ગરુડપુરાણમ્

તજ્જ્ઞાનાન્મોક્ષમાપ્નોતિ નાન્યથા તુ કથઞ્ચન ॥ ૩,૪.

આ જ્ઞાનથી મુક્તિ મળે છે; નહિ તો કોઈ રીતે પણ કદી નહિ.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૫ એતાદૃશે મહત્તત્ત્વે લક્ષ્મ્યા સહ હરિઃ સ્વયમ્ । પ્રવિવેશ મહાભાગ ક્ષોભયામાસ વૈ હરિઃ ॥ ૩,૫.

આવા મહત્તત્વમાં, શ્રીહરિ લક્ષ્મીજી સાથે સ્વયં પ્રવેશ્યા અને, હે મહાભાગ્યશાળી, હરિએ તેને ઉથલાવી દીધું.

અહન્તત્ત્વમભૂત્તસ્માજ્જ્ઞાનદ્રવ્યક્રિયાત્મકમ્ । અહઙ્કારસમુત્પત્તાવેકાંશસ્તમસિ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૫.

તેમાંથી અહંકાર તત્વ ઉત્પન્ન થયું, જે જ્ઞાન, પદાર્થ અને ક્રિયા રૂપ છે. અહંકારની ઉત્પત્તિ તમોગુણના એક ભાગથી કહેવાય છે.

તદ્દશાંશાધિકરજસ્તદ્દશાંશાધિકં પ્રભો । સત્ત્વમિત્યુચ્યતે સદ્ભિર્હ્યેતદાત્મા ત્વહં સ્મૃતમ્ ॥ ૩,૫.

તેમાં દસ ભાગ વધારે રજોગુણ અને દસ ભાગ વધારે સત્વગુણ છે, હે પ્રભુ. એથી સદ્ગણવાળા તેને આત્મા કહે છે અને હું એનું સ્વરૂપ માનવામાં આવું છું.

અહન્તત્ત્વાભિમાની તુ આદૌ શેષો બભૂવહ । સહસ્રાબ્દાચ્ચ પશ્ચાત્તૌ જાતૌ ખગહરૌ દ્વિજ ॥ ૩,૫.

અહંકાર તત્વમાં જે અભિમાન રાખે છે, તે શરૂઆતમાં શેષ થયો. પછી હજાર વર્ષ પછી, હે દ્વિજ, ગરુડ અને હરિ જન્મ્યા.

અહન્તત્ત્વે ખગ હ્યેષુ પ્રવિષ્ટો હરિરવ્યયઃ । ક્ષોભયામાસ ભગવાલ્લઙ્ક્ષ્મ્યા સહ હરિઃ સ્વયમ્ ॥ ૩,૫.

અહંકાર તત્વમાં, હે પંખી, અવિનાશી હરિ પ્રવેશ્યા. ભગવાન હરિએ લક્ષ્મીજી સાથે તેને ઉથલાવી દીધું.

વૈકારિકસ્તામસશ્ચ તૈજસશ્ચેત્યહં ત્રિધા । ત્રિધા બભૂવ રુદ્રોપિ યતસ્તેષાં નિયામકઃ ॥ ૩,૫.

અહંકાર તત્વ ત્રણ પ્રકારનું છે: વૈકારિક, તામસ અને તૈજસ. રુદ્ર પણ ત્રણ ભાગમાં થયા, કારણ કે તેઓ એના નિયામક છે.

વૈકારિકસ્થિતો રુદ્રો વૈકારિક ઇતિ સ્મૃતઃ । તામસે તુ સ્થિતો રુદ્રસ્તામસો હ્યભિધીયતે ॥ ૩,૫.

વૈકારિકમાં સ્થિત થયેલા રુદ્રને વૈકારિક કહેવાય છે, અને જ્યારે રુદ્ર તામસ ગુણમાં સ્થિત હોય ત્યારે તેને તામસ કહે છે.

તૈજસે તુ સ્થિતો રુદ્રો લોકે વૈ તૈજસઃ સ્મૃતઃ । તૈજસે તુ હ્યહન્તત્ત્વે લક્ષ્મ્યા સહ હરિઃ સ્વયમ્ ॥ ૩,૫.

તેજસ ગુણમાં રહેલા રુદ્રને લોકો તેજસ તરીકે ઓળખે છે; અને તેજસ ગુણમાં, અહંકાર તત્વમાં, લક્ષ્મી સાથે હરિ પોતે હાજર છે.

વિશિત્વા ક્ષોભયામાસ તદાસૌ દશધા ત્વભૂત્ । શ્રોત્રં ચક્ષુઃ સ્પર્શનં ચ રસનં ઘ્રાણમેવ ચ ॥ ૩,૫.

