ગરુડપુરાણમ્

તમેવં સંશયં છિન્ધિ યદ્ધિ તચ્છ્રોતુમર્હતિ । શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । ત્રિભાગભૂતે રજસિ તથા દ્વાદશધાપિ ચ ॥ ૩,૪.

આ સંશય દૂર કરી દે, કારણ કે એ સાંભળવા યોગ્ય છે. શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: જ્યારે રજોગુણ ત્રણ ભાગમાં અને બાર ભાગમાં હોય છે—

રજસોપેક્ષયા સત્ત્વં દશાંશાધિકમેવ ચ । પ્રવિષ્ટમસ્તીતિ ખગ જ્ઞાતવ્યં તચ્છણુ દ્વિજ ॥ ૩,૪.

જ્યારે રજોગુણ વધારે હોય ત્યારે સત્વગુણ તેમાં દસ ભાગ વધારે હોય છે. હે પંખી, આ જાણવું જોઈએ, સાંભળ, હે દ્વિજ.

તમસોપેક્ષયા સત્ત્વં દશાંશાધિકમેવ વૈ । પ્રવિષ્ટમસ્તીતિ ખગ વક્તવ્યં નાત્ર સંશયઃ ॥ ૩,૪.

જ્યારે તમોગુણ વધારે હોય ત્યારે પણ સત્વગુણ તેમાં દસ ભાગ વધારે હોય છે. હે પંખી, આ નિશ્ચિત જાણવું જોઈએ, તેમાં કોઈ સંશય નથી.

તમસોપેક્ષયા તત્ર તમ એકાદશં સ્મૃતમ્ । એકાંશસ્તુ રજો જ્ઞેયમેવમાહુર્મનીષિણઃ । એવં ચ મિલિતાન્ભાગાન્વક્ષ્યે શૃણુ મહામતે ॥ ૩,૪.

જ્યાં તમોગુણ વધારે હોય ત્યાં તમોગુણ અગિયાર ભાગ ગણાય છે અને એક ભાગ રજોગુણ ગણાય છે—એવું વિદ્વાનો કહે છે. હવે હું એના મળેલા ભાગો સમજાવું છું, હે મહામતી, સાંભળ.

મહત્તત્ત્વસમુત્પત્તા ઉપાદાનં ખગેશ્વર । ત્રયોદશાંશા વિજ્ઞેયા દ્વાદશાશં રજઃ સ્મૃતમ્ ॥ ૩,૪.

મહત્તત્વની ઉત્પત્તિથી, હે પંખીઓના રાજા, મુખ્ય કારણ તે ત્રેળીસ ભાગનું સમજવું. રજોગુણ બાર ભાગ ગણાય છે.

એકાંશસ્તમસો જ્ઞેયસ્તત્ર ભાગાઞ્છૃણુ દ્વિજા । આદૌ તુ દ્વાદશાંશેષુ ભાગાન્વક્ષ્યામિ તચ્છૃણુ ॥ ૩,૪.

એક ભાગ તમોગુણનો ગણાય છે. હવે, હે દ્વિજ, એના ભાગો સાંભળ. શરૂઆતમાં બાર ભાગમાં જે ભાગ છે, તે હું સમજાવું છું, એ સાંભળ.

એકાંશસ્તમસો જ્ઞેયસ્તદ્દશાં શાધિકં રજઃ । તચ્છતાંશાધિકં સત્ત્વમેવમાહુર્મનીષિણઃ ॥ ૩,૪.

એક ભાગ તમોગુણનો ગણાય છે, દસ ભાગ વધારે રજોગુણ છે અને સત્ત્વગુણ એના કરતાં સો ભાગ વધારે છે—એવું વિદ્વાનો કહે છે.

એકાંશતમસિ હ્યેવં વિભાગાઞ્છૃણુ સત્તમ । એકાંશસ્તુ રજો જ્ઞેયસ્તમો હ્યેકા દશાધિકમ્ ॥ ૩,૪.

એક ભાગ તમોગુણમાં, હે શ્રેષ્ઠ, એના ભાગો સાંભળ. એક ભાગ રજોગુણનો ગણાય છે અને તમોગુણ અગિયાર ભાગ છે.

તમોભાગાસ્તુ વિજ્ઞેયાસ્તદ્દશાંશાધિકઃ સ્મૃતઃ । સત્ત્વભાગ ઇતિ જ્ઞેયો મહત્તત્ત્વે ખગેશ્વર ॥ ૩,૪.

તમોગુણના ભાગો દસ ભાગ વધારે ગણાય છે. મહત્તત્વમાં સત્વગુણનો ભાગ એવો જ ગણાય છે, હે પંખીઓના રાજા.

સત્ત્વાંશો બહુલો યસ્માચ્છુદ્ધસત્ત્વં ચતુર્મુખઃ । ઉત્પત્તિર્મહતશ્ચોક્તા એવં ચ વિનતાસુત ॥ ૩,૪.

