ગરુડપુરાણમ્

તદાહુર્બ્રહ્મણો રૂપં ગુણવૈષમ્યનામકમ્ । ચતુર્ભાગાત્મકં પ્રોક્તં મહત્તત્ત્વં શ્રુતં મયા ॥ ૩,૪.

એને બ્રહ્માનો સ્વરૂપ કહેવામાં આવે છે, જેને ગુણોની અસમાનતા કહે છે. મહત્તત્વ ચાર ભાગનું બનેલું છે, એમ મેં સાંભળ્યું છે.

ત્રયોદશાંશૈઃ સંભૂતમિતિ પ્રોક્તં ત્વયાનઘ । તદેતત્સંશયં છિન્ધિ કૃપાલો ભક્તવત્સલ ॥ ૩,૪.

તમે કહ્યું કે એ ત્રેયોદશ એટલે તેર ભાગોથી બનેલું છે, હે પાપરહિત, કૃપા કરીને આ શંકા દૂર કરો, હે ભક્તવત્સલ.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । બ્રહ્મોક્તમ્ય મયોક્તસ્ય વિવાદો નાસ્તિ સર્વથા । મૂલસત્ત્વે મિશ્રિતં ચ દશભાગેન યદ્રજઃ ॥ ૩,૪.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: બ્રહ્માએ જે કહ્યું અને મેં જે કહ્યું તેમાં કોઈ વિવાદ નથી. મૂળ સત્ત્વમાં રજસ દસ ભાગ સાથે મિશ્રિત છે.

તત્સર્વં ચ મિલિત્વૈવ ત્વેકો ભાગસ્તુ કીર્તિતઃ । મૂલે રજસિ યચ્ચોક્તો રજોભાગઃ ખગેશ્વર ॥ ૩,૪.

આ બધું મળીને એક ભાગ કહેવાય છે. અને મૂળ રજસમાં જે રજસનો ભાગ કહેવાયો છે, હે પક્ષીઓના રાજા,

ભાગે દ્વિતીયે વિજ્ઞેયસ્તદ્રજો નાત્ર સંશયઃ । મૂલે તમસિ યચ્ચોક્તો રજોભાગસ્તથૈવ ચ ॥ ૩,૪.

બીજા ભાગમાં એ રજસ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. અને મૂળ તમસમાં પણ જે રજસનો ભાગ કહેવાયો છે, એ પણ એ જ છે.

તૃતીયભાગો વિજ્ઞેયો નાત્ર કાર્યા વિચારણા । તથા મૂલે ચ તમસિ હ્યેકો ભાગસ્તમઃ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૪.

ત્રીજો ભાગ પણ એ જ રીતે સમજવો. હવે વધુ પૂછપરછ કરવાની જરૂર નથી. અને મૂળ તમસમાં એક ભાગ તમસ તરીકે ઓળખાય છે.

એવં ત્રિભાગો રજસઃ એકાંશસ્તમસઃ સ્મૃતઃ । તદાહુર્બ્રહ્મણો દેહં ગુણવૈષમ્યનામકમ્ ॥ ૩,૪.

આ રીતે ત્રણ ભાગ રજસના અને એક ભાગ તમસનો ગણાય છે. એ જ બ્રહ્માનો શરીર કહેવાય છે, જેને ગુણોની અસમાનતા કહે છે.

ગરુડ ઉવાચ । મહત્તત્ત્વસ્ય ચત્વારો ભાગાસ્તેષુ રજસ્ત્રયઃ । તમસસ્ત્વેક એવેતિ ત્વયોક્તં ગરુડધ્વજ ॥ ૩,૪.

ગરુડે કહ્યું: મહત્તત્વના ચાર ભાગોમાંથી ત્રણ ભાગ રજસના અને એક ભાગ તમસનો છે—એવી તમે કહ્યું, હે ગરુડધારી.

રજોભાગાત્મકો દેહોઃ બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ । ઇતિ પ્રતીયતે બ્રહ્મન્વચનાત્તવ માધવ ॥ ૩,૪.

બ્રહ્મા, પરમેશ્ઠીનું શરીર રજસના ભાગથી બનેલું છે—આવી સમજ થાય છે, હે માધવ, તમારા અને બ્રહ્માના વચનથી.

શુદ્ધસત્ત્વાત્મકો દેહો બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ । એવં હિ શ્રૂયતે કૃષ્ણ સંશયો મેત્ર બાધતે ॥ ૩,૪.

બ્રહ્માજીનું શરીર શુદ્ધ સત્વથી બનેલું છે, હે કૃષ્ણ, એવું સાંભળવામાં આવે છે. આ વિષયમાં મને સંશય થાય છે.

