ગરુડપુરાણમ્

આકાશસ્યાભિમાની તુ ગણપઃ સુદાહૃતઃ । ઉભયત્રાભિ માનીતિ જ્ઞેયં તત્ત્વાર્થવેદિભિઃ ॥ ૩,૫.

આકાશના અધિપતિ તરીકે ગણપતિ ઓળખાય છે; બંને જગ્યાએ, તત્વના જ્ઞાનીઓએ તેમને મુખ્ય માનવા જોઈએ.

વિષ્વક્સેનં વિના સર્વે જયાદ્યા વિષ્ણુપાર્ષદાઃ । અભવન્સમહીનાશ્ચ વિષ્વક્સેનાદનન્તરમ્ ॥ ૩,૫.

વિશ્વક્ષેનને છોડીને, જયાદિ બધા વિષ્ણુના સહચરો જન્મ્યા, અને વિશ્વક્ષેન પછી તેમના સમાન પણ થયા.

એતેપિ નાસિકાયાશ્ચ અવાન્તરનિયામકાઃ । અતસ્તે તત્ત્વમાનિભ્યો હ્યવરાસ્તે પ્રકીર્તિતાઃ ॥ ૩,૫.

આ બધા પણ નાકના આંતરિક નિયંત્રણકર્તા છે; તેથી મુખ્ય દેવતાઓ કરતાં નીચલા એવા પણ અહીં જણાવ્યા છે.

સ્પર્શતત્ત્વાભિમાની તુ અપાનશ્ચેત્યુદાહૃતઃ । રૂપાભિમાની સંજજ્ઞે વ્યાનો નામ મહાન્પ્રભો ॥ ૩,૫.

સ્પર્શતત્ત્વ સાથે જોડાયેલો વાયુ અપાન કહેવાય છે. રૂપતત્ત્વ સાથે જોડાયેલો મહાન પ્રભુ વ્યાન તરીકે જન્મ્યો.

રસાત્મક ઉદાનશ્ચ સમાનો ગન્ધનામકઃ । અપાં નાથાશ્ચ ચત્વારો મરુતઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥ ૩,૫.

રસરૂપ ઉદાન કહેવાય છે અને ગંધરૂપ સમાન કહેવાય છે. આ ચારેય વાયુઓ પાણીના સ્વામી તરીકે ઓળખાય છે.

જયાદ્યનન્તરાન્વક્ષ્યે સમુત્પન્નાન્ખગેશ્વર । પ્રધાનાગ્રે પ્રથમજઃ પાવકઃ સમુદાહૃતઃ ॥ ૩,૫.

પછી, ખગરાજ, જયાદિ પછી જે જન્મ્યા, તેમનું વર્ણન કરું છું: સર્જનના આરંભે પ્રથમ પાવક એટલે અગ્નિ જન્મ્યો.

ભૃગોર્મહર્ષેઃ પુત્રશ્ચ ચ્યવનઃ સમુદાહૃતઃ । બૃહસ્પતેશ્ચ પુત્રસ્તુ ઉતથ્યઃ પરિકીર્તિતઃ ॥ ૩,૫.

ભૃગુ મહર્ષિના પુત્ર ચ્યવન કહેવાય છે અને બૃહસ્પતિના પુત્ર ઉતથ્ય પ્રસિદ્ધ છે.

રૈવતશ્ચાક્ષુષશ્ચૈવ તથા સ્વારોચિષઃ સ્મૃતઃ । ઉત્તમો બ્રહ્મસાવર્ણી રુદ્રસાવર્ણિરેવ ચ ॥ ૩,૫.

રૈવત, ચાક્ષુષ અને સ્વારોચિષ એમ યાદ કરવામાં આવે છે; ઉત્તમ, બ્રહ્મસાવર્ણિ અને રુદ્રસાવર્ણિ પણ છે.

દેવસાવર્ણિસાવર્ણિરિન્દ્રસાવર્ણિરેવચ । તથૈવ દક્ષસાવર્ણિર્ધર્મભાવર્ણિરેવ ચ ॥ ૩,૫.

