ગરુડપુરાણમ્

વિશાલાનાં પરં બ્રહ્મન્પ્રલયે ગુણસામ્યતા । કથં બ્રૂહિ મહાભાગ એતત્તત્ત્વં સમાસતઃ ॥ ૩,૪.

હે મહાન બ્રહ્મન, પ્રલય સમયે વિશાળ ગુણોમાં સમતા કેવી રીતે થાય છે? હે મહાભાગ્યશાળી, એ તત્વ સંક્ષિપ્તમાં કહો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । રાશીભૂતગુણાનાં તુ ત્રયણામપિ સત્તમ । તદા વિમિશ્રિતત્વેન હ્યવસ્થાનં વિદુર્બુધાઃ ॥ ૩,૪.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ, જ્ઞાનીઓ જાણે છે કે જ્યારે ત્રણ ગુણો એકસાથે મળે છે, ત્યારે એ બધાં મિશ્રિત અવસ્થામાં રહે છે.

ઇદાનીં ગુણવૈષમ્યં શૃણુ સમ્યઙ્મમ પ્રિય । સૃષ્ટિકાલે તુ સંપ્રાપ્તે યત્પૂર્વં પ્રલયે ખગ ॥ ૩,૪.

હવે, હે પ્રિય, ગુણોની અસમાનતા વિશે હું સમજાવું છું, એ ધ્યાનથી સાંભળ. સર્જનના સમયે, જે કંઈ પહેલાના પ્રલયમાં હતું, હે પક્ષીરાજ,

દશભાગૈશ્ચ સત્ત્વે તુ મિશ્રિતં યદ્ર જસ્તથા । તમસ્યપ્યેકભાગેન પ્રવિષ્ટં યત્તુ તદ્રજઃ ॥ ૩,૪.

સત્ત્વમાં દસ ભાગ મિશ્ર થાય છે, એ જ રીતે રજસમાં પણ. અને તમસમાં તો રજસ એક ભાગ જેટલું જ પ્રવેશે છે.

રજસ્યપ્યેકભાગેન પ્રવિષ્ટં યચ્ચ તદ્રજઃ । એવં દ્વાદશભાગૈશ્ચ પ્રવિષ્ટં સર્વશો રજઃ ॥ ૩,૪.

રજસમાં પણ રજસ એક ભાગ જેટલું જ હોય છે. આમ, કુલ મળીને બધે રજસ બાર ભાગ જેટલું છે.

સત્ત્વસ્તૈર્દશભાગૈશ્ચ તથૈકેન રજોંશિના । એવમેકાદશૈર્ભાગૈસ્તમસ્થાંશેન વૈ વ્દિજ ॥ ૩,૪.

સત્ત્વમાં એ દસ ભાગો અને એક ભાગ રજસ હોય છે. એ જ રીતે, અગિયાર ભાગ તમસ પણ હોય છે, હે દ્વિજ.

મિશ્રિતં ભવતિ હ્યદ્ધા મહત્તત્ત્વં તદા સ્મૃતમ્ । એતદન્યો વિશેષશ્ચ મન્તધ્યો વિનતાસુત ॥ ૩,૪.

આ રીતે મિશ્રિત થાય ત્યારે એ મહત્તત્વ બને છે, અને એ જ રીતે એ યાદ રાખવામાં આવે છે. હે વિનતાનંદન, વિચારશીલ વ્યક્તિ માટે આ બીજું વિશેષતા છે.

એકાંશસ્તામસો જ્ઞેયો મહત્તત્ત્વે ન સંશયઃ । એવં ત્રયોદશૈર્ભાગૈર્મિશ્રિતં તચ્ચ સત્તમ ॥ ૩,૪.

મહત્તત્વમાં એક ભાગ તમસ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. આમ, એ ત્રેયોદશ એટલે તેર ભાગો સાથે મિશ્રિત છે, હે શ્રેષ્ઠ.

એવમેતદ્વિજાનીયાન્નાન્યથા તુ કથઞ્ચન । ગરુડ ઉવાચ । ચતુર્મુખાચ્છ્રુતં પૂર્વં ભગવન્સાત્ત્વતાં પતે ॥ ૩,૪.

આ રીતે જ સમજવું જોઈએ, બીજું કોઈ રીતે નહીં. ગરુડે કહ્યું: હે ભગવાન, સાત્ત્વતોના સ્વામી, આ વાત મેં પહેલાં ચતુર્મુખ બ્રહ્માથી સાંભળી હતી.

ચતુર્ભાગાત્સમુત્પન્નં મહત્તત્ત્વમિતિ પ્રભો । તત્રૈકાંશસ્તમઃ પ્રોક્તઃ ત્રિભાગો રજ એવ ચ ॥ ૩,૪.

