કૃષ્ણથી વિમુખ, પાપી અને ભારે દુઃખી છે.

અનુગ્રહાર્થં ચ તવાવતારો નાન્યશ્ચ કિઞ્ચિત્પુરુષાર્થસ્તવેશ । ગોભૂસુરાણાં ચ મહીરુહાણાં તથા સુરાણાં પ્રવરાવતારૈઃ ॥ ૩,૬.

તમારી કૃપા માટે જ અવતાર લેવાય છે, હે ઈશ, તમને બીજું કોઈ હેતુ નથી. ગાયો, ધરતી, દૈત્ય, વૃક્ષો અને દેવો માટે તમે શ્રેષ્ઠ અવતાર ધારણ કરો છો.

ક્ષેમોપકારાણિ ચ વાસુદેવ ક્રીડન્વિધત્તે ન ચ કિઞ્ચિદન્યત્ । મનો ન તૃપ્યત્યપિ શંસતાં નઃ સુકર્મમૌલેશ્ચરિતામૃતાનિ ॥ ૩,૬.

હે વાસુદેવ, તમે સર્વના કલ્યાણ અને ઉપકાર માટે જ લીલા કરો છો, બીજું કંઈ નથી. હે સુકર્મના શિરોમણિ, તમારા ચરિત્રામૃત સાંભળીને પણ અમારું મન ક્યારેય તૃપ્ત થતું નથી.

અચ્છિન્નભક્તસ્ય હિ મે મુકુન્દ સદા ભક્તિં દેહિ પાદારવિન્દે । સદા તદેવાસ્તુ ન કિઞ્ચિદન્યદ્યત્ર ત્વમાસીઃ પુરુષે દેવદેવ ॥ ૩,૬.

હે મુકુન્દ, મને તમારા કમળચરણોમાં અખંડ ભક્તિ આપો. જ્યાં જ્યાં તમે પુરુષ રૂપે પ્રગટ્યા છો, ત્યાં હંમેશા એ ભક્તિ જ રહે, બીજું કશું નહિ.

અહં ચ તત્રાસ્મિ તવ પ્રસાદાદ્યત્રાસ્મ્યહં તત્ર ભવાન્મહાપ્રભો । વ્યંસિર્મમેયં ચ શરીરમધ્યે ચતુર્મુખશ્ચૈવ ન ચૈતતદન્યૈઃ ॥ ૩,૬.

હે મહાપ્રભુ, હું જ્યાં છું, એ તમારી કૃપાથી જ છું; જ્યાં હું છું, ત્યાં તમે પણ છો—મારો એવો વિશ્વાસ છે. મારા શરીરમાં ચતુર્મુખ બ્રહ્મા પણ છે, બીજામાં એવું નથી.

મદીયનિદ્રા તવ વન્દનં પ્રભો મદીયયામાચરણં પ્રદક્ષિણમ્ । મદીયવ્યાખ્યાહરણં સ્તુતિઃ સ્યાદેવં વિદિત્વા ચ સમર્પયામિ ॥ ૩,૬.

પ્રભુ, મારી ઊંઘ તમારું પૂજન છે, મારું ખાવું તમારું પ્રદક્ષિણ છે, મારી વાણી અને સમજાવવું એ તમારી સ્તુતિ છે—આ રીતે જાણીને, હું બધું તમને અર્પણ કરું છું.

મદ્વૃદ્ધિયોગ્યં ચ પદાર્થજાતં દૃષ્ટ્વા હરેઃ પ્રતિમા એવ તચ્ચ । ઇત્થં મત્વાહં સર્વદા દેવદેવ તત્રસ્થિતાન્હરિરૂપાન્ ભજિષ્યે ॥ ૩,૬.

મારા વિકાસ માટે યોગ્ય જે વસ્તુઓ છે, તેને હરીનું રૂપ માનીને, હે દેવોના દેવ, હું હંમેશા ત્યાં રહેલા હરિના રૂપની ભક્તિ કરું છું.

યચ્ચન્દનં યત્તુ પુષ્પં ચ ધૂપં વસ્ત્રં ચ યદ્ભક્ષ્યભોજ્યાદિકં ચ । એતત્સર્વં વિષ્ણુપ્રીત્યર્થમેવેત્યેતદ્વ્રતં સર્વદા વૈ કરિષ્યે ॥ ૩,૬.