સત્વગુણનો ભાગ વધારે હોવાથી, ચતુરમુખ બ્રહ્મા શુદ્ધ સત્વથી બનેલા છે. મહત્તત્વમાંથી એમ ઉત્પત્તિ થાય છે, હે વિનતાના પુત્ર.

તજ્જ્ઞાનાન્મોક્ષમાપ્નોતિ નાન્યથા તુ કથઞ્ચન ॥ ૩,૪.

આ જ્ઞાનથી મુક્તિ મળે છે; નહિ તો કોઈ રીતે પણ કદી નહિ.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૫ એતાદૃશે મહત્તત્ત્વે લક્ષ્મ્યા સહ હરિઃ સ્વયમ્ । પ્રવિવેશ મહાભાગ ક્ષોભયામાસ વૈ હરિઃ ॥ ૩,૫.

આવા મહત્તત્વમાં, શ્રીહરિ લક્ષ્મીજી સાથે સ્વયં પ્રવેશ્યા અને, હે મહાભાગ્યશાળી, હરિએ તેને ઉથલાવી દીધું.

અહન્તત્ત્વમભૂત્તસ્માજ્જ્ઞાનદ્રવ્યક્રિયાત્મકમ્ । અહઙ્કારસમુત્પત્તાવેકાંશસ્તમસિ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૫.

તેમાંથી અહંકાર તત્વ ઉત્પન્ન થયું, જે જ્ઞાન, પદાર્થ અને ક્રિયા રૂપ છે. અહંકારની ઉત્પત્તિ તમોગુણના એક ભાગથી કહેવાય છે.

તદ્દશાંશાધિકરજસ્તદ્દશાંશાધિકં પ્રભો । સત્ત્વમિત્યુચ્યતે સદ્ભિર્હ્યેતદાત્મા ત્વહં સ્મૃતમ્ ॥ ૩,૫.

તેમાં દસ ભાગ વધારે રજોગુણ અને દસ ભાગ વધારે સત્વગુણ છે, હે પ્રભુ. એથી સદ્ગણવાળા તેને આત્મા કહે છે અને હું એનું સ્વરૂપ માનવામાં આવું છું.

અહન્તત્ત્વાભિમાની તુ આદૌ શેષો બભૂવહ । સહસ્રાબ્દાચ્ચ પશ્ચાત્તૌ જાતૌ ખગહરૌ દ્વિજ ॥ ૩,૫.

અહંકાર તત્વમાં જે અભિમાન રાખે છે, તે શરૂઆતમાં શેષ થયો. પછી હજાર વર્ષ પછી, હે દ્વિજ, ગરુડ અને હરિ જન્મ્યા.

અહન્તત્ત્વે ખગ હ્યેષુ પ્રવિષ્ટો હરિરવ્યયઃ । ક્ષોભયામાસ ભગવાલ્લઙ્ક્ષ્મ્યા સહ હરિઃ સ્વયમ્ ॥ ૩,૫.

અહંકાર તત્વમાં, હે પંખી, અવિનાશી હરિ પ્રવેશ્યા. ભગવાન હરિએ લક્ષ્મીજી સાથે તેને ઉથલાવી દીધું.

વૈકારિકસ્તામસશ્ચ તૈજસશ્ચેત્યહં ત્રિધા । ત્રિધા બભૂવ રુદ્રોપિ યતસ્તેષાં નિયામકઃ ॥ ૩,૫.

અહંકાર તત્વ ત્રણ પ્રકારનું છે: વૈકારિક, તામસ અને તૈજસ. રુદ્ર પણ ત્રણ ભાગમાં થયા, કારણ કે તેઓ એના નિયામક છે.

વૈકારિકસ્થિતો રુદ્રો વૈકારિક ઇતિ સ્મૃતઃ । તામસે તુ સ્થિતો રુદ્રસ્તામસો હ્યભિધીયતે ॥ ૩,૫.

વૈકારિકમાં સ્થિત થયેલા રુદ્રને વૈકારિક કહેવાય છે, અને જ્યારે રુદ્ર તામસ ગુણમાં સ્થિત હોય ત્યારે તેને તામસ કહે છે.

તૈજસે તુ સ્થિતો રુદ્રો લોકે વૈ તૈજસઃ સ્મૃતઃ । તૈજસે તુ હ્યહન્તત્ત્વે લક્ષ્મ્યા સહ હરિઃ સ્વયમ્ ॥ ૩,૫.

તેજસ ગુણમાં રહેલા રુદ્રને લોકો તેજસ તરીકે ઓળખે છે; અને તેજસ ગુણમાં, અહંકાર તત્વમાં, લક્ષ્મી સાથે હરિ પોતે હાજર છે.

