ગરુડપુરાણમ્

વાક્પાણિપાદં પાયુશ્ચ ઉપસ્થેતિ દશ સ્મૃતાઃ । વૈકારિકે હ્યહન્તત્ત્વે પ્રવિશ્ય ક્ષોભયદ્ધરિઃ ॥ ૩,૫.

વાણી, હાથ, પગ, ગુદા અને ગુપ્તેન્દ્રિય—આ દસ માનવામાં આવે છે; હરિએ વૈકારિક અહંકાર તત્વમાં પ્રવેશ કરીને તેને ઉથલાવ્યું.

મહત્તત્ત્વાદિમા અદાવિન્દ્રિયાણાં ચ દેવતાઃ । એકાદશવિધા આસન્ક્રમેણ તુ ખગેશ્વર ॥ ૩,૫.

મહત્તત્વથી શરૂ કરીને, ઇન્દ્રિયોનું દેવત્વ પ્રગટ્યું; એ ક્રમશઃ અગિયાર ભાગે વિભાજિત થયું, હે ખગેશ્વર.

મનોભિમાનિ ની હ્યાદૌ વારુણી ત્વભવત્તદા । અનન્તરં ચ સૌપર્ણી ગૌરોજાપિ તથૈવ ચ ॥ ૩,૫.

શરૂઆતમાં મનના અધિપતિ દેવતા વારુણી હતા; પછી સૌપર્ણી, ગૌરજ અને અન્ય દેવતાઓ આવ્યા.

શેષાદનન્તરાસ્તાસાં દશવર્ષાદનંરમ્ । ઉત્પત્તિરિતિ વિજ્ઞેયં ક્રમેણ તુ ખગેશ્વર ॥ ૩,૫.

બાકી રહેલા દેવતાઓ પછી પછી, દસ વર્ષના અંતરે પ્રગટ્યા; હે ખગેશ્વર, તેમનો ઉત્પત્તિ ક્રમથી સમજવો.

મનોભિમાનિનાવન્યાવિન્દ્રકામૌ પ્રજજ્ઞતુઃ । તાર્ક્ષ્ય હ્યનન્તરૌ જ્ઞેયૌ મુક્તૌ સંસાર એવ ચ ॥ ૩,૫.

મનના બે અધિપતિ ઇન્દ્ર અને કામ જન્મ્યા; તાર્ક્ષ્ય અને પછીના દેવતાઓ મુક્ત પણ છે અને સંસારમાં બંધાયેલા પણ છે, એવું જાણવું.

તતસ્ત્વગાત્મા હ્યભવત્સોહં કારિક ઈરિતઃ । તતઃ પાણ્યાત્મકાશ્ચૈવ જજ્ઞિરે પક્ષિસત્તમ ॥ ૩,૫.

પછી ચામડીના દેવતા સોહં કારિક તરીકે પ્રગટ્યા; ત્યારબાદ, હે શ્રેષ્ઠ પક્ષી, હાથના દેવતાઓ જન્મ્યા.

શચી રતિશ્ચાનિરુદ્ધસ્તથા સ્વાયંભુવો મનુઃ । બૃહસ્પતિસ્તથા દક્ષ એતે પાણ્યાત્મકાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૫.

શચી, રતિ, અનિરુદ્ધ, સ્વાયંભુવ મનુ, બૃહસ્પતિ અને દક્ષ—આ બધા હાથના દેવતા તરીકે ઓળખાય છે.

દક્ષસ્યાનન્તરં જજ્ઞે પ્રવાહો નામ ચાણ્ડજ । સ એવોક્તશ્ચાતિંવાહો યાપયત્યાત્મચોદિતઃ ॥ ૩,૫.

દક્ષ પછી પ્રવાહ નામે ચંડજ જન્મ્યા; તેમને અતિમ્વાહ પણ કહે છે, જે પોતાની ઈચ્છાથી ગતિ કરે છે.

હસ્તાદનન્તરં જ્ઞેયો ન તુ શચ્યાદિવત્સ્મૃતઃ । તતોભવન્મહાભાગ ચક્ષુરિદ્રિયમાત્મનઃ ॥ ૩,૫.

હાથ પછી જે દેવતા આવ્યા, તેઓ શચી વગેરે જેવા જાણીતા નથી; ત્યારબાદ, હે મહાભાગ, આંખના દેવતાઓ જન્મ્યા.

સ્વાયંભુવમનોર્ભાર્યા શતરૂપા યમસ્તથા । ચન્દ્રસૂર્યૌ તુ ચત્ત્વારશ્ચક્ષુરિન્દ્રિયમાનિનઃ ॥ ૩,૫.

સ્વાયંભુવ મનુની પત્ની શતરૂપા, યમ, ચંદ્ર અને સૂર્ય—આ ચાર આંખના ઇન્દ્રિયના અધિપતિ દેવતા છે.