દેવસાવર્ણિ, સાવર્ણિ, ઇન્દ્રસાવર્ણિ, તેમજ દક્ષસાવર્ણિ અને ધર્મસાવર્ણિ પણ કહેવાય છે.

એકાદશવિધા હ્યેવં મનવઃ પરિકીર્તિતાઃ । પિતૄણાં સપ્તકં ચૈવેત્યાદ્યાઃ સંજજ્ઞિરે ખગ ॥ ૩,૫.

આ રીતે અગિયાર પ્રકારના મનુઓ કહેવાયા છે અને પિતૃઓના સાત વર્ગ પણ, ખગ, આ સૌ પ્રથમ જન્મ્યા.

તદનન્તરમુત્પન્નાસ્તેભ્યો નીચાઃ શૃણુ દ્વિજ । વરુણસ્ય પત્ની ગઙ્ગા પર્જન્યાખ્યો વિભાવસુઃ ॥ ૩,૫.

પછી, એમાંથી નીચા સ્તરના લોકો જન્મ્યા; સાંભળ, દ્વિજ: વરુણની પત્ની ગંગા છે અને વિભાસુ પરજન્ય તરીકે ઓળખાય છે.

યમભાર્યા શ્યામલા તુ હ્યનિરુદ્ધપ્રિયા વિરાટ્ । બ્રહ્માણ્ડમાનિની સૈવ હ્યુષાનામ્ના સુશબ્દિતા ॥ ૩,૫.

યમની પત્ની શ્યામલા છે, અનિરુદ્ધને પ્રિય વિરાટ છે; બ્રહ્માંડની રચયિતા ઉષા નામે પ્રસિદ્ધ છે.

રોહિણી ચન્દ્રભાર્યોક્તા સૂર્યભાર્યા તુ સંજ્ઞકા । એતા ગઙ્ગાદિષટૂસંખ્યા જજ્ઞિરે વિનતાસુત ॥ ૩,૫.

રોહિણી ચંદ્રની પત્ની કહેવાય છે અને સંજ્ઞા સૂર્યની પત્ની છે; ગંગા વગેરે છ સ્ત્રીઓ જન્મી, વિનતા પુત્ર.

ગઙ્ગાદ્યનન્તરં જજ્ઞે સ્વાહા વૈ મન્ત્રદેવતા । સ્વાહાનામાગ્નિભાર્યોક્તા ગઙ્ગાદિભ્યોધમા શ્રુતા ॥ ૩,૫.

ગંગા પછી તરત જ સ્વાહા, મંત્રદેવી, જન્મી; સ્વાહા અગ્નિની પત્ની કહેવાય છે અને ગંગા વગેરે કરતાં નીચી ગણાય છે.

સ્વાહાનન્તરજો જ્ઞેયો જ્ઞાનાત્મા બુધનામકઃ । બુધસ્તુ ચન્દ્રપુત્રો યઃ સ્વાહાયા અધમઃ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૫.

સ્વાહા પછી જ્ઞાનમય બુધ જન્મ્યો; બુધ ચંદ્રનો પુત્ર છે અને સ્વાહા કરતાં નીચો માનવામાં આવે છે.

ઉષા નામ તથા જજ્ઞે બુધસ્યાનન્તરં ખગ । ઉષાનામા ભિમાની તુ હ્યશ્વિભાર્યા પ્રકીર્તિતા ॥ ૩,૫.

પછી, ખગ, બુધ પછી ઉષા નામે જન્મી; ઉષા તરીકે જાણીતી એ અશ્વિનીદેવોની પત્ની કહેવાય છે.

બુધાધમા સા વિજ્ઞેયા નાત્ર કાર્યા વિચારણા । તતઃ શનૈશ્ચરો જજ્ઞે પૃથિવ્યાત્મેતિ વિશ્રુતઃ ॥ ૩,૫.