યે ચંદન, પુષ્પ, ધૂપ, વસ્ત્ર કે જે કંઈ ખાવા-પીવાની વસ્તુઓ છે—આ બધું હંમેશા વિષ્ણુની પ્રસન્નતા માટે અર્પણ કરું, એ જ મારો વ્રત છે.

અવૈષ્ણવાન્દૂષયિષ્યે સદાહં સદ્વૈષ્ણવાન્પા(લ્લાં)લયિષ્યે મુરારે । વિષ્ણુદ્રુહાં છેદયિષ્યે ચ જિહ્વાં તચ્છૃણ્વતાં પૂરયિષ્યે ત્રપૂલ્કાઃ ॥ ૩,૬.

હું હંમેશા અવિષ્ણુભક્તોનું નિંદન કરીશ અને સાચા વૈષ્ણવોની રક્ષા કરીશ, હે મુરારિ! જે લોકો વિષ્ણુના વિરોધી છે, તેમની જીભ કાપી નાખીશ અને જે લોકો આવા વચન સાંભળે છે, તેમના કાનમાં ગરમ સીસું ભરી દઈશ.

એતાદૃશી શક્તિર્મમાસ્તિ દેવ તવ પ્રસાદાદ્બલિનોપિ વિષ્ણો । અથાપિ નાહં સ્તવને સમર્થઃ લક્ષ્મ્યા હ્યહં કોટિગુણૈર્વિહીનઃ ॥ ૩,૬.

હે દેવ, તારી કૃપાથી મને આવી શક્તિ મળી છે, હે વિષ્ણુ! છતાં હું તારી સ્તુતિ કરવા સમર્થ નથી, કારણ કે હું લક્ષ્મીજીના ગુણોથી લાખો ગણી વંચિત છું.

એતત્સ્તોત્રં હ્યર્થયેચ્ચૈવ યા નઃ તત્ર પ્રીતિર્હ્યક્ષયા મે સદા સ્યાત્ । સ્તોત્રં હ્યેતત્પાઠયન્તીહ લોકે તે વૈષ્ણવાસ્તે ચ હરિપ્રિયાશ્ચ ॥ ૩,૬.

હું આ સ્તોત્રની પ્રાર્થના કરું છું કે જેથી મારી ત્યાં પ્રેમ હંમેશા અડગ રહે. જે વૈષ્ણવો આ સ્તોત્ર જગતમાં પઠન કરે છે, તેઓ હરિને પ્રિય બને છે.

કુર્વન્તિ યે પઠનં નિત્યમેવ સમર્પયિષ્યતિ સદા હરૌ ચ । તેષાં હરિઃ પ્રીયતે કેશવોલં હરૌ પ્રસન્ને કિમલભ્યમસ્તિ ॥ ૩,૬.

જે લોકો રોજ આ સ્તોત્રનું પઠન કરે છે અને હંમેશા હરિને અર્પણ કરે છે, તેમને હરિ, કેશવ પ્રસન્ન થાય છે. જયારે હરિ પ્રસન્ન થાય છે ત્યારે શું અપ્રાપ્ય રહે છે?

એવં સ્તુત્વા વલદેવો મહાત્મા તૂષ્ણીં સ્થિતઃ પ્રાઞ્જલિરગ્રતો હરેઃ । સરસ્વત્યુવાચ । કો વા રસજ્ઞો ભગવન્મુરારે હરે ગુણસ્તવનાત્કીર્તનાદ્વા ॥ ૩,૬.

આ રીતે સ્તુતિ કર્યા પછી મહાત્મા બલદેવજી હરિજીની સામે હાથ જોડીને મૌન ઊભા રહ્યા. પછી સરસ્વતીજી બોલ્યા: હે મુરારિ, હે ભગવાન, તારા ગુણોના ગાન કે કીર્તનથી તેમનો સાચો સ્વાદ કોણ જાણે છે?

અલંબુદ્ધિં પ્રાપ્નુયાદ્દેવદેવ બ્રહ્માદિભિઃ સર્વદા સ્તૂયમાન । યઃ કર્ણનાડીં પુરુષસ્ય યાતો ભવપ્રદાં દેહરતિં છિનત્તિ ॥ ૩,૬.

જે દેવ, બ્રહ્મા અને અન્ય દેવો હંમેશા સ્તુતિ કરે છે, એ સર્વશક્તિમાન ભગવાન સર્વોત્તમ બુદ્ધિ આપે છે. તારી સ્તુતિ જ્યારે મનુષ્યના કાનમાં પહોંચે છે ત્યારે તે શરીર પ્રત્યેની મોહતાને કાપી નાખે છે.

