ગરુડપુરાણમ્

મિશ્રિતં ચાપિ પક્ષીન્દ્ર ન સત્તવમિતિ કીર્ત્યતે । રજોરાશિસ્તમોરાશિરિત્યેવં વિબુધા વિદુઃ ॥ ૩,૪.

અને જ્યારે મિશ્રિત હોય, હે પંખીઓના રાજા, ત્યારે તેને સત્ત્વ કહેવાતું નથી; જ્ઞાની લોકો તેને રાજસનો સમૂહ કે તમસનો સમૂહ જ કહે છે.

વિષં તુ ચરુદુગ્ધસ્થં વિષમિત્યુચ્યતે યથા । એવં મયોક્તા ગરુડ ગુણાનાં નિજસંસ્થિતિઃ ॥ ૩,૪.

જેમ સુંદર દૂધમાં ઝેર હોય તો પણ તેને ઝેર જ કહે છે, એમ જ, હે ગરુડ, મેં ગુણોની પોતાની સ્થિતિ સમજાવી છે.

સામ્યાવસ્થાં ગુણાનાં ચ શૃણ્વિદાનીં ખગેશ્વર । રાશીકૃતાચ્ચ રજસઃ જન્યં યચ્ચ કગેશ્વર ॥ ૩,૪.

હવે, હે પંખીઓના સ્વામી, ગુણોની સમતાની સ્થિતિ અને રાજસના સમૂહમાંથી જે ઉત્પન્ન થાય છે, એ વિષે સાંભળો.

મહત્તત્ત્વે પ્રવિષ્ટં ચ યદ્રજઃ પરિકીર્તિતમ્ । પ્રલયે સમનુપ્રાપ્તે મહત્તત્ત્વે સ્થિતં રજઃ ॥ ૩,૪.

જે રાજસ મહત્તત્વમાં પ્રવેશ્યું છે એમ કહેવાય છે, પ્રલય સમયે એ રાજસ મહત્તત્વમાં જ સ્થિર રહે છે.

દ્વાદશાંશેન તુ હ્યદ્ધા વિભક્તં ભવતિં પ્રભો । રાશીભૂતે હિ સત્ત્વે તુ દશભાગેન મિશ્રિતમ્ ॥ ૩,૪.

હે પ્રભુ, એ બાર ભાગમાં વહેંચાય છે; અને જ્યારે સત્ત્વ એકઠું હોય, ત્યારે એ દસમા ભાગથી મિશ્રિત હોય છે.

સમ્યક્ભવતિ પક્ષીન્દ્ર તથૈકાંશેન ચાણ્ડજ । તમોરાશ્યા મિશ્રિતં ચ ભવત્યેવ ન સંશયઃ ॥ ૩,૪.

હે પંખીઓના રાજા, એ સાચું જ છે, અને એક ભાગથી, હે અંડજ, એ તમસના સમૂહમાં મિશ્રિત થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

અન્યેનૈકેન ભાગેન રજોરાશ્યા ખગેશ્વર । મિશ્રિતં ભવતીત્યેવં જ્ઞાતવ્યં નાન્યથા ક્વચિત્ ॥ ૩,૪.

બીજા એક ભાગથી, હે પંખીઓના સ્વામી, એ રાજસના સમૂહમાં મિશ્રિત થાય છે; આ રીતે જ સમજવું, ક્યારેય બીજું નહિ.

ગુણત્રયેપિ ભગવાન્મહત્તત્ત્વસ્ય ચાણ્ડજ । એવં લયસ્તુ જ્ઞાતવ્યો હૃદિ તત્ત્વાર્થવોદિભિઃ ॥ ૩,૪.

હે અંડજ, ત્રણેય ગુણો અને મહત્તત્વનો લય પણ આવો જ છે, એ હૃદયથી તત્વને જાણનારા લોકો સમજે છે.

એવં ગુણત્રયાણાં ચ મિશ્રિતત્ત્વાત્ખગેશ્વર । ગુણસામ્યમિતિ પ્રાહુરેવં જાનીહિ વૈ ખગ ॥ ૩,૪.

હે પંખીઓના સ્વામી, ત્રણેય ગુણો પરસ્પર મિશ્રિત થાય છે, તેથી તેને ગુણોની સમતા કહે છે; એ જાણજે, હે પંખી.

અન્યથા યે વિજાનન્તિ તે યાન્તિ હ્યધરં તમઃ । ગરુડ ઉવાચ । રાશીકૃતગુણાનાં ચ ત્રયાણાં પરમેશ્વર ॥ ૩,૪.

