ગરુડપુરાણમ્

અનન્તાંશૈઃ સંયુતત્વેપિ તાંશ્ચ નિરંશિનો ભ્રાન્તિદૃષ્ટ્યા વદન્તિ । તસ્માત્પરા (રમા) ણોઃ પરમાણુત્વમસ્તિ તદંશાનાં વિનતાગર્ભજાત ॥ ૩,૩.

અનંત ભાગો જોડાયેલા હોવા છતાં, કેટલાક ભ્રાંતિથી તેમને ભાગરહિત કહે છે. તેથી, હે વિનતાના પુત્ર, સર્વોચ્ચ અણુમાં અને તેના ભાગોમાં પણ અણુપણું છે.

પરા (રમા) ણૂનામેકદેશે ખગેન્દ્ર તન્નો સંતિ પ્રાણિનાં રાશયશ્ચ । પ્રત્યેકશ સંતિ રૂપા હરેશ્ચ હ્યતશ્ચ તત્પરમાણોરણીયઃ ॥ ૩,૩.

સર્વોચ્ચ અણુઓમાં, પંખીઓના રાજા, કોઈક સ્થળે જીવોના સમૂહો છે. દરેકનું પોતાનું સ્વરૂપ છે અને હરિનું પણ છે; તેથી સર્વોચ્ચ અણુ અત્યંત સુક્ષ્મ છે.

યો વા ત્વણીયાન્પરમસ્ય વિષ્ણોઃ સ એવ રૂપો મહતો મહીયાન્ । તેષામન્યોન્યં ન વિશેષોસ્તિ કશ્ચિદચિન્ત્યરૂપે ચ વિચિન્તનીયઃ ॥ ૩,૩.

જે સૌથી સુક્ષ્મ છે, એ સર્વોચ્ચ વિષ્ણુનું સ્વરૂપ છે; એ સ્વરૂપ સૌથી મોટું પણ છે. તેમ છતાં, એમાં કોઈ પરસ્પર ભેદ નથી, છતાં એ અચિંત્ય સ્વરૂપનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

કાલકોટિવિહીનત્વં કાલાનન્ત્યં વિદુર્બુધાઃ । દેશકોટિવિહીનત્વં દેશાનન્ત્યં વિદુર્બુધાઃ ॥ ૩,૩.

સમયની સીમા ન હોવી એ જ સમયનું અનંતપણું છે, એવું જ્ઞાની લોકો જાણે છે. સ્થાનની સીમા ન હોવી એ જ સ્થાનનું અનંતપણું છે, એવું જ્ઞાની લોકો જાણે છે.

ગુણાનામપ્રમેયત્વે ગુણાનન્ત્યં વિદુર્બુધાઃ । આનન્ત્યં ત્રિવિધં નિત્યં હરેર્નાન્યસ્ય કસ્યચિત્ ॥ ૩,૩.

ગુણોની અપરિમિતતા એ જ ગુણોનુ અનંતપણું છે, એવું જ્ઞાની લોકો જાણે છે. આ ત્રણ પ્રકારનું અનંતપણું હંમેશા હરિમાં છે, બીજામાં નથી.

તસ્ય સર્વસ્વરૂપેષુ ચાનન્ત્યં તુ ત્રિલક્ષણમ્ । તથાપિ દેશતસ્તસ્ય પરિચ્છેદોપિ યુજ્યતે ॥ ૩,૩.

ભગવાનના દરેક સ્વરૂપમાં આ ત્રણ પ્રકારનું અનંતપણું છે. છતાં પણ, જગ્યા પ્રમાણે ભગવાનમાં મર્યાદા આવી શકે છે.

પરિચ્છેદસ્તથા વ્યાપ્તેરેકરૂપેપિ યુજ્યતે । તસ્યાચિન્ત્યાદ્ભુતૈશ્વર્યં વ્યવહારાર્થમેવ ચ ॥ ૩,૩.

એક સ્વરૂપમાં વ્યાપન પણ મર્યાદિત થઈ શકે છે. ભગવાનનું અચિંત્ય અને અદ્ભુત ઐશ્વર્ય તો માત્ર વ્યવહાર માટે જ છે.

ગુણતઃ કાલતશ્ચૈવ પરિચ્છેદો ન કુત્રચિત્ । વ્યાપ્તત્વં દેશતો હ્યસ્તિ સર્વભૂતેષુ યદ્યાપિ ॥ ૩,૩.

ગુણ કે સમયની કોઈયે હદ ક્યાંય નથી, છતાં સર્વ જીવોમાં જગ્યા પ્રમાણે વ્યાપકતા છે.

ન ચ ભેદઃ ક્વચિત્તસ્ય હ્યણુમાત્રેપિ યુજ્યતે । તથાપિ વિદ્યતેણુત્વં તસ્માદૈશ્વર્યયોગતઃ ॥ ૩,૩.

તેમાં રત્તી જેટલો પણ ભેદ નથી, છતાં એમાં સુક્ષ્મતા છે, કારણ કે એમાં પરમેશ્વરની શક્તિ છે.

તસ્માદ્વિદ્ધ્યવતારાર્થં વ્યાપ્તત્વં ચાપિ ભણ્યતે । યત્તસ્ય વ્યાપકં રૂપં પરં નારાયણં વિદુઃ ॥ ૩,૩.

માટે અવતારના હેતુથી વ્યાપકતા કહેવામાં આવે છે; એ સર્વત્ર વ્યાપક જે પરમ સ્વરૂપ છે, તેને નારાયણ કહે છે.