ચન્દ્રઃ શ્રોત્રાભિમાનીતિ તથા જ્ઞેયઃ ખગેશ્વર । જિહ્વેન્દ્રિયાત્મા વરુણઃ સૂર્યસ્યાનન્તરોભવત્ ॥ ૩,૫.

હે ખગેશ્વર, ચંદ્ર કાનના અધિપતિ દેવતા છે; અને સ્વાદના ઇન્દ્રિયના દેવતા તરીકે વરુણ, સૂર્ય પછી જન્મ્યા.

વાગિન્દ્રિયાભિમાનિન્યો હ્યભવન્વરુણાદનુ । દક્ષપત્ની પ્રસૂતિશ્ચ ભૃગુરગ્નિસ્તર્થવ ચ ॥ ૩,૫.

વાણીના ઇન્દ્રિયના અધિપતિ દેવતાઓ વરુણ પછી જન્મ્યા: દક્ષપત્ની પ્રસૂતિ, ભૃગુ, અગ્નિ અને અર્થવ.

તત્ર વૈતે મહાત્માનો વાગિન્દ્રિયનિયામકાઃ । યે ક્રવ્યાદાદયશ્ચોક્તાસ્તેનન્તત્ત્વનિયામકાઃ ॥ ૩,૫.

આમાં જે મહાન આત્માઓ છે, તેઓ વાણીના ઇન્દ્રિયના નિયામક છે; અને ક્રવ્યાદ વગેરે જે કહેવાય છે, તેઓ એ તત્વના નિયામક છે.

સામ્યત્વાચ્ચ તથૈવોક્તિર્ન તુ તત્ત્વાભિમાનિતઃ । ઉપસ્થમાનિનો વીન્દ્ર બભૂવુસ્તદનન્તરમ્ ॥ ૩,૫.

સમાનતાના કારણે આવું કહેવામાં આવ્યું છે, પણ એ તત્વના મુખ્ય દેવતા તરીકે નહીં; ત્યારબાદ, ઉપસ્થના અધિપતિ દેવતાઓ જન્મ્યા.

વિશ્વામિત્રો વસિષ્ટોત્રિર્મરીચિઃ પુલહઃ ક્રતુઃ । પુલસ્ત્યોઙ્ગિરસશ્ચૈવ તથા વૈવસ્વતો મનુઃ ॥ ૩,૫.

વિશ્વામિત્ર, વશિષ્ઠ, અત્રિ, મરીચિ, પુલહ, ક્રતુ, પુલસ્ત્ય, અંગિરસ અને વૈવસ્વત મનુ.

મન્વાદયોનન્તસંખ્યા ઉપસ્થાત્માન ઈરિતાઃ । પાયોશ્ચ માનિનો વીન્દ્ર જજ્ઞિરે તદનન્તરમ્ ॥ ૩,૫.

અગણિત મનુઓ અને અન્ય અનેક જીવો, જેમને પોતાનું અસ્તિત્વ અનુભવાય છે, એમની રચના થઈ હતી. એ પછી, દૂધમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા ગર્વીલો જન્મ્યા, હે ઇન્દ્ર.

સૂર્યેષુ દ્વાદશસ્વેકો મિત્રસ્તારા ગુરોઃ પ્રિયા । કોણાધિપો નિરૃતિશ્ચ પ્રવહપ્રિયા ॥ ૩,૫.

બાર સૂર્યોમાંથી એક મિત્ર છે, જે તારાઓ અને ગુરુને પ્રિય છે. કોણોના અધિપતિ નિૃતિ છે, જે પ્રવાહોને પ્રિય છે.

ચત્ત્વાર એતે પક્ષીન્દ્ર વાયુતત્ત્વાભિમાનિનઃ । ઘ્રાણાભિમાનિનઃ સર્વે જજ્ઞિરે દ્વિજસત્તમ ॥ ૩,૫.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, આ ચારેય પક્ષીઓના રાજા છે, અને વાયુતત્ત્વ સાથે જોડાયેલા છે. બધા ઘ્રાણ ઇન્દ્રિયના અધિકારી છે અને એ રીતે જન્મ્યા છે.

વિષ્વવસેનો વાયુપુત્રૌ હ્યશ્વિનૌ ગણપસ્તથા । વિત્તપઃ સપ્ત વસવ ઉક્તો હ્યાગ્નિસ્તથાષ્ટમઃ ॥ ૩,૫.

વિશ્વવસુ, વાયુના બે પુત્ર અશ્વિનીકુમાર, ગણપ, વિત્તપ, સાત વસુઓ અને આઠમો અગ્નિ એમ કહેવામાં આવ્યા છે.