ન કેવલં દેહરતિં છિનત્ત્યસદ્ગૃહક્ષેત્રભાર્યાસુતેષુ નિત્યમ્ । પશ્વાદિરૂપેષુ ધનાદિકેષુ અનર્ઘ્યરત્નેષુ પ્રિયં છિનત્તિ ॥ ૩,૬.

તે માત્ર શરીર પ્રત્યેની મોહતા જ નહીં, પણ હંમેશા ખોટા ઘર, જમીન, પત્ની, સંતાન, પશુ, ધન, અને અમૂલ્ય રત્નો વગેરે પ્રત્યેની મમતા પણ દૂર કરી દે છે.

અનંતવેદપ્રતિપાદિતોપિ લક્ષ્મીર્ન વૈ વેદ તવ સ્વરૂપમ્ । ચતુર્મુખો નૈવ વેદ ન વાયુરસૌ ન વેત્તીતિ કિમત્ર ચિત્રમ્ ॥ ૩,૬.

અનંત વેદોમાં વર્ણવાયેલી લક્ષ્મીજી પણ તારો સાચો સ્વરૂપ જાણતી નથી. ચતુર્મુખ બ્રહ્મા કે વાયુ પણ જાણતા નથી, તો બીજાઓને ન ખબર હોય એમાં શું આશ્ચર્ય?

એતાદૃશસ્ય સ્તવને ક્વાસ્તિ શક્તિર્મમ પ્રભો બ્રહ્મવાય્વોઃ સકાશાત્ । શતૈર્ગુણૈઃ સર્વદા ન્યૂનતાસ્તિ અતો હરે દયયા માં ચ પાહિ ॥ ૩,૬.

હે પ્રભુ, જયારે બ્રહ્મા અને વાયુ પણ હંમેશા અનેક ગુણોથી ઓછા પડે છે, ત્યારે તારી જેવી મહિમા ધરાવનારની સ્તુતિ કરવાની શક્તિ મારી પાસે ક્યાં? તેથી, હે હરિ, કૃપાથી મારી રક્ષા કર.

એવં સ્તુત્વા હરિં સા તુ તૂષ્ણીમાસ ખગેશ્વર । ભારતી તુ તદા સ્તોતું હરિં સમુપચક્રમે ॥ ૩,૬.

આ રીતે હરિજીની સ્તુતિ કરી, તે પછી એ મૌન થઈ ગઈ, હે પંખીઓના રાજા. ત્યારબાદ ભારતીજી હરિજીની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.

ભારત્યુવાચ । બ્રહ્મેશ લક્ષ્મીશ હરે મુરારે ગુણાંસ્તવ શ્રદ્દધાનસ્ય નિત્યમ્ । તથા સ્તુવન્તોસ્ય વિવર્ધમાનાં મતિં ચ નિત્યં વિષયેષ્વસત્સુ ॥ ૩,૬.

ભારતી બોલ્યા: હે બ્રહ્માના સ્વામી, લક્ષ્મીના સ્વામી, હરિ, મુરારિ! તારા ગુણો, જ્યારે શ્રદ્ધાથી ગવાય છે, ત્યારે મનની આસક્તિ હંમેશા વિષયોમાં વધે છે.

કુર્વન્તિ વૈરાગ્યમમુત્ર લોકે તતઃ પરં ભક્તિદૃઢાં તથૈવ । તતઃ પરં ચૈવ હરેઃ પ્રસન્નતાં કુર્વન્તિ નિત્યં તવ દેવદેવ ॥ ૩,૬.

તે ગુણો આ લોક અને પરલોકમાં વૈરાગ્ય પેદા કરે છે અને પછી દૃઢ ભક્તિ આપે છે; અને પછી, હે દેવોના દેવ, હંમેશા તારી કૃપા પ્રાપ્ત થાય છે.

તેનાપરોક્ષં ચ ભવેચ્ચ તસ્ય અતો ગુણાનાં સ્તવને ચ મે રતિઃ । સા તુ પ્રજાતા પુરુષસ્ય નિત્યં સંસારદુઃખં તુ તદાચ્છિનત્તિ ॥ ૩,૬.

આથી, એ મનુષ્યને સીધી અનુભૂતિ થાય છે; તેથી મને તારા ગુણોની સ્તુતિમાં પ્રેમ છે. એ પ્રેમ જ્યારે મનુષ્યમાં જન્મે છે, ત્યારે સંસારના દુઃખને નાશ કરે છે.