જે લોકો બીજું સમજે છે, તેઓ અંધકારના નીચા સ્થાનમાં જાય છે. ગરુડ બોલ્યા: હે પરમેશ્વર, ત્રણેય ગુણોના સમૂહ વિષે—

વિશાલાનાં પરં બ્રહ્મન્પ્રલયે ગુણસામ્યતા । કથં બ્રૂહિ મહાભાગ એતત્તત્ત્વં સમાસતઃ ॥ ૩,૪.

હે મહાન બ્રહ્મન, પ્રલય સમયે વિશાળ ગુણોમાં સમતા કેવી રીતે થાય છે? હે મહાભાગ્યશાળી, એ તત્વ સંક્ષિપ્તમાં કહો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । રાશીભૂતગુણાનાં તુ ત્રયણામપિ સત્તમ । તદા વિમિશ્રિતત્વેન હ્યવસ્થાનં વિદુર્બુધાઃ ॥ ૩,૪.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ, જ્ઞાનીઓ જાણે છે કે જ્યારે ત્રણ ગુણો એકસાથે મળે છે, ત્યારે એ બધાં મિશ્રિત અવસ્થામાં રહે છે.

ઇદાનીં ગુણવૈષમ્યં શૃણુ સમ્યઙ્મમ પ્રિય । સૃષ્ટિકાલે તુ સંપ્રાપ્તે યત્પૂર્વં પ્રલયે ખગ ॥ ૩,૪.

હવે, હે પ્રિય, ગુણોની અસમાનતા વિશે હું સમજાવું છું, એ ધ્યાનથી સાંભળ. સર્જનના સમયે, જે કંઈ પહેલાના પ્રલયમાં હતું, હે પક્ષીરાજ,

દશભાગૈશ્ચ સત્ત્વે તુ મિશ્રિતં યદ્ર જસ્તથા । તમસ્યપ્યેકભાગેન પ્રવિષ્ટં યત્તુ તદ્રજઃ ॥ ૩,૪.

સત્ત્વમાં દસ ભાગ મિશ્ર થાય છે, એ જ રીતે રજસમાં પણ. અને તમસમાં તો રજસ એક ભાગ જેટલું જ પ્રવેશે છે.

રજસ્યપ્યેકભાગેન પ્રવિષ્ટં યચ્ચ તદ્રજઃ । એવં દ્વાદશભાગૈશ્ચ પ્રવિષ્ટં સર્વશો રજઃ ॥ ૩,૪.

રજસમાં પણ રજસ એક ભાગ જેટલું જ હોય છે. આમ, કુલ મળીને બધે રજસ બાર ભાગ જેટલું છે.

સત્ત્વસ્તૈર્દશભાગૈશ્ચ તથૈકેન રજોંશિના । એવમેકાદશૈર્ભાગૈસ્તમસ્થાંશેન વૈ વ્દિજ ॥ ૩,૪.

સત્ત્વમાં એ દસ ભાગો અને એક ભાગ રજસ હોય છે. એ જ રીતે, અગિયાર ભાગ તમસ પણ હોય છે, હે દ્વિજ.

મિશ્રિતં ભવતિ હ્યદ્ધા મહત્તત્ત્વં તદા સ્મૃતમ્ । એતદન્યો વિશેષશ્ચ મન્તધ્યો વિનતાસુત ॥ ૩,૪.

આ રીતે મિશ્રિત થાય ત્યારે એ મહત્તત્વ બને છે, અને એ જ રીતે એ યાદ રાખવામાં આવે છે. હે વિનતાનંદન, વિચારશીલ વ્યક્તિ માટે આ બીજું વિશેષતા છે.

એકાંશસ્તામસો જ્ઞેયો મહત્તત્ત્વે ન સંશયઃ । એવં ત્રયોદશૈર્ભાગૈર્મિશ્રિતં તચ્ચ સત્તમ ॥ ૩,૪.

મહત્તત્વમાં એક ભાગ તમસ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. આમ, એ ત્રેયોદશ એટલે તેર ભાગો સાથે મિશ્રિત છે, હે શ્રેષ્ઠ.

એવમેતદ્વિજાનીયાન્નાન્યથા તુ કથઞ્ચન । ગરુડ ઉવાચ । ચતુર્મુખાચ્છ્રુતં પૂર્વં ભગવન્સાત્ત્વતાં પતે ॥ ૩,૪.

આ રીતે જ સમજવું જોઈએ, બીજું કોઈ રીતે નહીં. ગરુડે કહ્યું: હે ભગવાન, સાત્ત્વતોના સ્વામી, આ વાત મેં પહેલાં ચતુર્મુખ બ્રહ્માથી સાંભળી હતી.

