ગરુડપુરાણમ્

રાશિભૂતં ગુણાનાં તુ દર્શયિષ્યે સ્થિતિં ચ વૈ । રાશીભૂતસ્ય તસમઃ સકાશાદ્વિનતાસુત ॥ ૩,૪.

હું તને ગુણો એકઠા થયા પછી તેમની સ્થિતિ અને સ્વરૂપ બતાવીશ, વિનતાપુત્ર, જ્યારે ગુણો એકરૂપ થાય છે ત્યારે કેવી સ્થિતિ થાય છે તે પણ કહું.

રાશીભૂતં રજો જ્ઞેયન્દ્વિગુણં તત્તુ નાન્યથા । રાશીભૂતસ્ય રજસઃ સકાશાદ્વિનતાસુત ॥ ૩,૪.

એકઠું થયેલું રાજસ ગુણ હંમેશા બમણું ગણાય છે; એમાં બીજું કંઈ નથી. એ રાજસ ગુણમાંથી, વિનતાપુત્ર—

રાશીભૂતં તથા સત્ત્વં દ્વિગુણં સમુદાહૃતમ્ । મૂલપ્રકૃતિજા હ્યેતે ન મૂલા પ્રકૃતિઃ સ્મૃતા ॥ ૩,૪.

એ જ રીતે એકઠું થયેલું સત્ત્વ પણ બમણું કહેવાય છે; આ બધા મૂળ પ્રકૃતિમાંથી જન્મે છે, પણ મૂળને પ્રકૃતિ કહેવાતી નથી.

યતઃ પ્રકૃતિરૂપાણાં પરિચ્છેદો ન વિદ્યતે । અતઃ પ્રકૃતિજા જ્ઞેયા ન મૂલાસ્તે ખગેશ્વર ॥ ૩,૪.

કારણ કે પ્રકૃતિના સ્વરૂપોની કોઈ સીમા નથી, તેથી, પંખીઓના રાજા, પ્રકૃતિમાંથી જન્મેલા મૂળ નથી કહેવાતા.

એવં તવ ગુણાનાઞ્ચ પરિમાણં ખગેશ્વર । ઉક્તં સ્વરૂપં તેષાં તુ તવ સમ્યક્ખગેશ્વર ॥ ૩,૪.

આ રીતે, પંખીઓના રાજા, ગુણોની માત્રા તને કહી છે; તેમનું સ્વરૂપ પણ તને સારી રીતે સમજાવ્યું છે.

તત્ર રાશિત્રયે સત્ત્વં કેવલં સમુદાહૃતમ્ । રજસ્તમોભ્યાં ગરુડ હ્યવિમિશ્રં હ્યતસ્તુ તત્ ॥ ૩,૪.

એ ત્રણ પ્રકારના ગુણોમાં, માત્ર સત્ત્વને જ જણાવાયું છે; પણ, ગરુડ, એ રાજસ અને તમસથી મિશ્રિત નથી, એ રીતે જ છે.

કેવલં સત્ત્વમિત્યુક્તં ન તુ શ્રેષ્ઠત્વતઃ પ્રભો । સૃષ્ટિકાલે કેવલં સ્યાત્પ્રલયે મિશ્રિતં ભવેત્ ॥ ૩,૪.

માત્ર સત્ત્વ કહેવાય છે, એ શ્રેષ્ઠતા માટે નહીં, પ્રભુ; સર્જન સમયે એ શુદ્ધ હોય છે, પણ પ્રલય સમયે એ મિશ્રિત થઈ જાય છે.

સર્વદાપ્યવિમિશ્રં ચ સત્ત્વરાશિં ખગેશ્વર । સર્વદાપિ વિમિશ્રં ચ સત્ત્વરાશિં દ્વિજોત્તમ ॥ ૩,૪.

પંખીઓના રાજા, હંમેશા સત્ત્વ ગુણનો સમૂહ શુદ્ધ હોય છે; છતાં, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, હંમેશા એ મિશ્રિત પણ હોય છે.

યે વિજાનન્તિ તે સર્વે વિશન્તિ હ્યધરં તમઃ । રજસ્તમોગુણૌ વીન્દ્ર ઇતરાભ્યાં વિમિશ્રિતૌ ॥ ૩,૪.

જે જાણે છે, તેઓ બધાં નીચા અંધકારમાં પ્રવેશે છે; રાજસ અને તમસ ગુણ, પંખીઓના ઇન્દ્ર, બીજાં બંને ગુણોમાં મિશ્રિત છે.

સૃષ્ટૌ પ્રલયકાલેપિ મિશ્રાવેવ ખગેશ્વર । રાશિભૂતેપિ રજસિ રજોભાગાચ્છતાધિકમ્ ॥ ૩,૪.

