ગરુડપુરાણમ્

દશરુદ્રાસ્તથા જ્ઞેયા મૂલરુદ્રો ભવઃ સ્મૃતઃ । દશ રુદ્રસ્ય નામાનિ શૃણુષ્વ દ્વિજસત્તમ ॥ ૩,૫.

દસ રુદ્રોને જાણવા યોગ્ય છે, જેમાં મૂળ રુદ્ર ભવ કહેવાય છે. હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, હવે રુદ્રના દસ નામો સાંભળો.

રૈવન્તેયસ્તથા ભીમો વામદેવો વૃષાકપિઃ । અજૈકપાદહિર્વુધ્ન્યો બહુરૂપો મહાનિતિ ॥ ૩,૫.

રૈવન્તેય, ભીમ, વામદેવ, વૃષાકપિ, અજૈકપાદ, અહિ બુધ્ન્ય, બહુરૂપ અને મહાન — આ બધા નામો કહેવાયા છે.

દશ રુદ્રા ઇતિ પ્રોક્તાઃ ષડાદિત્યાઞ્છૃણુ દ્વિજ । ઉરુક્રમસ્તથા શક્રો વિવસ્વાન્વરુણસ્તથા ॥ ૩,૫.

આ દસને રુદ્ર કહેવામાં આવ્યા છે. હવે છ આદિત્યોના નામ સાંભળો, દ્વિજ: ઉરુક્રમ, શક્ર, વિવસ્વાન અને વરુણ.

પર્જન્યોતિબાહુરેત ઉક્તાઃ પૂર્વં દ્વિજોત્તમ । પર્જન્યવ્યતિરિક્તાસ્તુ પઞ્ચૈવોક્તા ન સંશયઃ ॥ ૩,૫.

પર્વે પરજન્ય, અતિબાહુ અને એતાના નામ લેવાયા હતા, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ. પરજન્ય સિવાય પાંચ જણા નિશ્ચયથી કહેવામાં આવ્યા છે.

ગઙ્ગાસમસ્તુ પર્જન્ય ઇતિ ચોક્તઃ ખગેશ્વર । સવિતા હ્યર્યમા ધાતા પૂષા ત્વષ્ટા તથા ભગઃ ॥ ૩,૫.

ગંગાસાને પણ પરજન્ય કહે છે, ખગપતિ. અને સવિતા, અર્યમા, ધાતા, પૂષા, ત્વષ્ટા અને ભગ — આ નામો પણ ઉલ્લેખાયા છે.

ચત્વારિંશત્તથા સપ્ત મહતઃ પરિકીર્તિતાઃ । દ્વાવુક્તાવિતિ વિજ્ઞેયો પ્રવહોતિવહસ્તથા ॥ ૩,૫.

આ રીતે ચાળીસ અને સાત મહાન ગણાય છે; અને બે, પ્રવહ અને અવહ, એમ ઓળખવા યોગ્ય છે.

તથા દશવિધા જ્ઞેયા વિશ્વેદેવાઃ ખગેશ્વર । શૃણુ નામાનિ તેષાં તુ પુરૂરવાર્દ્રવસંજ્ઞકૌ ॥ ૩,૫.

એવી રીતે, દસ પ્રકારના વિશ્વદેવો છે, હે પંખીઓના રાજા. હવે તેમનાં નામ સાંભળ: પુરૂરવસ અને અર્દ્રવસુ.

ધૂરિલોચનસંજ્ઞૌ દ્વૌ ક્રતુદક્ષેતિસંજ્ઞકૌ । દ્વૌ સત્યવસુસંજ્ઞૌ ચ કામકાલકસંજ્ઞકૌ ॥ ૩,૫.

બે ધૂરીલોચન નામે ઓળખાય છે, બે ક્રતુ અને દક્ષ નામે, બે સત્યવસુ તરીકે અને બે કામ તથા કાળ તરીકે ઓળખાય છે.

એવં દશવિધા જ્ઞેયા વિશ્વેદેવાઃ પ્રકીર્તિતાઃ । તથા ઋભુગણશ્ચોક્તસ્તથા ચ પિતરસ્ત્રયઃ ॥ ૩,૫.

આ રીતે, દસ પ્રકારના વિશ્વદેવો ગણાય છે; એ જ રીતે ઋભુઓનો સમૂહ અને ત્રણ પિતૃઓ પણ કહેવાયા છે.

દ્યાવા પૃથિવ્યૌ વિજ્ઞેયૌ એતે ચ ષડશીતયઃ । દેવાઃ પ્રજજ્ઞિરે સર્વે નાસિકદ્રિયમાનિનઃ ॥ ૩,૫.