હે પ્રભુ, કહેવામાં આવ્યું છે કે મહત્તત્વ ચાર ભાગમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. તેમાં એક ભાગ તમસ છે અને ત્રણ ભાગ રજસ છે.

તદાહુર્બ્રહ્મણો રૂપં ગુણવૈષમ્યનામકમ્ । ચતુર્ભાગાત્મકં પ્રોક્તં મહત્તત્ત્વં શ્રુતં મયા ॥ ૩,૪.

એને બ્રહ્માનો સ્વરૂપ કહેવામાં આવે છે, જેને ગુણોની અસમાનતા કહે છે. મહત્તત્વ ચાર ભાગનું બનેલું છે, એમ મેં સાંભળ્યું છે.

ત્રયોદશાંશૈઃ સંભૂતમિતિ પ્રોક્તં ત્વયાનઘ । તદેતત્સંશયં છિન્ધિ કૃપાલો ભક્તવત્સલ ॥ ૩,૪.

તમે કહ્યું કે એ ત્રેયોદશ એટલે તેર ભાગોથી બનેલું છે, હે પાપરહિત, કૃપા કરીને આ શંકા દૂર કરો, હે ભક્તવત્સલ.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । બ્રહ્મોક્તમ્ય મયોક્તસ્ય વિવાદો નાસ્તિ સર્વથા । મૂલસત્ત્વે મિશ્રિતં ચ દશભાગેન યદ્રજઃ ॥ ૩,૪.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: બ્રહ્માએ જે કહ્યું અને મેં જે કહ્યું તેમાં કોઈ વિવાદ નથી. મૂળ સત્ત્વમાં રજસ દસ ભાગ સાથે મિશ્રિત છે.

તત્સર્વં ચ મિલિત્વૈવ ત્વેકો ભાગસ્તુ કીર્તિતઃ । મૂલે રજસિ યચ્ચોક્તો રજોભાગઃ ખગેશ્વર ॥ ૩,૪.

આ બધું મળીને એક ભાગ કહેવાય છે. અને મૂળ રજસમાં જે રજસનો ભાગ કહેવાયો છે, હે પક્ષીઓના રાજા,

ભાગે દ્વિતીયે વિજ્ઞેયસ્તદ્રજો નાત્ર સંશયઃ । મૂલે તમસિ યચ્ચોક્તો રજોભાગસ્તથૈવ ચ ॥ ૩,૪.

બીજા ભાગમાં એ રજસ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. અને મૂળ તમસમાં પણ જે રજસનો ભાગ કહેવાયો છે, એ પણ એ જ છે.

તૃતીયભાગો વિજ્ઞેયો નાત્ર કાર્યા વિચારણા । તથા મૂલે ચ તમસિ હ્યેકો ભાગસ્તમઃ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૪.

ત્રીજો ભાગ પણ એ જ રીતે સમજવો. હવે વધુ પૂછપરછ કરવાની જરૂર નથી. અને મૂળ તમસમાં એક ભાગ તમસ તરીકે ઓળખાય છે.

એવં ત્રિભાગો રજસઃ એકાંશસ્તમસઃ સ્મૃતઃ । તદાહુર્બ્રહ્મણો દેહં ગુણવૈષમ્યનામકમ્ ॥ ૩,૪.

આ રીતે ત્રણ ભાગ રજસના અને એક ભાગ તમસનો ગણાય છે. એ જ બ્રહ્માનો શરીર કહેવાય છે, જેને ગુણોની અસમાનતા કહે છે.

ગરુડ ઉવાચ । મહત્તત્ત્વસ્ય ચત્વારો ભાગાસ્તેષુ રજસ્ત્રયઃ । તમસસ્ત્વેક એવેતિ ત્વયોક્તં ગરુડધ્વજ ॥ ૩,૪.

ગરુડે કહ્યું: મહત્તત્વના ચાર ભાગોમાંથી ત્રણ ભાગ રજસના અને એક ભાગ તમસનો છે—એવી તમે કહ્યું, હે ગરુડધારી.

રજોભાગાત્મકો દેહોઃ બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ । ઇતિ પ્રતીયતે બ્રહ્મન્વચનાત્તવ માધવ ॥ ૩,૪.

બ્રહ્મા, પરમેશ્ઠીનું શરીર રજસના ભાગથી બનેલું છે—આવી સમજ થાય છે, હે માધવ, તમારા અને બ્રહ્માના વચનથી.

શુદ્ધસત્ત્વાત્મકો દેહો બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ । એવં હિ શ્રૂયતે કૃષ્ણ સંશયો મેત્ર બાધતે ॥ ૩,૪.

બ્રહ્માજીનું શરીર શુદ્ધ સત્વથી બનેલું છે, હે કૃષ્ણ, એવું સાંભળવામાં આવે છે. આ વિષયમાં મને સંશય થાય છે.