તમેવં સંશયં છિન્ધિ યદ્ધિ તચ્છ્રોતુમર્હતિ । શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । ત્રિભાગભૂતે રજસિ તથા દ્વાદશધાપિ ચ ॥ ૩,૪.

આ સંશય દૂર કરી દે, કારણ કે એ સાંભળવા યોગ્ય છે. શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: જ્યારે રજોગુણ ત્રણ ભાગમાં અને બાર ભાગમાં હોય છે—

રજસોપેક્ષયા સત્ત્વં દશાંશાધિકમેવ ચ । પ્રવિષ્ટમસ્તીતિ ખગ જ્ઞાતવ્યં તચ્છણુ દ્વિજ ॥ ૩,૪.

જ્યારે રજોગુણ વધારે હોય ત્યારે સત્વગુણ તેમાં દસ ભાગ વધારે હોય છે. હે પંખી, આ જાણવું જોઈએ, સાંભળ, હે દ્વિજ.

તમસોપેક્ષયા સત્ત્વં દશાંશાધિકમેવ વૈ । પ્રવિષ્ટમસ્તીતિ ખગ વક્તવ્યં નાત્ર સંશયઃ ॥ ૩,૪.

જ્યારે તમોગુણ વધારે હોય ત્યારે પણ સત્વગુણ તેમાં દસ ભાગ વધારે હોય છે. હે પંખી, આ નિશ્ચિત જાણવું જોઈએ, તેમાં કોઈ સંશય નથી.

તમસોપેક્ષયા તત્ર તમ એકાદશં સ્મૃતમ્ । એકાંશસ્તુ રજો જ્ઞેયમેવમાહુર્મનીષિણઃ । એવં ચ મિલિતાન્ભાગાન્વક્ષ્યે શૃણુ મહામતે ॥ ૩,૪.

જ્યાં તમોગુણ વધારે હોય ત્યાં તમોગુણ અગિયાર ભાગ ગણાય છે અને એક ભાગ રજોગુણ ગણાય છે—એવું વિદ્વાનો કહે છે. હવે હું એના મળેલા ભાગો સમજાવું છું, હે મહામતી, સાંભળ.

મહત્તત્ત્વસમુત્પત્તા ઉપાદાનં ખગેશ્વર । ત્રયોદશાંશા વિજ્ઞેયા દ્વાદશાશં રજઃ સ્મૃતમ્ ॥ ૩,૪.

મહત્તત્વની ઉત્પત્તિથી, હે પંખીઓના રાજા, મુખ્ય કારણ તે ત્રેળીસ ભાગનું સમજવું. રજોગુણ બાર ભાગ ગણાય છે.

એકાંશસ્તમસો જ્ઞેયસ્તત્ર ભાગાઞ્છૃણુ દ્વિજા । આદૌ તુ દ્વાદશાંશેષુ ભાગાન્વક્ષ્યામિ તચ્છૃણુ ॥ ૩,૪.

એક ભાગ તમોગુણનો ગણાય છે. હવે, હે દ્વિજ, એના ભાગો સાંભળ. શરૂઆતમાં બાર ભાગમાં જે ભાગ છે, તે હું સમજાવું છું, એ સાંભળ.

એકાંશસ્તમસો જ્ઞેયસ્તદ્દશાં શાધિકં રજઃ । તચ્છતાંશાધિકં સત્ત્વમેવમાહુર્મનીષિણઃ ॥ ૩,૪.

એક ભાગ તમોગુણનો ગણાય છે, દસ ભાગ વધારે રજોગુણ છે અને સત્ત્વગુણ એના કરતાં સો ભાગ વધારે છે—એવું વિદ્વાનો કહે છે.

એકાંશતમસિ હ્યેવં વિભાગાઞ્છૃણુ સત્તમ । એકાંશસ્તુ રજો જ્ઞેયસ્તમો હ્યેકા દશાધિકમ્ ॥ ૩,૪.

એક ભાગ તમોગુણમાં, હે શ્રેષ્ઠ, એના ભાગો સાંભળ. એક ભાગ રજોગુણનો ગણાય છે અને તમોગુણ અગિયાર ભાગ છે.

તમોભાગાસ્તુ વિજ્ઞેયાસ્તદ્દશાંશાધિકઃ સ્મૃતઃ । સત્ત્વભાગ ઇતિ જ્ઞેયો મહત્તત્ત્વે ખગેશ્વર ॥ ૩,૪.

તમોગુણના ભાગો દસ ભાગ વધારે ગણાય છે. મહત્તત્વમાં સત્વગુણનો ભાગ એવો જ ગણાય છે, હે પંખીઓના રાજા.

સત્ત્વાંશો બહુલો યસ્માચ્છુદ્ધસત્ત્વં ચતુર્મુખઃ । ઉત્પત્તિર્મહતશ્ચોક્તા એવં ચ વિનતાસુત ॥ ૩,૪.