એ બુધ કરતાં નીચી ગણાય છે—આમાં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી; પછી શનૈશ્ચર જન્મ્યો, જે પૃથ્વીપુત્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

ઉષાધમસ્તુ વિજ્ઞેયસ્તતો જજ્ઞેથ પુષ્કરઃ । કર્માભિમાની વિજ્ઞેયઃ શનૈશ્ચર ઇતીરિતઃ ॥ ૩,૫.

ઉષા કરતાં નીચો પુષ્કર કહેવાય છે, જે કર્મ સાથે જોડાયેલો છે; એ શનૈશ્ચર તરીકે ઓળખાય છે.

તત્ત્વાભિમાનિનો દેવાનેવં સૃષ્ટ્વા હરિઃ સ્વયમ્ । પ્રવિવેશ સ દેવેશસ્તત્ત્વેષુ રમયા સહા ॥ ૩,૫.

આ રીતે tattva સાથે જોડાયેલા દેવતાઓને સર્જી, હરિએ પોતે, દેવોના સ્વામી, રમા સાથે એ tattvaોમાં પ્રવેશ કર્યો.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૬ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । તત્રતત્ર સ્થિતાસ્તત્ત્વે તત્તત્તત્ત્વાભિમાનિનઃ । સ્વેસ્વે હ્યાયતને સ્વાઙ્ગે તદર્થં ચ ખગેશ્વર ॥ ૩,૬.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: દરેક જગ્યાએ, દરેક tattvaમાં જોડાયેલા દેવતાઓ પોતપોતાના સ્થાન અને અંગમાં રહ્યા, એ હેતુથી, ખગરાજ.

હરિં નારાયણં સમ્યક્સ્તોતું સમુપચક્રિરે । ચિન્ત્યાચિન્ત્યગુણે વિષ્ણૌ વિરુદ્ધાઃ સંતિ સદ્ગુણાઃ ॥ ૩,૬.

તેઓએ હરિ નારાયણની યોગ્ય રીતે સ્તુતિ કરવાનું આરંભ્યું; વિષ્ણુમાં વિચાર્ય અને અવિવાર્ય ગુણો છે, અને વિરોધી ગુણો પણ તેમાં રહે છે.

એકૈકશોહ્યનન્તાસ્તે તદ્ગુણાનાં સ્તુતૌ મમ । ક્વ શક્તિરિતિ બુદ્ધ્યા સા વ્રીડયાવનતાબ્રવીત્ ॥ ૩,૬.

પ્રભુના અનંત ગુણોમાંથી દરેક ગુણની સ્તુતિ કરવા મારી શક્તિ બહુ નાની છે, એમ વિચારીને, તે નમ્રતાથી માથું ઝુકાવી બોલી.

શ્રીરુવાચ । નતાસ્મિ તે નાથ પદારવિન્દં ન વેદ ચાન્યચ્ચરણાદૃતે તવ । ત્વયીશ્વરે સંતિ ગુણાઃ શ્રુતાસ્તુ તથાશ્રુતાઃ સંતિ ચ દેવદેવ ॥ ૩,૬.

શ્રી કહે છે: નાથ, હું તો તમારા કમળ જેવા ચરણોમાં નમું છું; તમારા ચરણ સિવાય બીજું કશું જાણતી નથી. દેવોના દેવ, તમારી પાસે એવા ગુણો છે જે સાંભળ્યા છે અને એવા પણ છે જે સાંભળ્યા નથી.

સમ્યક્સૃષ્ટં સ્વાયતનં ચ દત્વા ગોવિન્દ દામોદર માં ચ પાહિ । સ્તુત્યા મદીયશ્ચ સુખકપૂર્ણઃ પ્રિયો જનો નાસ્તિ તથા ત્વદન્યઃ ॥ ૩,૬.