વિચ્છિન્નદુઃખસ્ય તદાધિકારિણ આનન્દરૂપાખ્યફલં દદાતિ । હરેર્ગુણાનસ્તુવતાં ચ પાપં તેષાં હિ પુણ્યં ચ તથા ક્ષિણોતિ ॥ ૩,૬.

જેને દુઃખમાંથી મુક્તિ મળી છે, તેને આનંદરૂપ ફળ મળે છે. જે લોકો હરિના ગુણો ગાય છે, તેમનાં પાપ અને પુણ્ય બંને નાશ પામે છે.

એવં વિદિત્વા પરમો ગુરુર્મમ વાયુર્દયાલુર્મમ વલ્લભશ્ચ । હરેર્ગુણાન્સર્વગુણપ્રસારાન્મમૈવ યોગ્યાન્સુખમુખ્યભૂતાન્ ॥ ૩,૬.

આ રીતે જાણીને, મારા સર્વોચ્ચ ગુરુ વાયુ છે, જે દયાળુ અને મને પ્રિય છે. સર્વ ગુણોમાં હરિના ગુણો જ મારા માટે યોગ્ય અને સુખના મુખ્ય સ્ત્રોત છે.

ઉદ્ધૃત્ય પુણ્યેભ્ય ઇવાર્તબન્ધુઃ શિવશ્ચ નો દ્રુહ્યતિ પુણ્યકીર્તિમ્ । તવ પ્રસાદાચ્ચ શ્રિયઃ પ્રસાદાદ્વાયોઃ પ્રસાદાચ્ચ મમાસ્તિ નિત્યમ્ ॥ ૩,૬.

જેમ દુઃખીનો મિત્ર પુણ્યમાંથી ઉગારી લે છે, તેમ શિવ પણ પુણ્યની કીર્તિ કરનારનો વિરોધ કરતો નથી. તારી કૃપાથી, લક્ષ્મીજીની કૃપાથી અને વાયુની કૃપાથી મને હંમેશા આ પ્રાપ્ત છે.

યદ્યત્કરોત્યેવ સદૈવ વાયુસ્તત્તત્કરોત્યેવ સદૈવ નિત્યમ્ । વાયોર્વિરોધં ન કરોતિ દેવઃ સ તદ્વિરોધં ચ કરોતિ નિત્યમ્ ॥ ૩,૬.

વાયુ જે કરે છે, દેવ હંમેશા એ જ કરે છે. દેવ વાયુનો વિરોધ કરતો નથી, પણ હંમેશા તેની સાથે સહમતી રાખે છે.

હરેર્વિરોધં ન કરોતિ વાયુર્વાયોર્વિરોધં ન કરોતિ વિષ્ણુઃ । વાયોઃ પ્રસાદાન્મમ નાસ્તિ કિઞ્ચિદતાનભાવશ્ચ તવ પ્રસાદાત્ ॥ ૩,૬.

વાયુ હરિનો વિરોધ કરતો નથી, અને વિષ્ણુ પણ વાયુનો વિરોધ કરતો નથી. વાયુની કૃપાથી મને કશું અછત નથી; અને તારી કૃપાથી હું ક્યારેય વંચિત થતો નથી.

યથૈવ મૂલં ચ તથાવતારે દુઃખાદિકં નાસ્તિ સમીરણસ્ય । વાયુસ્તથાન્યે ચ ઉભૌ મુકુન્દસ્તથાવતારેષુ ન દુઃખરૂપૌ ॥ ૩,૬.

જેમ પવનના મૂળમાં કે તેના વહેવામાં કોઈ દુઃખ કે આવું કંઈ નથી, એ જ રીતે મુકુન્દ અને બીજા અવતારોમાં પણ દુઃખનું સ્વરૂપ નથી.

અશક્તવદ્દૃશ્યતે વાયુદેવઃ યુગાનુસારાંલ્લોકધર્માંસ્તુ રક્ષન્ । નરાવતારે તત્ર દેવે મુરારે હ્યશક્તતા નેતિ વિચિંતનીયમ્ ॥ ૩,૬.

પવનદેવ યુગ પ્રમાણે જગતના નિયમોનું રક્ષણ કરતાં ક્યારેક અશક્ત જેવો દેખાય છે, પણ, મુરાના સંહારક, મનુષ્ય અવતારમાં એ દેવમાં અશક્તતા છે એવું વિચારવું યોગ્ય નથી.