સત્યાનાં શૃણુ નામાનિ દ્રોણઃ પ્રાણો ધ્રુવસ્તથા । અર્કે દોષસ્તથા વસ્કઃ સપ્તમસ્તુ વિભાવસુઃ ॥ ૩,૫.

હવે સત્ય નામો સાંભળો: દ્રોણ, પ્રાણ, ધ્રુવ, અર્ક, દોષ, વસ્ક અને સાતમો વિભાવસુ છે.

દશરુદ્રાસ્તથા જ્ઞેયા મૂલરુદ્રો ભવઃ સ્મૃતઃ । દશ રુદ્રસ્ય નામાનિ શૃણુષ્વ દ્વિજસત્તમ ॥ ૩,૫.

દસ રુદ્રોને જાણવા યોગ્ય છે, જેમાં મૂળ રુદ્ર ભવ કહેવાય છે. હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, હવે રુદ્રના દસ નામો સાંભળો.

રૈવન્તેયસ્તથા ભીમો વામદેવો વૃષાકપિઃ । અજૈકપાદહિર્વુધ્ન્યો બહુરૂપો મહાનિતિ ॥ ૩,૫.

રૈવન્તેય, ભીમ, વામદેવ, વૃષાકપિ, અજૈકપાદ, અહિ બુધ્ન્ય, બહુરૂપ અને મહાન — આ બધા નામો કહેવાયા છે.

દશ રુદ્રા ઇતિ પ્રોક્તાઃ ષડાદિત્યાઞ્છૃણુ દ્વિજ । ઉરુક્રમસ્તથા શક્રો વિવસ્વાન્વરુણસ્તથા ॥ ૩,૫.

આ દસને રુદ્ર કહેવામાં આવ્યા છે. હવે છ આદિત્યોના નામ સાંભળો, દ્વિજ: ઉરુક્રમ, શક્ર, વિવસ્વાન અને વરુણ.

પર્જન્યોતિબાહુરેત ઉક્તાઃ પૂર્વં દ્વિજોત્તમ । પર્જન્યવ્યતિરિક્તાસ્તુ પઞ્ચૈવોક્તા ન સંશયઃ ॥ ૩,૫.

પર્વે પરજન્ય, અતિબાહુ અને એતાના નામ લેવાયા હતા, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ. પરજન્ય સિવાય પાંચ જણા નિશ્ચયથી કહેવામાં આવ્યા છે.

ગઙ્ગાસમસ્તુ પર્જન્ય ઇતિ ચોક્તઃ ખગેશ્વર । સવિતા હ્યર્યમા ધાતા પૂષા ત્વષ્ટા તથા ભગઃ ॥ ૩,૫.

ગંગાસાને પણ પરજન્ય કહે છે, ખગપતિ. અને સવિતા, અર્યમા, ધાતા, પૂષા, ત્વષ્ટા અને ભગ — આ નામો પણ ઉલ્લેખાયા છે.

ચત્વારિંશત્તથા સપ્ત મહતઃ પરિકીર્તિતાઃ । દ્વાવુક્તાવિતિ વિજ્ઞેયો પ્રવહોતિવહસ્તથા ॥ ૩,૫.

આ રીતે ચાળીસ અને સાત મહાન ગણાય છે; અને બે, પ્રવહ અને અવહ, એમ ઓળખવા યોગ્ય છે.

તથા દશવિધા જ્ઞેયા વિશ્વેદેવાઃ ખગેશ્વર । શૃણુ નામાનિ તેષાં તુ પુરૂરવાર્દ્રવસંજ્ઞકૌ ॥ ૩,૫.

એવી રીતે, દસ પ્રકારના વિશ્વદેવો છે, હે પંખીઓના રાજા. હવે તેમનાં નામ સાંભળ: પુરૂરવસ અને અર્દ્રવસુ.

ધૂરિલોચનસંજ્ઞૌ દ્વૌ ક્રતુદક્ષેતિસંજ્ઞકૌ । દ્વૌ સત્યવસુસંજ્ઞૌ ચ કામકાલકસંજ્ઞકૌ ॥ ૩,૫.

બે ધૂરીલોચન નામે ઓળખાય છે, બે ક્રતુ અને દક્ષ નામે, બે સત્યવસુ તરીકે અને બે કામ તથા કાળ તરીકે ઓળખાય છે.

એવં દશવિધા જ્ઞેયા વિશ્વેદેવાઃ પ્રકીર્તિતાઃ । તથા ઋભુગણશ્ચોક્તસ્તથા ચ પિતરસ્ત્રયઃ ॥ ૩,૫.

આ રીતે, દસ પ્રકારના વિશ્વદેવો ગણાય છે; એ જ રીતે ઋભુઓનો સમૂહ અને ત્રણ પિતૃઓ પણ કહેવાયા છે.