પછી તેમણે તેમાં પ્રવેશ કરીને તેને હલાવ્યું અને એ સમયે તે દસ ભાગે વિભાજિત થયો: કાન, આંખ, સ્પર્શ, સ્વાદ અને નાક.

વાક્પાણિપાદં પાયુશ્ચ ઉપસ્થેતિ દશ સ્મૃતાઃ । વૈકારિકે હ્યહન્તત્ત્વે પ્રવિશ્ય ક્ષોભયદ્ધરિઃ ॥ ૩,૫.

વાણી, હાથ, પગ, ગુદા અને ગુપ્તેન્દ્રિય—આ દસ માનવામાં આવે છે; હરિએ વૈકારિક અહંકાર તત્વમાં પ્રવેશ કરીને તેને ઉથલાવ્યું.

મહત્તત્ત્વાદિમા અદાવિન્દ્રિયાણાં ચ દેવતાઃ । એકાદશવિધા આસન્ક્રમેણ તુ ખગેશ્વર ॥ ૩,૫.

મહત્તત્વથી શરૂ કરીને, ઇન્દ્રિયોનું દેવત્વ પ્રગટ્યું; એ ક્રમશઃ અગિયાર ભાગે વિભાજિત થયું, હે ખગેશ્વર.

મનોભિમાનિ ની હ્યાદૌ વારુણી ત્વભવત્તદા । અનન્તરં ચ સૌપર્ણી ગૌરોજાપિ તથૈવ ચ ॥ ૩,૫.

શરૂઆતમાં મનના અધિપતિ દેવતા વારુણી હતા; પછી સૌપર્ણી, ગૌરજ અને અન્ય દેવતાઓ આવ્યા.

શેષાદનન્તરાસ્તાસાં દશવર્ષાદનંરમ્ । ઉત્પત્તિરિતિ વિજ્ઞેયં ક્રમેણ તુ ખગેશ્વર ॥ ૩,૫.

બાકી રહેલા દેવતાઓ પછી પછી, દસ વર્ષના અંતરે પ્રગટ્યા; હે ખગેશ્વર, તેમનો ઉત્પત્તિ ક્રમથી સમજવો.

મનોભિમાનિનાવન્યાવિન્દ્રકામૌ પ્રજજ્ઞતુઃ । તાર્ક્ષ્ય હ્યનન્તરૌ જ્ઞેયૌ મુક્તૌ સંસાર એવ ચ ॥ ૩,૫.

મનના બે અધિપતિ ઇન્દ્ર અને કામ જન્મ્યા; તાર્ક્ષ્ય અને પછીના દેવતાઓ મુક્ત પણ છે અને સંસારમાં બંધાયેલા પણ છે, એવું જાણવું.

તતસ્ત્વગાત્મા હ્યભવત્સોહં કારિક ઈરિતઃ । તતઃ પાણ્યાત્મકાશ્ચૈવ જજ્ઞિરે પક્ષિસત્તમ ॥ ૩,૫.

પછી ચામડીના દેવતા સોહં કારિક તરીકે પ્રગટ્યા; ત્યારબાદ, હે શ્રેષ્ઠ પક્ષી, હાથના દેવતાઓ જન્મ્યા.

શચી રતિશ્ચાનિરુદ્ધસ્તથા સ્વાયંભુવો મનુઃ । બૃહસ્પતિસ્તથા દક્ષ એતે પાણ્યાત્મકાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૫.

શચી, રતિ, અનિરુદ્ધ, સ્વાયંભુવ મનુ, બૃહસ્પતિ અને દક્ષ—આ બધા હાથના દેવતા તરીકે ઓળખાય છે.

દક્ષસ્યાનન્તરં જજ્ઞે પ્રવાહો નામ ચાણ્ડજ । સ એવોક્તશ્ચાતિંવાહો યાપયત્યાત્મચોદિતઃ ॥ ૩,૫.

દક્ષ પછી પ્રવાહ નામે ચંડજ જન્મ્યા; તેમને અતિમ્વાહ પણ કહે છે, જે પોતાની ઈચ્છાથી ગતિ કરે છે.

હસ્તાદનન્તરં જ્ઞેયો ન તુ શચ્યાદિવત્સ્મૃતઃ । તતોભવન્મહાભાગ ચક્ષુરિદ્રિયમાત્મનઃ ॥ ૩,૫.

હાથ પછી જે દેવતા આવ્યા, તેઓ શચી વગેરે જેવા જાણીતા નથી; ત્યારબાદ, હે મહાભાગ, આંખના દેવતાઓ જન્મ્યા.

સ્વાયંભુવમનોર્ભાર્યા શતરૂપા યમસ્તથા । ચન્દ્રસૂર્યૌ તુ ચત્ત્વારશ્ચક્ષુરિન્દ્રિયમાનિનઃ ॥ ૩,૫.