દ્યા અને પૃથ્વી જાણવાની છે, અને આ છયાશી દેવતાઓ સૌ ઘ્રાણે જોડાયેલા જન્મ્યા છે.

આકાશસ્યાભિમાની તુ ગણપઃ સુદાહૃતઃ । ઉભયત્રાભિ માનીતિ જ્ઞેયં તત્ત્વાર્થવેદિભિઃ ॥ ૩,૫.

આકાશના અધિપતિ તરીકે ગણપતિ ઓળખાય છે; બંને જગ્યાએ, તત્વના જ્ઞાનીઓએ તેમને મુખ્ય માનવા જોઈએ.

વિષ્વક્સેનં વિના સર્વે જયાદ્યા વિષ્ણુપાર્ષદાઃ । અભવન્સમહીનાશ્ચ વિષ્વક્સેનાદનન્તરમ્ ॥ ૩,૫.

વિશ્વક્ષેનને છોડીને, જયાદિ બધા વિષ્ણુના સહચરો જન્મ્યા, અને વિશ્વક્ષેન પછી તેમના સમાન પણ થયા.

એતેપિ નાસિકાયાશ્ચ અવાન્તરનિયામકાઃ । અતસ્તે તત્ત્વમાનિભ્યો હ્યવરાસ્તે પ્રકીર્તિતાઃ ॥ ૩,૫.

આ બધા પણ નાકના આંતરિક નિયંત્રણકર્તા છે; તેથી મુખ્ય દેવતાઓ કરતાં નીચલા એવા પણ અહીં જણાવ્યા છે.

સ્પર્શતત્ત્વાભિમાની તુ અપાનશ્ચેત્યુદાહૃતઃ । રૂપાભિમાની સંજજ્ઞે વ્યાનો નામ મહાન્પ્રભો ॥ ૩,૫.

સ્પર્શતત્ત્વ સાથે જોડાયેલો વાયુ અપાન કહેવાય છે. રૂપતત્ત્વ સાથે જોડાયેલો મહાન પ્રભુ વ્યાન તરીકે જન્મ્યો.

રસાત્મક ઉદાનશ્ચ સમાનો ગન્ધનામકઃ । અપાં નાથાશ્ચ ચત્વારો મરુતઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥ ૩,૫.

રસરૂપ ઉદાન કહેવાય છે અને ગંધરૂપ સમાન કહેવાય છે. આ ચારેય વાયુઓ પાણીના સ્વામી તરીકે ઓળખાય છે.

જયાદ્યનન્તરાન્વક્ષ્યે સમુત્પન્નાન્ખગેશ્વર । પ્રધાનાગ્રે પ્રથમજઃ પાવકઃ સમુદાહૃતઃ ॥ ૩,૫.

પછી, ખગરાજ, જયાદિ પછી જે જન્મ્યા, તેમનું વર્ણન કરું છું: સર્જનના આરંભે પ્રથમ પાવક એટલે અગ્નિ જન્મ્યો.

ભૃગોર્મહર્ષેઃ પુત્રશ્ચ ચ્યવનઃ સમુદાહૃતઃ । બૃહસ્પતેશ્ચ પુત્રસ્તુ ઉતથ્યઃ પરિકીર્તિતઃ ॥ ૩,૫.

ભૃગુ મહર્ષિના પુત્ર ચ્યવન કહેવાય છે અને બૃહસ્પતિના પુત્ર ઉતથ્ય પ્રસિદ્ધ છે.

રૈવતશ્ચાક્ષુષશ્ચૈવ તથા સ્વારોચિષઃ સ્મૃતઃ । ઉત્તમો બ્રહ્મસાવર્ણી રુદ્રસાવર્ણિરેવ ચ ॥ ૩,૫.

રૈવત, ચાક્ષુષ અને સ્વારોચિષ એમ યાદ કરવામાં આવે છે; ઉત્તમ, બ્રહ્મસાવર્ણિ અને રુદ્રસાવર્ણિ પણ છે.

દેવસાવર્ણિસાવર્ણિરિન્દ્રસાવર્ણિરેવચ । તથૈવ દક્ષસાવર્ણિર્ધર્મભાવર્ણિરેવ ચ ॥ ૩,૫.

દેવસાવર્ણિ, સાવર્ણિ, ઇન્દ્રસાવર્ણિ, તેમજ દક્ષસાવર્ણિ અને ધર્મસાવર્ણિ પણ કહેવાય છે.

એકાદશવિધા હ્યેવં મનવઃ પરિકીર્તિતાઃ । પિતૄણાં સપ્તકં ચૈવેત્યાદ્યાઃ સંજજ્ઞિરે ખગ ॥ ૩,૫.