વિશિત્વા ક્ષોભયામાસ તદાસૌ દશધા ત્વભૂત્ । શ્રોત્રં ચક્ષુઃ સ્પર્શનં ચ રસનં ઘ્રાણમેવ ચ ॥ ૩,૫.

પછી તેમણે તેમાં પ્રવેશ કરીને તેને હલાવ્યું અને એ સમયે તે દસ ભાગે વિભાજિત થયો: કાન, આંખ, સ્પર્શ, સ્વાદ અને નાક.

વાક્પાણિપાદં પાયુશ્ચ ઉપસ્થેતિ દશ સ્મૃતાઃ । વૈકારિકે હ્યહન્તત્ત્વે પ્રવિશ્ય ક્ષોભયદ્ધરિઃ ॥ ૩,૫.

વાણી, હાથ, પગ, ગુદા અને ગુપ્તેન્દ્રિય—આ દસ માનવામાં આવે છે; હરિએ વૈકારિક અહંકાર તત્વમાં પ્રવેશ કરીને તેને ઉથલાવ્યું.

મહત્તત્ત્વાદિમા અદાવિન્દ્રિયાણાં ચ દેવતાઃ । એકાદશવિધા આસન્ક્રમેણ તુ ખગેશ્વર ॥ ૩,૫.

મહત્તત્વથી શરૂ કરીને, ઇન્દ્રિયોનું દેવત્વ પ્રગટ્યું; એ ક્રમશઃ અગિયાર ભાગે વિભાજિત થયું, હે ખગેશ્વર.

મનોભિમાનિ ની હ્યાદૌ વારુણી ત્વભવત્તદા । અનન્તરં ચ સૌપર્ણી ગૌરોજાપિ તથૈવ ચ ॥ ૩,૫.

શરૂઆતમાં મનના અધિપતિ દેવતા વારુણી હતા; પછી સૌપર્ણી, ગૌરજ અને અન્ય દેવતાઓ આવ્યા.

શેષાદનન્તરાસ્તાસાં દશવર્ષાદનંરમ્ । ઉત્પત્તિરિતિ વિજ્ઞેયં ક્રમેણ તુ ખગેશ્વર ॥ ૩,૫.

બાકી રહેલા દેવતાઓ પછી પછી, દસ વર્ષના અંતરે પ્રગટ્યા; હે ખગેશ્વર, તેમનો ઉત્પત્તિ ક્રમથી સમજવો.

મનોભિમાનિનાવન્યાવિન્દ્રકામૌ પ્રજજ્ઞતુઃ । તાર્ક્ષ્ય હ્યનન્તરૌ જ્ઞેયૌ મુક્તૌ સંસાર એવ ચ ॥ ૩,૫.

મનના બે અધિપતિ ઇન્દ્ર અને કામ જન્મ્યા; તાર્ક્ષ્ય અને પછીના દેવતાઓ મુક્ત પણ છે અને સંસારમાં બંધાયેલા પણ છે, એવું જાણવું.

તતસ્ત્વગાત્મા હ્યભવત્સોહં કારિક ઈરિતઃ । તતઃ પાણ્યાત્મકાશ્ચૈવ જજ્ઞિરે પક્ષિસત્તમ ॥ ૩,૫.

પછી ચામડીના દેવતા સોહં કારિક તરીકે પ્રગટ્યા; ત્યારબાદ, હે શ્રેષ્ઠ પક્ષી, હાથના દેવતાઓ જન્મ્યા.

શચી રતિશ્ચાનિરુદ્ધસ્તથા સ્વાયંભુવો મનુઃ । બૃહસ્પતિસ્તથા દક્ષ એતે પાણ્યાત્મકાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૫.

શચી, રતિ, અનિરુદ્ધ, સ્વાયંભુવ મનુ, બૃહસ્પતિ અને દક્ષ—આ બધા હાથના દેવતા તરીકે ઓળખાય છે.

દક્ષસ્યાનન્તરં જજ્ઞે પ્રવાહો નામ ચાણ્ડજ । સ એવોક્તશ્ચાતિંવાહો યાપયત્યાત્મચોદિતઃ ॥ ૩,૫.

દક્ષ પછી પ્રવાહ નામે ચંડજ જન્મ્યા; તેમને અતિમ્વાહ પણ કહે છે, જે પોતાની ઈચ્છાથી ગતિ કરે છે.

હસ્તાદનન્તરં જ્ઞેયો ન તુ શચ્યાદિવત્સ્મૃતઃ । તતોભવન્મહાભાગ ચક્ષુરિદ્રિયમાત્મનઃ ॥ ૩,૫.

હાથ પછી જે દેવતા આવ્યા, તેઓ શચી વગેરે જેવા જાણીતા નથી; ત્યારબાદ, હે મહાભાગ, આંખના દેવતાઓ જન્મ્યા.