હે ગોવિંદ, હે દામોદર, તમે યોગ્ય રીતે તમારું સ્થાન સ્થાપિત કર્યું છે, હવે મને રક્ષા કરો. તમારી સ્તુતિથી જે આનંદ મળે છે, એવો પ્રિય અને સંતોષ આપનાર બીજું કોઈ નથી.

બ્રહ્મોવાચ । લક્ષ્મીપતે સર્વજગન્નિવાસ ત્વં જ્ઞાનસિંધુઃ ક્વ ચ વિશ્વમૂર્તે । અહં ક્વ ચાજ્ઞસ્તવ વૈ શક્તિરસ્તિ હ્યજ્ઞોહં વૈ હ્યલ્પશક્તિર્મમાસ્તિ ॥ ૩,૬.

બ્રહ્મા બોલ્યા: હે લક્ષ્મીપતિ, સર્વજગતના નિવાસ, તમે તો જ્ઞાનના મહાસાગર છો; અને હું તો અજ્ઞાન છું, મારી પાસે તો બહુ ઓછી શક્તિ છે, તમારી શક્તિ ક્યાં અને હું ક્યાં!

લક્ષ્મ્યાશ્ચૈવ જ્ઞાનવૈરાગ્યભક્તિ હ્યત્યલ્પમદ્ધા મયિ સર્વદૈવ । તવ પ્રસાદાદસ્તિ જગન્નિવાસ તત્ર સ્વામિત્વં નાસ્તિ વિષ્ણો સદૈવ ॥ ૩,૬.

લક્ષ્મીજી જેવું જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ભક્તિ મારા અંદર હંમેશા બહુ ઓછી છે; હે જગતના નિવાસ, એ પણ તમારી કૃપાથી જ છે—એમાં મારું કશું નથી, હે વિષ્ણુ.

ન દેહિ ત્વં સર્વદા મે મુરારે અહંમમત્વં પ્રાપ્યમેતાવદેવ । ગમ્યજ્ઞાનં યોગ્યગુણે રમેશ પ્રમાદો વા નાસ્તિનાસ્ત્યદ્ય નિત્ય ॥ ૩,૬.

હે મુરારિ, મને ક્યારેય 'હું' અને 'મારું' એવો ભાવ આપશો નહીં; એટલું જ પ્રાપ્ત થાય એ પૂરતું છે. હે રમેશ, શું મેળવવું અને કઈ રીતે પાત્રતા રહે—એમાં ક્યારેય ભૂલ ન થાય, આજે નહિ, ક્યારેય નહિ.

તન્મે હૃષીકાણિ પતન્ત્યસત્પથે પદારવિન્દે તુ પતન્તુ સર્વદા । લક્ષ્મ્યા હ્યહં કોટિગુણેન હીનઃ સ્તોતું સામર્થ્યં નાસ્તિ મે સુપ્રસીદ ॥ ૩,૬.

મારા સર્વે ઇન્દ્રિયો હંમેશા તમારા કમળ જેવા ચરણોમાં જ પડે, ક્યારેય ખોટા માર્ગે ન જાય. હું લક્ષ્મીજી કરતાં લાખો ગણી ઓછો છું; મારી પાસે સ્તુતિ કરવાની શક્તિ નથી—કૃપા કરીને પ્રસન્ન થાઓ.

ઇતિ સ્તવં વિષ્ણુગુણાન્વિધાતા તાર્ક્ષ્યસ્થિતઃ પ્રાઞ્જલિસ્તસ્ય ચાગ્રે । તદા વાયુર્દેવદેવો મહાત્મા દૃષ્ટ્વા વિષ્ણુ ભક્તિસંવર્ધિતાત્મા ॥ ૩,૬.

આ રીતે બ્રહ્માજીએ, ગરુડ પર ઉભા રહી, હાથ જોડીને, વિષ્ણુના ગુણોનું સ્તવન કર્યું. ત્યારે વાયુદેવ, મહાન આત્માવાળા દેવોના દેવ, આ જોઈને તેમના હૃદયમાં વિષ્ણુપ્રતિ ભક્તિ વધીને ગઈ.