ગરુડપુરાણમ્

સત્ત્વં ચ મિશ્રિતં જ્ઞેયં નાન્યથા પક્ષિસત્તમ । રજસઃ શતભાગાનાં મધ્યે તુ વિનતાસુત ॥ ૩,૪.

પક્ષીઓમાં શ્રેષ્ઠ, જાણ કે સત્ત્વ પણ મિશ્રિત છે; રાજસના સો ભાગોમાં, વિનતાપુત્ર—

ય એકો ભાગ ઉદ્દિષ્ટસ્તાવત્પરિમિતં તમઃ । રાશિભૂતેપિ રજસિ મિશ્રિતં પરિકીર્તિતમ્ ॥ ૩,૪.

જે એક ભાગ બતાવાયો છે, એ જ તમસનું પ્રમાણ છે; રાજસના સમૂહમાં પણ, એ મિશ્રિત ગણાય છે.

રજોરાશિસ્થિતિસ્ત્વેવં તાત વ્યાપ્તં તમોગુણૈઃ । રાશિભૂતેપિ તમસિ સત્ત્વં ચ વિનતાસુત ॥ ૩,૪.

હું કહું છું, પ્રિય, રાજસના સમૂહમાં તમસ ગુણ વ્યાપી ગયો છે; અને તમસના સમૂહમાં પણ, વિનતાપુત્ર, સત્ત્વ હાજર છે.

તમઃ સકાશાદ્ગરુડ દશભાગાધિકેન ચ । મિશ્રિતં ભવતીત્યેવં જ્ઞાતવ્યં નાત્ર સંશયઃ ॥ ૩,૪.

હે ગરુડ, તમસમાં દસમા ભાગથી પણ વધુ ભાગ મિશ્ર થાય ત્યારે એ રીતે સમજવું, એમાં કોઈ શંકા રાખવાની નથી.

તમસો દશભાગાનાં મધ્યે તુ વિનતાસુત । ય એકો ભાગ ઉદ્દિષ્ટસ્તાવત્પરિમિતં રજઃ ॥ ૩,૪.

હે વિનતાનંદન, તમસના દસ ભાગોમાંથી એક ભાગ જે ઉલ્લેખાયો છે, એટલો જ રાજસનો પ્રમાણ ગણાય છે.

રાશિભૂતેપિ તમસિ મિશ્રિતં ભવતિ ધ્રુવમ્ । તમોરાશિસ્થિતિસ્ત્વેવં જ્ઞાતવ્યા પક્ષિસત્તમ ॥ ૩,૪.

જ્યારે તમસ એકઠું હોય, ત્યારે પણ એ ચોક્કસપણે મિશ્રિત જ હોય છે; હે પંખીઓના શ્રેષ્ઠ, તમસના સમૂહની સ્થિતિ આવી જ સમજવી.

ગરુડ ઉવાચ । રશિભૂતેપિ રજસિ રાશિભૂતે તમસ્યપિ । સત્ત્વાંશા હ્યધિકાઃ સંતીત્યેવમુક્તં મયાનઘ ॥ ૩,૪.

ગરુડ બોલ્યા: જ્યારે રાજસ એકઠું હોય કે તમસ પણ એકઠું હોય, ત્યારે પણ સત્ત્વના ભાગ વધારે જ હોય છે, હે નિર્દોષ, એમ મેં કહ્યું છે.

તત્ર મે સંશયો હ્યસ્તિ શૃણુ ત્વં સાત્ત્વતાં પતે । યદ્રાશ્યાં યદ્રા શિભાગા હ્યધિકાઃ સંતિ યાવતા ॥ ૩,૪.

હે સત્ત્વવંતોના સ્વામી, મને અહીં શંકા છે, સાંભળો: દરેક સમૂહમાં કેટલાં ભાગ વધારે હોય છે?

તાવતા વ્યવહારઃ સ્યાત્ક્ષીરનીરમિવ પ્રભો । શ્રુત્વા સ ગરુડેનોક્તં ભગવાન્પુરુષોત્તમઃ ॥ ૩,૪.

એટલું જ તફાવત હોય છે, જેમ દૂધ અને પાણીમાં ભેદ હોય છે, હે પ્રભુ. ગરુડએ આ વાત કહી ત્યારે ભગવાન પુરુષોત્તમએ—

ઉવાચ પર મપ્રીત્યા સંસ્તુવન્ ગરુડં હરિઃ । શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । રજોરાશ્યા તમોરાશ્યા સત્ત્વરાશ્યધિકા સદા ॥ ૩,૪.

