ગરુડપુરાણમ્

ચન્દ્રઃ શ્રોત્રાભિમાનીતિ તથા જ્ઞેયઃ ખગેશ્વર । જિહ્વેન્દ્રિયાત્મા વરુણઃ સૂર્યસ્યાનન્તરોભવત્ ॥ ૩,૫.

હે ખગેશ્વર, ચંદ્ર કાનના અધિપતિ દેવતા છે; અને સ્વાદના ઇન્દ્રિયના દેવતા તરીકે વરુણ, સૂર્ય પછી જન્મ્યા.

વાગિન્દ્રિયાભિમાનિન્યો હ્યભવન્વરુણાદનુ । દક્ષપત્ની પ્રસૂતિશ્ચ ભૃગુરગ્નિસ્તર્થવ ચ ॥ ૩,૫.

વાણીના ઇન્દ્રિયના અધિપતિ દેવતાઓ વરુણ પછી જન્મ્યા: દક્ષપત્ની પ્રસૂતિ, ભૃગુ, અગ્નિ અને અર્થવ.

તત્ર વૈતે મહાત્માનો વાગિન્દ્રિયનિયામકાઃ । યે ક્રવ્યાદાદયશ્ચોક્તાસ્તેનન્તત્ત્વનિયામકાઃ ॥ ૩,૫.

આમાં જે મહાન આત્માઓ છે, તેઓ વાણીના ઇન્દ્રિયના નિયામક છે; અને ક્રવ્યાદ વગેરે જે કહેવાય છે, તેઓ એ તત્વના નિયામક છે.

સામ્યત્વાચ્ચ તથૈવોક્તિર્ન તુ તત્ત્વાભિમાનિતઃ । ઉપસ્થમાનિનો વીન્દ્ર બભૂવુસ્તદનન્તરમ્ ॥ ૩,૫.

સમાનતાના કારણે આવું કહેવામાં આવ્યું છે, પણ એ તત્વના મુખ્ય દેવતા તરીકે નહીં; ત્યારબાદ, ઉપસ્થના અધિપતિ દેવતાઓ જન્મ્યા.

વિશ્વામિત્રો વસિષ્ટોત્રિર્મરીચિઃ પુલહઃ ક્રતુઃ । પુલસ્ત્યોઙ્ગિરસશ્ચૈવ તથા વૈવસ્વતો મનુઃ ॥ ૩,૫.

વિશ્વામિત્ર, વશિષ્ઠ, અત્રિ, મરીચિ, પુલહ, ક્રતુ, પુલસ્ત્ય, અંગિરસ અને વૈવસ્વત મનુ.

મન્વાદયોનન્તસંખ્યા ઉપસ્થાત્માન ઈરિતાઃ । પાયોશ્ચ માનિનો વીન્દ્ર જજ્ઞિરે તદનન્તરમ્ ॥ ૩,૫.

અગણિત મનુઓ અને અન્ય અનેક જીવો, જેમને પોતાનું અસ્તિત્વ અનુભવાય છે, એમની રચના થઈ હતી. એ પછી, દૂધમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા ગર્વીલો જન્મ્યા, હે ઇન્દ્ર.

સૂર્યેષુ દ્વાદશસ્વેકો મિત્રસ્તારા ગુરોઃ પ્રિયા । કોણાધિપો નિરૃતિશ્ચ પ્રવહપ્રિયા ॥ ૩,૫.

બાર સૂર્યોમાંથી એક મિત્ર છે, જે તારાઓ અને ગુરુને પ્રિય છે. કોણોના અધિપતિ નિૃતિ છે, જે પ્રવાહોને પ્રિય છે.

ચત્ત્વાર એતે પક્ષીન્દ્ર વાયુતત્ત્વાભિમાનિનઃ । ઘ્રાણાભિમાનિનઃ સર્વે જજ્ઞિરે દ્વિજસત્તમ ॥ ૩,૫.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, આ ચારેય પક્ષીઓના રાજા છે, અને વાયુતત્ત્વ સાથે જોડાયેલા છે. બધા ઘ્રાણ ઇન્દ્રિયના અધિકારી છે અને એ રીતે જન્મ્યા છે.

વિષ્વવસેનો વાયુપુત્રૌ હ્યશ્વિનૌ ગણપસ્તથા । વિત્તપઃ સપ્ત વસવ ઉક્તો હ્યાગ્નિસ્તથાષ્ટમઃ ॥ ૩,૫.

વિશ્વવસુ, વાયુના બે પુત્ર અશ્વિનીકુમાર, ગણપ, વિત્તપ, સાત વસુઓ અને આઠમો અગ્નિ એમ કહેવામાં આવ્યા છે.