સત્વગુણનો ભાગ વધારે હોવાથી, ચતુરમુખ બ્રહ્મા શુદ્ધ સત્વથી બનેલા છે. મહત્તત્વમાંથી એમ ઉત્પત્તિ થાય છે, હે વિનતાના પુત્ર.

તજ્જ્ઞાનાન્મોક્ષમાપ્નોતિ નાન્યથા તુ કથઞ્ચન ॥ ૩,૪.

આ જ્ઞાનથી મુક્તિ મળે છે; નહિ તો કોઈ રીતે પણ કદી નહિ.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૫ એતાદૃશે મહત્તત્ત્વે લક્ષ્મ્યા સહ હરિઃ સ્વયમ્ । પ્રવિવેશ મહાભાગ ક્ષોભયામાસ વૈ હરિઃ ॥ ૩,૫.

આવા મહત્તત્વમાં, શ્રીહરિ લક્ષ્મીજી સાથે સ્વયં પ્રવેશ્યા અને, હે મહાભાગ્યશાળી, હરિએ તેને ઉથલાવી દીધું.

અહન્તત્ત્વમભૂત્તસ્માજ્જ્ઞાનદ્રવ્યક્રિયાત્મકમ્ । અહઙ્કારસમુત્પત્તાવેકાંશસ્તમસિ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૫.

તેમાંથી અહંકાર તત્વ ઉત્પન્ન થયું, જે જ્ઞાન, પદાર્થ અને ક્રિયા રૂપ છે. અહંકારની ઉત્પત્તિ તમોગુણના એક ભાગથી કહેવાય છે.

તદ્દશાંશાધિકરજસ્તદ્દશાંશાધિકં પ્રભો । સત્ત્વમિત્યુચ્યતે સદ્ભિર્હ્યેતદાત્મા ત્વહં સ્મૃતમ્ ॥ ૩,૫.

તેમાં દસ ભાગ વધારે રજોગુણ અને દસ ભાગ વધારે સત્વગુણ છે, હે પ્રભુ. એથી સદ્ગણવાળા તેને આત્મા કહે છે અને હું એનું સ્વરૂપ માનવામાં આવું છું.

અહન્તત્ત્વાભિમાની તુ આદૌ શેષો બભૂવહ । સહસ્રાબ્દાચ્ચ પશ્ચાત્તૌ જાતૌ ખગહરૌ દ્વિજ ॥ ૩,૫.

અહંકાર તત્વમાં જે અભિમાન રાખે છે, તે શરૂઆતમાં શેષ થયો. પછી હજાર વર્ષ પછી, હે દ્વિજ, ગરુડ અને હરિ જન્મ્યા.

અહન્તત્ત્વે ખગ હ્યેષુ પ્રવિષ્ટો હરિરવ્યયઃ । ક્ષોભયામાસ ભગવાલ્લઙ્ક્ષ્મ્યા સહ હરિઃ સ્વયમ્ ॥ ૩,૫.

અહંકાર તત્વમાં, હે પંખી, અવિનાશી હરિ પ્રવેશ્યા. ભગવાન હરિએ લક્ષ્મીજી સાથે તેને ઉથલાવી દીધું.

વૈકારિકસ્તામસશ્ચ તૈજસશ્ચેત્યહં ત્રિધા । ત્રિધા બભૂવ રુદ્રોપિ યતસ્તેષાં નિયામકઃ ॥ ૩,૫.

અહંકાર તત્વ ત્રણ પ્રકારનું છે: વૈકારિક, તામસ અને તૈજસ. રુદ્ર પણ ત્રણ ભાગમાં થયા, કારણ કે તેઓ એના નિયામક છે.

વૈકારિકસ્થિતો રુદ્રો વૈકારિક ઇતિ સ્મૃતઃ । તામસે તુ સ્થિતો રુદ્રસ્તામસો હ્યભિધીયતે ॥ ૩,૫.

વૈકારિકમાં સ્થિત થયેલા રુદ્રને વૈકારિક કહેવાય છે, અને જ્યારે રુદ્ર તામસ ગુણમાં સ્થિત હોય ત્યારે તેને તામસ કહે છે.

તૈજસે તુ સ્થિતો રુદ્રો લોકે વૈ તૈજસઃ સ્મૃતઃ । તૈજસે તુ હ્યહન્તત્ત્વે લક્ષ્મ્યા સહ હરિઃ સ્વયમ્ ॥ ૩,૫.

તેજસ ગુણમાં રહેલા રુદ્રને લોકો તેજસ તરીકે ઓળખે છે; અને તેજસ ગુણમાં, અહંકાર તત્વમાં, લક્ષ્મી સાથે હરિ પોતે હાજર છે.