ગરુડપુરાણમ્

રુદ્રે સ્થિતો રુદ્રસંજ્ઞો ન રુદ્રસ્તુ હરિઃ સ્વયમ્ । વિષ્ણુરેવ હરિઃ સાક્ષાત્તાવુભૌન હરી સ્મૃતૌ ॥ ૩,૪.

હરિ રુદ્રમાં રહીને રુદ્ર નામે ઓળખાય છે, પણ રુદ્ર સ્વયં હરિ નથી; વિષ્ણુ જ સાચા અર્થમાં હરિ છે, અને બંનેને સ્મૃતિમાં હરિ કહેવાય છે.

આવિષ્ટરૂપૌ વિજ્ઞેયૌ બ્રહ્મરુદ્રાભિધાયકૌ । એવં જ્ઞાત્વા મોક્ષમેતિ નાન્યથા તુ કથઞ્ચન ॥ ૩,૪.

બ્રહ્મા અને રુદ્ર, એમના નામે ઓળખાતા, પ્રવેશેલા રૂપે સમજવા જોઈએ; આવું જાણવાથી મુક્તિ મળે છે, બીજું કોઈ રીતે નહીં.

વિષ્ણુબ્રહ્માદિરૂપાણામૈક્યં જાનન્તિ યે દ્વિજાઃ । તે યાન્તિ નરકં ઘોરં પુનરાવૃત્તિવર્જિતમ્ ॥ ૩,૪.

જે દ્વિજ વિષ્ણુ, બ્રહ્મા અને બીજા રૂપોમાં એકતા માને છે, તેઓ ભયાનક નરકમાં જાય છે, જ્યાંથી પાછા આવવું શક્ય નથી.

ગુણત્રયં પ્રવિષ્ટસ્તુ પુરુષો હરિરવ્યયઃ । કાર્યોન્મુખં યથા ભૂયાત્ક્ષોભયામાસ વૈ તથા ॥ ૩,૪.

અવિનાશી પુરુષ હરિ ત્રણ ગુણોમાં પ્રવેશ્યા; અને કર્મ કરવા ઉત્સુક થઈને એ ગુણોને ઉથલાવ્યા.

જાતક્ષોભાદ્ભગવતો મહાનાસીદ્ગુણત્રયાત્ । ગુણત્રયે વિદ્યમાનાદ્ભાગાદેવ ન સંશયઃ ॥ ૩,૪.

ભગવાનના ગુણત્રયથી થયેલા ઉથલપાથલથી મહત્તત્વ પ્રગટ થયું; એ ત્રણ ગુણોના ભાગથી જ, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

મહતો બ્રહ્મવાયૂ ચ જજ્ઞાતે ખાભિમાનિનૌ । તસ્ય સંવત્સરાત્પશ્ચાદ્યમલૌ સંબભૂવતુઃ ॥ ૩,૪.

મહાન બ્રહ્મા અને વાયુમાંથી, જે બંને ખ ખંડમાં પોતાનું મહત્ત્વ સમજતા હતા, એક વર્ષ પછી, તેમનામાંથી જોડી સંતાન જન્મ્યા.

રજઃ પ્રધાનં યત્તત્વં મહત્તત્તવમિતીરિતમ્ । સર્ગં ત્વિમં વિજાનીયાદ્ગુણવૈષમ્યનામકમ્ ॥ ૩,૪.

રાજસ ગુણ મુખ્ય છે, જેને મહત્તત્વ કહેવામાં આવે છે; આ સર્જન ગુણોની અસમાનતા પરથી ઓળખાય છે.

ગરુડ ઉવાચ । મહત્તત્તવસ્વરૂપસ્ય જ્ઞાનાર્થં દેવકીસુત । ત્વયોક્તા ગુણવૈષમ્યનામિકા સૃષ્ટિરુત્તમા ॥ ૩,૪.

ગરુડએ પૂછ્યું: મહત્તત્વના સ્વરૂપને સમજવા માટે, દેવકીપુત્ર, તમે ગુણોની અસમાનતા નામે શ્રેષ્ઠ સર્જન કહ્યુ છે.

ગુણવૈષમ્યશબ્દાર્થં મમ બ્રૂહિ મહાપ્રભો । શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । ગુણવૈષમ્યશબ્દાર્થજ્ઞાપનાય ખગેશ્વર ॥ ૩,૪.

મહાપ્રભુ, ગુણોની અસમાનતા શબ્દનો અર્થ મને કહો. શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: ગુણોની અસમાનતા શબ્દનો અર્થ સમજાવવા માટે, પંખીઓના રાજા—

અપિક્ષિતં ચ તત્રાદૌ ગુણસામ્યં ન સંશયઃ । સમ્યગ્જ્ઞાપયિતું તત્ર ખાદૌ તાવત્સ્વગેશ્વર ॥ ૩,૪.