તમેવં સંશયં છિન્ધિ યદ્ધિ તચ્છ્રોતુમર્હતિ । શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । ત્રિભાગભૂતે રજસિ તથા દ્વાદશધાપિ ચ ॥ ૩,૪.

આ સંશય દૂર કરી દે, કારણ કે એ સાંભળવા યોગ્ય છે. શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: જ્યારે રજોગુણ ત્રણ ભાગમાં અને બાર ભાગમાં હોય છે—

રજસોપેક્ષયા સત્ત્વં દશાંશાધિકમેવ ચ । પ્રવિષ્ટમસ્તીતિ ખગ જ્ઞાતવ્યં તચ્છણુ દ્વિજ ॥ ૩,૪.

જ્યારે રજોગુણ વધારે હોય ત્યારે સત્વગુણ તેમાં દસ ભાગ વધારે હોય છે. હે પંખી, આ જાણવું જોઈએ, સાંભળ, હે દ્વિજ.

તમસોપેક્ષયા સત્ત્વં દશાંશાધિકમેવ વૈ । પ્રવિષ્ટમસ્તીતિ ખગ વક્તવ્યં નાત્ર સંશયઃ ॥ ૩,૪.

જ્યારે તમોગુણ વધારે હોય ત્યારે પણ સત્વગુણ તેમાં દસ ભાગ વધારે હોય છે. હે પંખી, આ નિશ્ચિત જાણવું જોઈએ, તેમાં કોઈ સંશય નથી.

તમસોપેક્ષયા તત્ર તમ એકાદશં સ્મૃતમ્ । એકાંશસ્તુ રજો જ્ઞેયમેવમાહુર્મનીષિણઃ । એવં ચ મિલિતાન્ભાગાન્વક્ષ્યે શૃણુ મહામતે ॥ ૩,૪.

જ્યાં તમોગુણ વધારે હોય ત્યાં તમોગુણ અગિયાર ભાગ ગણાય છે અને એક ભાગ રજોગુણ ગણાય છે—એવું વિદ્વાનો કહે છે. હવે હું એના મળેલા ભાગો સમજાવું છું, હે મહામતી, સાંભળ.

મહત્તત્ત્વસમુત્પત્તા ઉપાદાનં ખગેશ્વર । ત્રયોદશાંશા વિજ્ઞેયા દ્વાદશાશં રજઃ સ્મૃતમ્ ॥ ૩,૪.

મહત્તત્વની ઉત્પત્તિથી, હે પંખીઓના રાજા, મુખ્ય કારણ તે ત્રેળીસ ભાગનું સમજવું. રજોગુણ બાર ભાગ ગણાય છે.

એકાંશસ્તમસો જ્ઞેયસ્તત્ર ભાગાઞ્છૃણુ દ્વિજા । આદૌ તુ દ્વાદશાંશેષુ ભાગાન્વક્ષ્યામિ તચ્છૃણુ ॥ ૩,૪.

એક ભાગ તમોગુણનો ગણાય છે. હવે, હે દ્વિજ, એના ભાગો સાંભળ. શરૂઆતમાં બાર ભાગમાં જે ભાગ છે, તે હું સમજાવું છું, એ સાંભળ.

એકાંશસ્તમસો જ્ઞેયસ્તદ્દશાં શાધિકં રજઃ । તચ્છતાંશાધિકં સત્ત્વમેવમાહુર્મનીષિણઃ ॥ ૩,૪.

એક ભાગ તમોગુણનો ગણાય છે, દસ ભાગ વધારે રજોગુણ છે અને સત્ત્વગુણ એના કરતાં સો ભાગ વધારે છે—એવું વિદ્વાનો કહે છે.

એકાંશતમસિ હ્યેવં વિભાગાઞ્છૃણુ સત્તમ । એકાંશસ્તુ રજો જ્ઞેયસ્તમો હ્યેકા દશાધિકમ્ ॥ ૩,૪.

એક ભાગ તમોગુણમાં, હે શ્રેષ્ઠ, એના ભાગો સાંભળ. એક ભાગ રજોગુણનો ગણાય છે અને તમોગુણ અગિયાર ભાગ છે.

તમોભાગાસ્તુ વિજ્ઞેયાસ્તદ્દશાંશાધિકઃ સ્મૃતઃ । સત્ત્વભાગ ઇતિ જ્ઞેયો મહત્તત્ત્વે ખગેશ્વર ॥ ૩,૪.

તમોગુણના ભાગો દસ ભાગ વધારે ગણાય છે. મહત્તત્વમાં સત્વગુણનો ભાગ એવો જ ગણાય છે, હે પંખીઓના રાજા.