સત્યાનાં શૃણુ નામાનિ દ્રોણઃ પ્રાણો ધ્રુવસ્તથા । અર્કે દોષસ્તથા વસ્કઃ સપ્તમસ્તુ વિભાવસુઃ ॥ ૩,૫.

હવે સત્ય નામો સાંભળો: દ્રોણ, પ્રાણ, ધ્રુવ, અર્ક, દોષ, વસ્ક અને સાતમો વિભાવસુ છે.

દશરુદ્રાસ્તથા જ્ઞેયા મૂલરુદ્રો ભવઃ સ્મૃતઃ । દશ રુદ્રસ્ય નામાનિ શૃણુષ્વ દ્વિજસત્તમ ॥ ૩,૫.

દસ રુદ્રોને જાણવા યોગ્ય છે, જેમાં મૂળ રુદ્ર ભવ કહેવાય છે. હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, હવે રુદ્રના દસ નામો સાંભળો.

રૈવન્તેયસ્તથા ભીમો વામદેવો વૃષાકપિઃ । અજૈકપાદહિર્વુધ્ન્યો બહુરૂપો મહાનિતિ ॥ ૩,૫.

રૈવન્તેય, ભીમ, વામદેવ, વૃષાકપિ, અજૈકપાદ, અહિ બુધ્ન્ય, બહુરૂપ અને મહાન — આ બધા નામો કહેવાયા છે.

દશ રુદ્રા ઇતિ પ્રોક્તાઃ ષડાદિત્યાઞ્છૃણુ દ્વિજ । ઉરુક્રમસ્તથા શક્રો વિવસ્વાન્વરુણસ્તથા ॥ ૩,૫.

આ દસને રુદ્ર કહેવામાં આવ્યા છે. હવે છ આદિત્યોના નામ સાંભળો, દ્વિજ: ઉરુક્રમ, શક્ર, વિવસ્વાન અને વરુણ.

પર્જન્યોતિબાહુરેત ઉક્તાઃ પૂર્વં દ્વિજોત્તમ । પર્જન્યવ્યતિરિક્તાસ્તુ પઞ્ચૈવોક્તા ન સંશયઃ ॥ ૩,૫.

પર્વે પરજન્ય, અતિબાહુ અને એતાના નામ લેવાયા હતા, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ. પરજન્ય સિવાય પાંચ જણા નિશ્ચયથી કહેવામાં આવ્યા છે.

ગઙ્ગાસમસ્તુ પર્જન્ય ઇતિ ચોક્તઃ ખગેશ્વર । સવિતા હ્યર્યમા ધાતા પૂષા ત્વષ્ટા તથા ભગઃ ॥ ૩,૫.

ગંગાસાને પણ પરજન્ય કહે છે, ખગપતિ. અને સવિતા, અર્યમા, ધાતા, પૂષા, ત્વષ્ટા અને ભગ — આ નામો પણ ઉલ્લેખાયા છે.

ચત્વારિંશત્તથા સપ્ત મહતઃ પરિકીર્તિતાઃ । દ્વાવુક્તાવિતિ વિજ્ઞેયો પ્રવહોતિવહસ્તથા ॥ ૩,૫.

આ રીતે ચાળીસ અને સાત મહાન ગણાય છે; અને બે, પ્રવહ અને અવહ, એમ ઓળખવા યોગ્ય છે.

તથા દશવિધા જ્ઞેયા વિશ્વેદેવાઃ ખગેશ્વર । શૃણુ નામાનિ તેષાં તુ પુરૂરવાર્દ્રવસંજ્ઞકૌ ॥ ૩,૫.

એવી રીતે, દસ પ્રકારના વિશ્વદેવો છે, હે પંખીઓના રાજા. હવે તેમનાં નામ સાંભળ: પુરૂરવસ અને અર્દ્રવસુ.

ધૂરિલોચનસંજ્ઞૌ દ્વૌ ક્રતુદક્ષેતિસંજ્ઞકૌ । દ્વૌ સત્યવસુસંજ્ઞૌ ચ કામકાલકસંજ્ઞકૌ ॥ ૩,૫.

બે ધૂરીલોચન નામે ઓળખાય છે, બે ક્રતુ અને દક્ષ નામે, બે સત્યવસુ તરીકે અને બે કામ તથા કાળ તરીકે ઓળખાય છે.

એવં દશવિધા જ્ઞેયા વિશ્વેદેવાઃ પ્રકીર્તિતાઃ । તથા ઋભુગણશ્ચોક્તસ્તથા ચ પિતરસ્ત્રયઃ ॥ ૩,૫.

આ રીતે, દસ પ્રકારના વિશ્વદેવો ગણાય છે; એ જ રીતે ઋભુઓનો સમૂહ અને ત્રણ પિતૃઓ પણ કહેવાયા છે.