શરૂઆતમાં ગુણો સમાન હતા, તેમાં કોઈ શંકા નથી; આ વાતને યોગ્ય રીતે સમજાવવા માટે, શરૂઆતથી કહું છું, પંખીઓના સ્વામી—

રાશિભૂતં ગુણાનાં તુ દર્શયિષ્યે સ્થિતિં ચ વૈ । રાશીભૂતસ્ય તસમઃ સકાશાદ્વિનતાસુત ॥ ૩,૪.

હું તને ગુણો એકઠા થયા પછી તેમની સ્થિતિ અને સ્વરૂપ બતાવીશ, વિનતાપુત્ર, જ્યારે ગુણો એકરૂપ થાય છે ત્યારે કેવી સ્થિતિ થાય છે તે પણ કહું.

રાશીભૂતં રજો જ્ઞેયન્દ્વિગુણં તત્તુ નાન્યથા । રાશીભૂતસ્ય રજસઃ સકાશાદ્વિનતાસુત ॥ ૩,૪.

એકઠું થયેલું રાજસ ગુણ હંમેશા બમણું ગણાય છે; એમાં બીજું કંઈ નથી. એ રાજસ ગુણમાંથી, વિનતાપુત્ર—

રાશીભૂતં તથા સત્ત્વં દ્વિગુણં સમુદાહૃતમ્ । મૂલપ્રકૃતિજા હ્યેતે ન મૂલા પ્રકૃતિઃ સ્મૃતા ॥ ૩,૪.

એ જ રીતે એકઠું થયેલું સત્ત્વ પણ બમણું કહેવાય છે; આ બધા મૂળ પ્રકૃતિમાંથી જન્મે છે, પણ મૂળને પ્રકૃતિ કહેવાતી નથી.

યતઃ પ્રકૃતિરૂપાણાં પરિચ્છેદો ન વિદ્યતે । અતઃ પ્રકૃતિજા જ્ઞેયા ન મૂલાસ્તે ખગેશ્વર ॥ ૩,૪.

કારણ કે પ્રકૃતિના સ્વરૂપોની કોઈ સીમા નથી, તેથી, પંખીઓના રાજા, પ્રકૃતિમાંથી જન્મેલા મૂળ નથી કહેવાતા.

એવં તવ ગુણાનાઞ્ચ પરિમાણં ખગેશ્વર । ઉક્તં સ્વરૂપં તેષાં તુ તવ સમ્યક્ખગેશ્વર ॥ ૩,૪.

આ રીતે, પંખીઓના રાજા, ગુણોની માત્રા તને કહી છે; તેમનું સ્વરૂપ પણ તને સારી રીતે સમજાવ્યું છે.

તત્ર રાશિત્રયે સત્ત્વં કેવલં સમુદાહૃતમ્ । રજસ્તમોભ્યાં ગરુડ હ્યવિમિશ્રં હ્યતસ્તુ તત્ ॥ ૩,૪.

એ ત્રણ પ્રકારના ગુણોમાં, માત્ર સત્ત્વને જ જણાવાયું છે; પણ, ગરુડ, એ રાજસ અને તમસથી મિશ્રિત નથી, એ રીતે જ છે.

કેવલં સત્ત્વમિત્યુક્તં ન તુ શ્રેષ્ઠત્વતઃ પ્રભો । સૃષ્ટિકાલે કેવલં સ્યાત્પ્રલયે મિશ્રિતં ભવેત્ ॥ ૩,૪.

માત્ર સત્ત્વ કહેવાય છે, એ શ્રેષ્ઠતા માટે નહીં, પ્રભુ; સર્જન સમયે એ શુદ્ધ હોય છે, પણ પ્રલય સમયે એ મિશ્રિત થઈ જાય છે.

સર્વદાપ્યવિમિશ્રં ચ સત્ત્વરાશિં ખગેશ્વર । સર્વદાપિ વિમિશ્રં ચ સત્ત્વરાશિં દ્વિજોત્તમ ॥ ૩,૪.

પંખીઓના રાજા, હંમેશા સત્ત્વ ગુણનો સમૂહ શુદ્ધ હોય છે; છતાં, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, હંમેશા એ મિશ્રિત પણ હોય છે.

યે વિજાનન્તિ તે સર્વે વિશન્તિ હ્યધરં તમઃ । રજસ્તમોગુણૌ વીન્દ્ર ઇતરાભ્યાં વિમિશ્રિતૌ ॥ ૩,૪.

જે જાણે છે, તેઓ બધાં નીચા અંધકારમાં પ્રવેશે છે; રાજસ અને તમસ ગુણ, પંખીઓના ઇન્દ્ર, બીજાં બંને ગુણોમાં મિશ્રિત છે.