સર્જન અને પ્રલયના સમયે પણ, પંખીઓના રાજા, એ ગુણો મિશ્રિત જ રહે છે; રાજસના સમૂહમાં પણ, રાજસનો ભાગ સો ગણો વધારે હોય છે.

સત્ત્વં ચ મિશ્રિતં જ્ઞેયં નાન્યથા પક્ષિસત્તમ । રજસઃ શતભાગાનાં મધ્યે તુ વિનતાસુત ॥ ૩,૪.

પક્ષીઓમાં શ્રેષ્ઠ, જાણ કે સત્ત્વ પણ મિશ્રિત છે; રાજસના સો ભાગોમાં, વિનતાપુત્ર—

ય એકો ભાગ ઉદ્દિષ્ટસ્તાવત્પરિમિતં તમઃ । રાશિભૂતેપિ રજસિ મિશ્રિતં પરિકીર્તિતમ્ ॥ ૩,૪.

જે એક ભાગ બતાવાયો છે, એ જ તમસનું પ્રમાણ છે; રાજસના સમૂહમાં પણ, એ મિશ્રિત ગણાય છે.

રજોરાશિસ્થિતિસ્ત્વેવં તાત વ્યાપ્તં તમોગુણૈઃ । રાશિભૂતેપિ તમસિ સત્ત્વં ચ વિનતાસુત ॥ ૩,૪.

હું કહું છું, પ્રિય, રાજસના સમૂહમાં તમસ ગુણ વ્યાપી ગયો છે; અને તમસના સમૂહમાં પણ, વિનતાપુત્ર, સત્ત્વ હાજર છે.

તમઃ સકાશાદ્ગરુડ દશભાગાધિકેન ચ । મિશ્રિતં ભવતીત્યેવં જ્ઞાતવ્યં નાત્ર સંશયઃ ॥ ૩,૪.

હે ગરુડ, તમસમાં દસમા ભાગથી પણ વધુ ભાગ મિશ્ર થાય ત્યારે એ રીતે સમજવું, એમાં કોઈ શંકા રાખવાની નથી.

તમસો દશભાગાનાં મધ્યે તુ વિનતાસુત । ય એકો ભાગ ઉદ્દિષ્ટસ્તાવત્પરિમિતં રજઃ ॥ ૩,૪.

હે વિનતાનંદન, તમસના દસ ભાગોમાંથી એક ભાગ જે ઉલ્લેખાયો છે, એટલો જ રાજસનો પ્રમાણ ગણાય છે.

રાશિભૂતેપિ તમસિ મિશ્રિતં ભવતિ ધ્રુવમ્ । તમોરાશિસ્થિતિસ્ત્વેવં જ્ઞાતવ્યા પક્ષિસત્તમ ॥ ૩,૪.

જ્યારે તમસ એકઠું હોય, ત્યારે પણ એ ચોક્કસપણે મિશ્રિત જ હોય છે; હે પંખીઓના શ્રેષ્ઠ, તમસના સમૂહની સ્થિતિ આવી જ સમજવી.

ગરુડ ઉવાચ । રશિભૂતેપિ રજસિ રાશિભૂતે તમસ્યપિ । સત્ત્વાંશા હ્યધિકાઃ સંતીત્યેવમુક્તં મયાનઘ ॥ ૩,૪.

ગરુડ બોલ્યા: જ્યારે રાજસ એકઠું હોય કે તમસ પણ એકઠું હોય, ત્યારે પણ સત્ત્વના ભાગ વધારે જ હોય છે, હે નિર્દોષ, એમ મેં કહ્યું છે.

તત્ર મે સંશયો હ્યસ્તિ શૃણુ ત્વં સાત્ત્વતાં પતે । યદ્રાશ્યાં યદ્રા શિભાગા હ્યધિકાઃ સંતિ યાવતા ॥ ૩,૪.

હે સત્ત્વવંતોના સ્વામી, મને અહીં શંકા છે, સાંભળો: દરેક સમૂહમાં કેટલાં ભાગ વધારે હોય છે?

તાવતા વ્યવહારઃ સ્યાત્ક્ષીરનીરમિવ પ્રભો । શ્રુત્વા સ ગરુડેનોક્તં ભગવાન્પુરુષોત્તમઃ ॥ ૩,૪.

એટલું જ તફાવત હોય છે, જેમ દૂધ અને પાણીમાં ભેદ હોય છે, હે પ્રભુ. ગરુડએ આ વાત કહી ત્યારે ભગવાન પુરુષોત્તમએ—

ઉવાચ પર મપ્રીત્યા સંસ્તુવન્ ગરુડં હરિઃ । શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । રજોરાશ્યા તમોરાશ્યા સત્ત્વરાશ્યધિકા સદા ॥ ૩,૪.