સ્વાયંભુવ મનુની પત્ની શતરૂપા, યમ, ચંદ્ર અને સૂર્ય—આ ચાર આંખના ઇન્દ્રિયના અધિપતિ દેવતા છે.

ચન્દ્રઃ શ્રોત્રાભિમાનીતિ તથા જ્ઞેયઃ ખગેશ્વર । જિહ્વેન્દ્રિયાત્મા વરુણઃ સૂર્યસ્યાનન્તરોભવત્ ॥ ૩,૫.

હે ખગેશ્વર, ચંદ્ર કાનના અધિપતિ દેવતા છે; અને સ્વાદના ઇન્દ્રિયના દેવતા તરીકે વરુણ, સૂર્ય પછી જન્મ્યા.

વાગિન્દ્રિયાભિમાનિન્યો હ્યભવન્વરુણાદનુ । દક્ષપત્ની પ્રસૂતિશ્ચ ભૃગુરગ્નિસ્તર્થવ ચ ॥ ૩,૫.

વાણીના ઇન્દ્રિયના અધિપતિ દેવતાઓ વરુણ પછી જન્મ્યા: દક્ષપત્ની પ્રસૂતિ, ભૃગુ, અગ્નિ અને અર્થવ.

તત્ર વૈતે મહાત્માનો વાગિન્દ્રિયનિયામકાઃ । યે ક્રવ્યાદાદયશ્ચોક્તાસ્તેનન્તત્ત્વનિયામકાઃ ॥ ૩,૫.

આમાં જે મહાન આત્માઓ છે, તેઓ વાણીના ઇન્દ્રિયના નિયામક છે; અને ક્રવ્યાદ વગેરે જે કહેવાય છે, તેઓ એ તત્વના નિયામક છે.

સામ્યત્વાચ્ચ તથૈવોક્તિર્ન તુ તત્ત્વાભિમાનિતઃ । ઉપસ્થમાનિનો વીન્દ્ર બભૂવુસ્તદનન્તરમ્ ॥ ૩,૫.

સમાનતાના કારણે આવું કહેવામાં આવ્યું છે, પણ એ તત્વના મુખ્ય દેવતા તરીકે નહીં; ત્યારબાદ, ઉપસ્થના અધિપતિ દેવતાઓ જન્મ્યા.

વિશ્વામિત્રો વસિષ્ટોત્રિર્મરીચિઃ પુલહઃ ક્રતુઃ । પુલસ્ત્યોઙ્ગિરસશ્ચૈવ તથા વૈવસ્વતો મનુઃ ॥ ૩,૫.

વિશ્વામિત્ર, વશિષ્ઠ, અત્રિ, મરીચિ, પુલહ, ક્રતુ, પુલસ્ત્ય, અંગિરસ અને વૈવસ્વત મનુ.

મન્વાદયોનન્તસંખ્યા ઉપસ્થાત્માન ઈરિતાઃ । પાયોશ્ચ માનિનો વીન્દ્ર જજ્ઞિરે તદનન્તરમ્ ॥ ૩,૫.

અગણિત મનુઓ અને અન્ય અનેક જીવો, જેમને પોતાનું અસ્તિત્વ અનુભવાય છે, એમની રચના થઈ હતી. એ પછી, દૂધમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા ગર્વીલો જન્મ્યા, હે ઇન્દ્ર.

સૂર્યેષુ દ્વાદશસ્વેકો મિત્રસ્તારા ગુરોઃ પ્રિયા । કોણાધિપો નિરૃતિશ્ચ પ્રવહપ્રિયા ॥ ૩,૫.

બાર સૂર્યોમાંથી એક મિત્ર છે, જે તારાઓ અને ગુરુને પ્રિય છે. કોણોના અધિપતિ નિૃતિ છે, જે પ્રવાહોને પ્રિય છે.

ચત્ત્વાર એતે પક્ષીન્દ્ર વાયુતત્ત્વાભિમાનિનઃ । ઘ્રાણાભિમાનિનઃ સર્વે જજ્ઞિરે દ્વિજસત્તમ ॥ ૩,૫.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, આ ચારેય પક્ષીઓના રાજા છે, અને વાયુતત્ત્વ સાથે જોડાયેલા છે. બધા ઘ્રાણ ઇન્દ્રિયના અધિકારી છે અને એ રીતે જન્મ્યા છે.

વિષ્વવસેનો વાયુપુત્રૌ હ્યશ્વિનૌ ગણપસ્તથા । વિત્તપઃ સપ્ત વસવ ઉક્તો હ્યાગ્નિસ્તથાષ્ટમઃ ॥ ૩,૫.

વિશ્વવસુ, વાયુના બે પુત્ર અશ્વિનીકુમાર, ગણપ, વિત્તપ, સાત વસુઓ અને આઠમો અગ્નિ એમ કહેવામાં આવ્યા છે.