ચતુર્ભાગાત્સમુત્પન્નં મહત્તત્ત્વમિતિ પ્રભો । તત્રૈકાંશસ્તમઃ પ્રોક્તઃ ત્રિભાગો રજ એવ ચ ॥ ૩,૪.

હે પ્રભુ, કહેવામાં આવ્યું છે કે મહત્તત્વ ચાર ભાગમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. તેમાં એક ભાગ તમસ છે અને ત્રણ ભાગ રજસ છે.

તદાહુર્બ્રહ્મણો રૂપં ગુણવૈષમ્યનામકમ્ । ચતુર્ભાગાત્મકં પ્રોક્તં મહત્તત્ત્વં શ્રુતં મયા ॥ ૩,૪.

એને બ્રહ્માનો સ્વરૂપ કહેવામાં આવે છે, જેને ગુણોની અસમાનતા કહે છે. મહત્તત્વ ચાર ભાગનું બનેલું છે, એમ મેં સાંભળ્યું છે.

ત્રયોદશાંશૈઃ સંભૂતમિતિ પ્રોક્તં ત્વયાનઘ । તદેતત્સંશયં છિન્ધિ કૃપાલો ભક્તવત્સલ ॥ ૩,૪.

તમે કહ્યું કે એ ત્રેયોદશ એટલે તેર ભાગોથી બનેલું છે, હે પાપરહિત, કૃપા કરીને આ શંકા દૂર કરો, હે ભક્તવત્સલ.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । બ્રહ્મોક્તમ્ય મયોક્તસ્ય વિવાદો નાસ્તિ સર્વથા । મૂલસત્ત્વે મિશ્રિતં ચ દશભાગેન યદ્રજઃ ॥ ૩,૪.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: બ્રહ્માએ જે કહ્યું અને મેં જે કહ્યું તેમાં કોઈ વિવાદ નથી. મૂળ સત્ત્વમાં રજસ દસ ભાગ સાથે મિશ્રિત છે.

તત્સર્વં ચ મિલિત્વૈવ ત્વેકો ભાગસ્તુ કીર્તિતઃ । મૂલે રજસિ યચ્ચોક્તો રજોભાગઃ ખગેશ્વર ॥ ૩,૪.

આ બધું મળીને એક ભાગ કહેવાય છે. અને મૂળ રજસમાં જે રજસનો ભાગ કહેવાયો છે, હે પક્ષીઓના રાજા,

ભાગે દ્વિતીયે વિજ્ઞેયસ્તદ્રજો નાત્ર સંશયઃ । મૂલે તમસિ યચ્ચોક્તો રજોભાગસ્તથૈવ ચ ॥ ૩,૪.

બીજા ભાગમાં એ રજસ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. અને મૂળ તમસમાં પણ જે રજસનો ભાગ કહેવાયો છે, એ પણ એ જ છે.

તૃતીયભાગો વિજ્ઞેયો નાત્ર કાર્યા વિચારણા । તથા મૂલે ચ તમસિ હ્યેકો ભાગસ્તમઃ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૪.

ત્રીજો ભાગ પણ એ જ રીતે સમજવો. હવે વધુ પૂછપરછ કરવાની જરૂર નથી. અને મૂળ તમસમાં એક ભાગ તમસ તરીકે ઓળખાય છે.

એવં ત્રિભાગો રજસઃ એકાંશસ્તમસઃ સ્મૃતઃ । તદાહુર્બ્રહ્મણો દેહં ગુણવૈષમ્યનામકમ્ ॥ ૩,૪.

આ રીતે ત્રણ ભાગ રજસના અને એક ભાગ તમસનો ગણાય છે. એ જ બ્રહ્માનો શરીર કહેવાય છે, જેને ગુણોની અસમાનતા કહે છે.

ગરુડ ઉવાચ । મહત્તત્ત્વસ્ય ચત્વારો ભાગાસ્તેષુ રજસ્ત્રયઃ । તમસસ્ત્વેક એવેતિ ત્વયોક્તં ગરુડધ્વજ ॥ ૩,૪.

ગરુડે કહ્યું: મહત્તત્વના ચાર ભાગોમાંથી ત્રણ ભાગ રજસના અને એક ભાગ તમસનો છે—એવી તમે કહ્યું, હે ગરુડધારી.

રજોભાગાત્મકો દેહોઃ બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ । ઇતિ પ્રતીયતે બ્રહ્મન્વચનાત્તવ માધવ ॥ ૩,૪.

બ્રહ્મા, પરમેશ્ઠીનું શરીર રજસના ભાગથી બનેલું છે—આવી સમજ થાય છે, હે માધવ, તમારા અને બ્રહ્માના વચનથી.