દ્યાવા પૃથિવ્યૌ વિજ્ઞેયૌ એતે ચ ષડશીતયઃ । દેવાઃ પ્રજજ્ઞિરે સર્વે નાસિકદ્રિયમાનિનઃ ॥ ૩,૫.

દ્યા અને પૃથ્વી જાણવાની છે, અને આ છયાશી દેવતાઓ સૌ ઘ્રાણે જોડાયેલા જન્મ્યા છે.

આકાશસ્યાભિમાની તુ ગણપઃ સુદાહૃતઃ । ઉભયત્રાભિ માનીતિ જ્ઞેયં તત્ત્વાર્થવેદિભિઃ ॥ ૩,૫.

આકાશના અધિપતિ તરીકે ગણપતિ ઓળખાય છે; બંને જગ્યાએ, તત્વના જ્ઞાનીઓએ તેમને મુખ્ય માનવા જોઈએ.

વિષ્વક્સેનં વિના સર્વે જયાદ્યા વિષ્ણુપાર્ષદાઃ । અભવન્સમહીનાશ્ચ વિષ્વક્સેનાદનન્તરમ્ ॥ ૩,૫.

વિશ્વક્ષેનને છોડીને, જયાદિ બધા વિષ્ણુના સહચરો જન્મ્યા, અને વિશ્વક્ષેન પછી તેમના સમાન પણ થયા.

એતેપિ નાસિકાયાશ્ચ અવાન્તરનિયામકાઃ । અતસ્તે તત્ત્વમાનિભ્યો હ્યવરાસ્તે પ્રકીર્તિતાઃ ॥ ૩,૫.

આ બધા પણ નાકના આંતરિક નિયંત્રણકર્તા છે; તેથી મુખ્ય દેવતાઓ કરતાં નીચલા એવા પણ અહીં જણાવ્યા છે.

સ્પર્શતત્ત્વાભિમાની તુ અપાનશ્ચેત્યુદાહૃતઃ । રૂપાભિમાની સંજજ્ઞે વ્યાનો નામ મહાન્પ્રભો ॥ ૩,૫.

સ્પર્શતત્ત્વ સાથે જોડાયેલો વાયુ અપાન કહેવાય છે. રૂપતત્ત્વ સાથે જોડાયેલો મહાન પ્રભુ વ્યાન તરીકે જન્મ્યો.

રસાત્મક ઉદાનશ્ચ સમાનો ગન્ધનામકઃ । અપાં નાથાશ્ચ ચત્વારો મરુતઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥ ૩,૫.

રસરૂપ ઉદાન કહેવાય છે અને ગંધરૂપ સમાન કહેવાય છે. આ ચારેય વાયુઓ પાણીના સ્વામી તરીકે ઓળખાય છે.

જયાદ્યનન્તરાન્વક્ષ્યે સમુત્પન્નાન્ખગેશ્વર । પ્રધાનાગ્રે પ્રથમજઃ પાવકઃ સમુદાહૃતઃ ॥ ૩,૫.

પછી, ખગરાજ, જયાદિ પછી જે જન્મ્યા, તેમનું વર્ણન કરું છું: સર્જનના આરંભે પ્રથમ પાવક એટલે અગ્નિ જન્મ્યો.

ભૃગોર્મહર્ષેઃ પુત્રશ્ચ ચ્યવનઃ સમુદાહૃતઃ । બૃહસ્પતેશ્ચ પુત્રસ્તુ ઉતથ્યઃ પરિકીર્તિતઃ ॥ ૩,૫.

ભૃગુ મહર્ષિના પુત્ર ચ્યવન કહેવાય છે અને બૃહસ્પતિના પુત્ર ઉતથ્ય પ્રસિદ્ધ છે.

રૈવતશ્ચાક્ષુષશ્ચૈવ તથા સ્વારોચિષઃ સ્મૃતઃ । ઉત્તમો બ્રહ્મસાવર્ણી રુદ્રસાવર્ણિરેવ ચ ॥ ૩,૫.

રૈવત, ચાક્ષુષ અને સ્વારોચિષ એમ યાદ કરવામાં આવે છે; ઉત્તમ, બ્રહ્મસાવર્ણિ અને રુદ્રસાવર્ણિ પણ છે.

દેવસાવર્ણિસાવર્ણિરિન્દ્રસાવર્ણિરેવચ । તથૈવ દક્ષસાવર્ણિર્ધર્મભાવર્ણિરેવ ચ ॥ ૩,૫.

દેવસાવર્ણિ, સાવર્ણિ, ઇન્દ્રસાવર્ણિ, તેમજ દક્ષસાવર્ણિ અને ધર્મસાવર્ણિ પણ કહેવાય છે.