—મોટા પ્રેમથી ગરુડની સ્તુતિ કરીને કહ્યું: શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: રાજસના સમૂહમાં અને તમસના સમૂહમાં સત્ત્વનો ભાગ હંમેશા વધારે જ હોય છે.

મિશ્રિતં ચાપિ પક્ષીન્દ્ર ન સત્તવમિતિ કીર્ત્યતે । રજોરાશિસ્તમોરાશિરિત્યેવં વિબુધા વિદુઃ ॥ ૩,૪.

અને જ્યારે મિશ્રિત હોય, હે પંખીઓના રાજા, ત્યારે તેને સત્ત્વ કહેવાતું નથી; જ્ઞાની લોકો તેને રાજસનો સમૂહ કે તમસનો સમૂહ જ કહે છે.

વિષં તુ ચરુદુગ્ધસ્થં વિષમિત્યુચ્યતે યથા । એવં મયોક્તા ગરુડ ગુણાનાં નિજસંસ્થિતિઃ ॥ ૩,૪.

જેમ સુંદર દૂધમાં ઝેર હોય તો પણ તેને ઝેર જ કહે છે, એમ જ, હે ગરુડ, મેં ગુણોની પોતાની સ્થિતિ સમજાવી છે.

સામ્યાવસ્થાં ગુણાનાં ચ શૃણ્વિદાનીં ખગેશ્વર । રાશીકૃતાચ્ચ રજસઃ જન્યં યચ્ચ કગેશ્વર ॥ ૩,૪.

હવે, હે પંખીઓના સ્વામી, ગુણોની સમતાની સ્થિતિ અને રાજસના સમૂહમાંથી જે ઉત્પન્ન થાય છે, એ વિષે સાંભળો.

મહત્તત્ત્વે પ્રવિષ્ટં ચ યદ્રજઃ પરિકીર્તિતમ્ । પ્રલયે સમનુપ્રાપ્તે મહત્તત્ત્વે સ્થિતં રજઃ ॥ ૩,૪.

જે રાજસ મહત્તત્વમાં પ્રવેશ્યું છે એમ કહેવાય છે, પ્રલય સમયે એ રાજસ મહત્તત્વમાં જ સ્થિર રહે છે.

દ્વાદશાંશેન તુ હ્યદ્ધા વિભક્તં ભવતિં પ્રભો । રાશીભૂતે હિ સત્ત્વે તુ દશભાગેન મિશ્રિતમ્ ॥ ૩,૪.

હે પ્રભુ, એ બાર ભાગમાં વહેંચાય છે; અને જ્યારે સત્ત્વ એકઠું હોય, ત્યારે એ દસમા ભાગથી મિશ્રિત હોય છે.

સમ્યક્ભવતિ પક્ષીન્દ્ર તથૈકાંશેન ચાણ્ડજ । તમોરાશ્યા મિશ્રિતં ચ ભવત્યેવ ન સંશયઃ ॥ ૩,૪.

હે પંખીઓના રાજા, એ સાચું જ છે, અને એક ભાગથી, હે અંડજ, એ તમસના સમૂહમાં મિશ્રિત થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

અન્યેનૈકેન ભાગેન રજોરાશ્યા ખગેશ્વર । મિશ્રિતં ભવતીત્યેવં જ્ઞાતવ્યં નાન્યથા ક્વચિત્ ॥ ૩,૪.

બીજા એક ભાગથી, હે પંખીઓના સ્વામી, એ રાજસના સમૂહમાં મિશ્રિત થાય છે; આ રીતે જ સમજવું, ક્યારેય બીજું નહિ.

ગુણત્રયેપિ ભગવાન્મહત્તત્ત્વસ્ય ચાણ્ડજ । એવં લયસ્તુ જ્ઞાતવ્યો હૃદિ તત્ત્વાર્થવોદિભિઃ ॥ ૩,૪.

હે અંડજ, ત્રણેય ગુણો અને મહત્તત્વનો લય પણ આવો જ છે, એ હૃદયથી તત્વને જાણનારા લોકો સમજે છે.

એવં ગુણત્રયાણાં ચ મિશ્રિતત્ત્વાત્ખગેશ્વર । ગુણસામ્યમિતિ પ્રાહુરેવં જાનીહિ વૈ ખગ ॥ ૩,૪.

હે પંખીઓના સ્વામી, ત્રણેય ગુણો પરસ્પર મિશ્રિત થાય છે, તેથી તેને ગુણોની સમતા કહે છે; એ જાણજે, હે પંખી.