સૃષ્ટૌ પ્રલયકાલેપિ મિશ્રાવેવ ખગેશ્વર । રાશિભૂતેપિ રજસિ રજોભાગાચ્છતાધિકમ્ ॥ ૩,૪.

સર્જન અને પ્રલયના સમયે પણ, પંખીઓના રાજા, એ ગુણો મિશ્રિત જ રહે છે; રાજસના સમૂહમાં પણ, રાજસનો ભાગ સો ગણો વધારે હોય છે.

સત્ત્વં ચ મિશ્રિતં જ્ઞેયં નાન્યથા પક્ષિસત્તમ । રજસઃ શતભાગાનાં મધ્યે તુ વિનતાસુત ॥ ૩,૪.

પક્ષીઓમાં શ્રેષ્ઠ, જાણ કે સત્ત્વ પણ મિશ્રિત છે; રાજસના સો ભાગોમાં, વિનતાપુત્ર—

ય એકો ભાગ ઉદ્દિષ્ટસ્તાવત્પરિમિતં તમઃ । રાશિભૂતેપિ રજસિ મિશ્રિતં પરિકીર્તિતમ્ ॥ ૩,૪.

જે એક ભાગ બતાવાયો છે, એ જ તમસનું પ્રમાણ છે; રાજસના સમૂહમાં પણ, એ મિશ્રિત ગણાય છે.

રજોરાશિસ્થિતિસ્ત્વેવં તાત વ્યાપ્તં તમોગુણૈઃ । રાશિભૂતેપિ તમસિ સત્ત્વં ચ વિનતાસુત ॥ ૩,૪.

હું કહું છું, પ્રિય, રાજસના સમૂહમાં તમસ ગુણ વ્યાપી ગયો છે; અને તમસના સમૂહમાં પણ, વિનતાપુત્ર, સત્ત્વ હાજર છે.

તમઃ સકાશાદ્ગરુડ દશભાગાધિકેન ચ । મિશ્રિતં ભવતીત્યેવં જ્ઞાતવ્યં નાત્ર સંશયઃ ॥ ૩,૪.

હે ગરુડ, તમસમાં દસમા ભાગથી પણ વધુ ભાગ મિશ્ર થાય ત્યારે એ રીતે સમજવું, એમાં કોઈ શંકા રાખવાની નથી.

તમસો દશભાગાનાં મધ્યે તુ વિનતાસુત । ય એકો ભાગ ઉદ્દિષ્ટસ્તાવત્પરિમિતં રજઃ ॥ ૩,૪.

હે વિનતાનંદન, તમસના દસ ભાગોમાંથી એક ભાગ જે ઉલ્લેખાયો છે, એટલો જ રાજસનો પ્રમાણ ગણાય છે.

રાશિભૂતેપિ તમસિ મિશ્રિતં ભવતિ ધ્રુવમ્ । તમોરાશિસ્થિતિસ્ત્વેવં જ્ઞાતવ્યા પક્ષિસત્તમ ॥ ૩,૪.

જ્યારે તમસ એકઠું હોય, ત્યારે પણ એ ચોક્કસપણે મિશ્રિત જ હોય છે; હે પંખીઓના શ્રેષ્ઠ, તમસના સમૂહની સ્થિતિ આવી જ સમજવી.

ગરુડ ઉવાચ । રશિભૂતેપિ રજસિ રાશિભૂતે તમસ્યપિ । સત્ત્વાંશા હ્યધિકાઃ સંતીત્યેવમુક્તં મયાનઘ ॥ ૩,૪.

ગરુડ બોલ્યા: જ્યારે રાજસ એકઠું હોય કે તમસ પણ એકઠું હોય, ત્યારે પણ સત્ત્વના ભાગ વધારે જ હોય છે, હે નિર્દોષ, એમ મેં કહ્યું છે.

તત્ર મે સંશયો હ્યસ્તિ શૃણુ ત્વં સાત્ત્વતાં પતે । યદ્રાશ્યાં યદ્રા શિભાગા હ્યધિકાઃ સંતિ યાવતા ॥ ૩,૪.

હે સત્ત્વવંતોના સ્વામી, મને અહીં શંકા છે, સાંભળો: દરેક સમૂહમાં કેટલાં ભાગ વધારે હોય છે?

તાવતા વ્યવહારઃ સ્યાત્ક્ષીરનીરમિવ પ્રભો । શ્રુત્વા સ ગરુડેનોક્તં ભગવાન્પુરુષોત્તમઃ ॥ ૩,૪.

એટલું જ તફાવત હોય છે, જેમ દૂધ અને પાણીમાં ભેદ હોય છે, હે પ્રભુ. ગરુડએ આ વાત કહી ત્યારે ભગવાન પુરુષોત્તમએ—