—મોટા પ્રેમથી ગરુડની સ્તુતિ કરીને કહ્યું: શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: રાજસના સમૂહમાં અને તમસના સમૂહમાં સત્ત્વનો ભાગ હંમેશા વધારે જ હોય છે.

મિશ્રિતં ચાપિ પક્ષીન્દ્ર ન સત્તવમિતિ કીર્ત્યતે । રજોરાશિસ્તમોરાશિરિત્યેવં વિબુધા વિદુઃ ॥ ૩,૪.

અને જ્યારે મિશ્રિત હોય, હે પંખીઓના રાજા, ત્યારે તેને સત્ત્વ કહેવાતું નથી; જ્ઞાની લોકો તેને રાજસનો સમૂહ કે તમસનો સમૂહ જ કહે છે.

વિષં તુ ચરુદુગ્ધસ્થં વિષમિત્યુચ્યતે યથા । એવં મયોક્તા ગરુડ ગુણાનાં નિજસંસ્થિતિઃ ॥ ૩,૪.

જેમ સુંદર દૂધમાં ઝેર હોય તો પણ તેને ઝેર જ કહે છે, એમ જ, હે ગરુડ, મેં ગુણોની પોતાની સ્થિતિ સમજાવી છે.

સામ્યાવસ્થાં ગુણાનાં ચ શૃણ્વિદાનીં ખગેશ્વર । રાશીકૃતાચ્ચ રજસઃ જન્યં યચ્ચ કગેશ્વર ॥ ૩,૪.

હવે, હે પંખીઓના સ્વામી, ગુણોની સમતાની સ્થિતિ અને રાજસના સમૂહમાંથી જે ઉત્પન્ન થાય છે, એ વિષે સાંભળો.

મહત્તત્ત્વે પ્રવિષ્ટં ચ યદ્રજઃ પરિકીર્તિતમ્ । પ્રલયે સમનુપ્રાપ્તે મહત્તત્ત્વે સ્થિતં રજઃ ॥ ૩,૪.

જે રાજસ મહત્તત્વમાં પ્રવેશ્યું છે એમ કહેવાય છે, પ્રલય સમયે એ રાજસ મહત્તત્વમાં જ સ્થિર રહે છે.

દ્વાદશાંશેન તુ હ્યદ્ધા વિભક્તં ભવતિં પ્રભો । રાશીભૂતે હિ સત્ત્વે તુ દશભાગેન મિશ્રિતમ્ ॥ ૩,૪.

હે પ્રભુ, એ બાર ભાગમાં વહેંચાય છે; અને જ્યારે સત્ત્વ એકઠું હોય, ત્યારે એ દસમા ભાગથી મિશ્રિત હોય છે.

સમ્યક્ભવતિ પક્ષીન્દ્ર તથૈકાંશેન ચાણ્ડજ । તમોરાશ્યા મિશ્રિતં ચ ભવત્યેવ ન સંશયઃ ॥ ૩,૪.

હે પંખીઓના રાજા, એ સાચું જ છે, અને એક ભાગથી, હે અંડજ, એ તમસના સમૂહમાં મિશ્રિત થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

અન્યેનૈકેન ભાગેન રજોરાશ્યા ખગેશ્વર । મિશ્રિતં ભવતીત્યેવં જ્ઞાતવ્યં નાન્યથા ક્વચિત્ ॥ ૩,૪.

બીજા એક ભાગથી, હે પંખીઓના સ્વામી, એ રાજસના સમૂહમાં મિશ્રિત થાય છે; આ રીતે જ સમજવું, ક્યારેય બીજું નહિ.

ગુણત્રયેપિ ભગવાન્મહત્તત્ત્વસ્ય ચાણ્ડજ । એવં લયસ્તુ જ્ઞાતવ્યો હૃદિ તત્ત્વાર્થવોદિભિઃ ॥ ૩,૪.

હે અંડજ, ત્રણેય ગુણો અને મહત્તત્વનો લય પણ આવો જ છે, એ હૃદયથી તત્વને જાણનારા લોકો સમજે છે.

એવં ગુણત્રયાણાં ચ મિશ્રિતત્ત્વાત્ખગેશ્વર । ગુણસામ્યમિતિ પ્રાહુરેવં જાનીહિ વૈ ખગ ॥ ૩,૪.

હે પંખીઓના સ્વામી, ત્રણેય ગુણો પરસ્પર મિશ્રિત થાય છે, તેથી તેને ગુણોની સમતા કહે છે; એ જાણજે, હે પંખી.

અન્યથા યે વિજાનન્તિ તે યાન્તિ હ્યધરં તમઃ । ગરુડ ઉવાચ । રાશીકૃતગુણાનાં ચ ત્રયાણાં પરમેશ્વર ॥ ૩,૪.