આ રીતે અગિયાર પ્રકારના મનુઓ કહેવાયા છે અને પિતૃઓના સાત વર્ગ પણ, ખગ, આ સૌ પ્રથમ જન્મ્યા.

તદનન્તરમુત્પન્નાસ્તેભ્યો નીચાઃ શૃણુ દ્વિજ । વરુણસ્ય પત્ની ગઙ્ગા પર્જન્યાખ્યો વિભાવસુઃ ॥ ૩,૫.

પછી, એમાંથી નીચા સ્તરના લોકો જન્મ્યા; સાંભળ, દ્વિજ: વરુણની પત્ની ગંગા છે અને વિભાસુ પરજન્ય તરીકે ઓળખાય છે.

યમભાર્યા શ્યામલા તુ હ્યનિરુદ્ધપ્રિયા વિરાટ્ । બ્રહ્માણ્ડમાનિની સૈવ હ્યુષાનામ્ના સુશબ્દિતા ॥ ૩,૫.

યમની પત્ની શ્યામલા છે, અનિરુદ્ધને પ્રિય વિરાટ છે; બ્રહ્માંડની રચયિતા ઉષા નામે પ્રસિદ્ધ છે.

રોહિણી ચન્દ્રભાર્યોક્તા સૂર્યભાર્યા તુ સંજ્ઞકા । એતા ગઙ્ગાદિષટૂસંખ્યા જજ્ઞિરે વિનતાસુત ॥ ૩,૫.

રોહિણી ચંદ્રની પત્ની કહેવાય છે અને સંજ્ઞા સૂર્યની પત્ની છે; ગંગા વગેરે છ સ્ત્રીઓ જન્મી, વિનતા પુત્ર.

ગઙ્ગાદ્યનન્તરં જજ્ઞે સ્વાહા વૈ મન્ત્રદેવતા । સ્વાહાનામાગ્નિભાર્યોક્તા ગઙ્ગાદિભ્યોધમા શ્રુતા ॥ ૩,૫.

ગંગા પછી તરત જ સ્વાહા, મંત્રદેવી, જન્મી; સ્વાહા અગ્નિની પત્ની કહેવાય છે અને ગંગા વગેરે કરતાં નીચી ગણાય છે.

સ્વાહાનન્તરજો જ્ઞેયો જ્ઞાનાત્મા બુધનામકઃ । બુધસ્તુ ચન્દ્રપુત્રો યઃ સ્વાહાયા અધમઃ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૫.

સ્વાહા પછી જ્ઞાનમય બુધ જન્મ્યો; બુધ ચંદ્રનો પુત્ર છે અને સ્વાહા કરતાં નીચો માનવામાં આવે છે.

ઉષા નામ તથા જજ્ઞે બુધસ્યાનન્તરં ખગ । ઉષાનામા ભિમાની તુ હ્યશ્વિભાર્યા પ્રકીર્તિતા ॥ ૩,૫.

પછી, ખગ, બુધ પછી ઉષા નામે જન્મી; ઉષા તરીકે જાણીતી એ અશ્વિનીદેવોની પત્ની કહેવાય છે.

બુધાધમા સા વિજ્ઞેયા નાત્ર કાર્યા વિચારણા । તતઃ શનૈશ્ચરો જજ્ઞે પૃથિવ્યાત્મેતિ વિશ્રુતઃ ॥ ૩,૫.

એ બુધ કરતાં નીચી ગણાય છે—આમાં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી; પછી શનૈશ્ચર જન્મ્યો, જે પૃથ્વીપુત્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

ઉષાધમસ્તુ વિજ્ઞેયસ્તતો જજ્ઞેથ પુષ્કરઃ । કર્માભિમાની વિજ્ઞેયઃ શનૈશ્ચર ઇતીરિતઃ ॥ ૩,૫.

ઉષા કરતાં નીચો પુષ્કર કહેવાય છે, જે કર્મ સાથે જોડાયેલો છે; એ શનૈશ્ચર તરીકે ઓળખાય છે.

તત્ત્વાભિમાનિનો દેવાનેવં સૃષ્ટ્વા હરિઃ સ્વયમ્ । પ્રવિવેશ સ દેવેશસ્તત્ત્વેષુ રમયા સહા ॥ ૩,૫.

આ રીતે tattva સાથે જોડાયેલા દેવતાઓને સર્જી, હરિએ પોતે, દેવોના સ્વામી, રમા સાથે એ tattvaોમાં પ્રવેશ કર્યો.