જે લોકો બીજું સમજે છે, તેઓ અંધકારના નીચા સ્થાનમાં જાય છે. ગરુડ બોલ્યા: હે પરમેશ્વર, ત્રણેય ગુણોના સમૂહ વિષે—

વિશાલાનાં પરં બ્રહ્મન્પ્રલયે ગુણસામ્યતા । કથં બ્રૂહિ મહાભાગ એતત્તત્ત્વં સમાસતઃ ॥ ૩,૪.

હે મહાન બ્રહ્મન, પ્રલય સમયે વિશાળ ગુણોમાં સમતા કેવી રીતે થાય છે? હે મહાભાગ્યશાળી, એ તત્વ સંક્ષિપ્તમાં કહો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । રાશીભૂતગુણાનાં તુ ત્રયણામપિ સત્તમ । તદા વિમિશ્રિતત્વેન હ્યવસ્થાનં વિદુર્બુધાઃ ॥ ૩,૪.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ, જ્ઞાનીઓ જાણે છે કે જ્યારે ત્રણ ગુણો એકસાથે મળે છે, ત્યારે એ બધાં મિશ્રિત અવસ્થામાં રહે છે.

ઇદાનીં ગુણવૈષમ્યં શૃણુ સમ્યઙ્મમ પ્રિય । સૃષ્ટિકાલે તુ સંપ્રાપ્તે યત્પૂર્વં પ્રલયે ખગ ॥ ૩,૪.

હવે, હે પ્રિય, ગુણોની અસમાનતા વિશે હું સમજાવું છું, એ ધ્યાનથી સાંભળ. સર્જનના સમયે, જે કંઈ પહેલાના પ્રલયમાં હતું, હે પક્ષીરાજ,

દશભાગૈશ્ચ સત્ત્વે તુ મિશ્રિતં યદ્ર જસ્તથા । તમસ્યપ્યેકભાગેન પ્રવિષ્ટં યત્તુ તદ્રજઃ ॥ ૩,૪.

સત્ત્વમાં દસ ભાગ મિશ્ર થાય છે, એ જ રીતે રજસમાં પણ. અને તમસમાં તો રજસ એક ભાગ જેટલું જ પ્રવેશે છે.

રજસ્યપ્યેકભાગેન પ્રવિષ્ટં યચ્ચ તદ્રજઃ । એવં દ્વાદશભાગૈશ્ચ પ્રવિષ્ટં સર્વશો રજઃ ॥ ૩,૪.

રજસમાં પણ રજસ એક ભાગ જેટલું જ હોય છે. આમ, કુલ મળીને બધે રજસ બાર ભાગ જેટલું છે.

સત્ત્વસ્તૈર્દશભાગૈશ્ચ તથૈકેન રજોંશિના । એવમેકાદશૈર્ભાગૈસ્તમસ્થાંશેન વૈ વ્દિજ ॥ ૩,૪.

સત્ત્વમાં એ દસ ભાગો અને એક ભાગ રજસ હોય છે. એ જ રીતે, અગિયાર ભાગ તમસ પણ હોય છે, હે દ્વિજ.

મિશ્રિતં ભવતિ હ્યદ્ધા મહત્તત્ત્વં તદા સ્મૃતમ્ । એતદન્યો વિશેષશ્ચ મન્તધ્યો વિનતાસુત ॥ ૩,૪.

આ રીતે મિશ્રિત થાય ત્યારે એ મહત્તત્વ બને છે, અને એ જ રીતે એ યાદ રાખવામાં આવે છે. હે વિનતાનંદન, વિચારશીલ વ્યક્તિ માટે આ બીજું વિશેષતા છે.

એકાંશસ્તામસો જ્ઞેયો મહત્તત્ત્વે ન સંશયઃ । એવં ત્રયોદશૈર્ભાગૈર્મિશ્રિતં તચ્ચ સત્તમ ॥ ૩,૪.

મહત્તત્વમાં એક ભાગ તમસ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. આમ, એ ત્રેયોદશ એટલે તેર ભાગો સાથે મિશ્રિત છે, હે શ્રેષ્ઠ.

એવમેતદ્વિજાનીયાન્નાન્યથા તુ કથઞ્ચન । ગરુડ ઉવાચ । ચતુર્મુખાચ્છ્રુતં પૂર્વં ભગવન્સાત્ત્વતાં પતે ॥ ૩,૪.

આ રીતે જ સમજવું જોઈએ, બીજું કોઈ રીતે નહીં. ગરુડે કહ્યું: હે ભગવાન, સાત્ત્વતોના સ્વામી, આ વાત મેં પહેલાં ચતુર્મુખ બ્રહ્માથી સાંભળી હતી.