અતશ્ચ પરમાણૂનાં પાર્થિવાઽનન્ત્યવાદિનામ્ । ભેદઃ પરસ્પરં જ્ઞેયસ્તથેશસ્ય મહાત્મનઃ ॥ ૩,૩.

માટે, પૃથ્વીના પરમાણુઓ અનંત છે એમ માનનારાઓમાં પણ પરસ્પર ભેદ સમજવો જોઈએ, એ જ રીતે મહાન ઈશ્વરમાં પણ.

જડેશયોર્જડાનાં ચ જીવાનાં ચ પરસ્પરમ્ । તથૈવ જડજીવાનાં નિત્યં ભેદો જડેશયોઃ ॥ ૩,૩.

જડ અને ઈશ્વર, જડ અને જીવ, જીવ અને જડ, અને જડ-જીવ બંનેમાં હંમેશાં જડ અને ઈશ્વર વચ્ચે ભેદ રહે છે.

પઞ્ચ ભેદા ઇમે નિત્યં સર્વાવસ્થાસુ સર્વશઃ । એતાદૃશ્યાં તુ માયાયાં વીર્યમાધત્ત વીર્યવાન્ ॥ ૩,૩.

આ પાંચ ભેદો સર્વ અવસ્થામાં અને સર્વ રીતે હંમેશાં રહે છે; આવી માયામાં પરમેશ્વરે પોતાની શક્તિ સ્થાપી છે.

પુરુષાખ્યો હરિસ્તસ્માત્ત્રિગુણાનસૃજત્પ્રભુઃ ॥ ૩,૩.

માટે, પુરુષ નામે ઓળખાતા હરિએ ત્રણ ગુણોનું સર્જન કર્યું.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૪ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । યથા સસર્જ ભગવાંસ્ત્રીન્ ગુણાન્પ્રકૃતેસ્તદા । લક્ષ્મીસ્ત્રિરૂપા સંભૂતા શ્રીર્ભૂર્દુર્ગોતિ સંજ્ઞિતા ॥ ૩,૪.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: જ્યારે ભગવાને પ્રકૃતિમાંથી ત્રણ ગુણોનું સર્જન કર્યું, ત્યારે લક્ષ્મીજી ત્રણ રૂપે પ્રગટ થઈ — શ્રી, ભૂ અને દુર્ગા એમ નામ પડ્યાં.

સત્ત્વાભિમાનિની શ્રીસ્તુ ભૂર્દેવી રજમાનિની । તમોભિમાનિની દુર્ગા હ્યેવમાહુર્મનીષિણઃ ॥ ૩,૪.

શ્રી એ સત્ત્વગુણ સાથે જોડાયેલી છે, ભૂદેવી રજોગુણ સાથે અને દુર્ગા તમોગુણ સાથે સંકળાયેલી છે — એવું વિદ્વાનો કહે છે.

અન્તરં ન વિજાનીયાદ્રૂપાણાં ચ પરસ્પરમ્ । ગુણાનાં ચૈવ સંબન્ધાદ્દુર્ગાદીનાં ખગેશ્વર ॥ ૩,૪.

ખગરાજ, દુર્ગા વગેરેમાં ગુણોના સંબંધને લીધે, એમના રૂપોમાં પરસ્પર કોઈ ભેદ સમજવો નહીં.

અન્તરં યે વિજાનન્તિ તે યાન્ત્યન્ધન્તમઃ પરમ્ । પુરુષસ્તુ ત્રિરૂપોભૂદ્વિષ્ણુર્બ્રહ્મા ભવેતિસઃ ॥ ૩,૪.

જે લોકો એમના રૂપોમાં ભેદ જુએ છે, તેઓ ઘોર અંધકારમાં જાય છે; પણ પુરુષે ત્રણ રૂપ ધારણ કર્યા — વિષ્ણુ, બ્રહ્મા અને એમ કહેવાય છે.

સત્ત્વેન લોકાન્વર્ધયિતું વિષ્ણુઃ સાક્ષાદ્ધરિઃ સ્વયમ્ । સૃષ્ટિં કર્તું ચ રજસા બ્રહ્મણિ પ્રાવિશદ્ધરિઃ ॥ ૩,૪.

સત્ત્વગુણથી લોકોએ વૃદ્ધિ પામે એ માટે વિષ્ણુ, એટલે કે હરિ, સ્વયં પ્રવેશ્યા; અને રચનાકાર્ય માટે હરિએ બ્રહ્મામાં રજોગુણથી પ્રવેશ કર્યો.

આદ્યો બ્રહ્મા સ વિજ્ઞેયો ન તુ સાક્ષાદ્ધરિઃ સ્વયમ્ । તમસાપિ સમાન્હન્તું રુદ્રે ચ પ્રાવિશદ્ધરિઃ ॥ ૩,૪.

પ્રથમ બ્રહ્મા ઓળખવા યોગ્ય છે, પણ એ સ્વયં હરિ નથી; અને તમોગુણથી સંહાર કરવા માટે હરિએ રુદ્રમાં પણ પ્રવેશ કર્યો.

રુદ્રે સ્થિતો રુદ્રસંજ્ઞો ન રુદ્રસ્તુ હરિઃ સ્વયમ્ । વિષ્ણુરેવ હરિઃ સાક્ષાત્તાવુભૌન હરી સ્મૃતૌ ॥ ૩,૪.

હરિ રુદ્રમાં રહીને રુદ્ર નામે ઓળખાય છે, પણ રુદ્ર સ્વયં હરિ નથી; વિષ્ણુ જ સાચા અર્થમાં હરિ છે, અને બંનેને સ્મૃતિમાં હરિ કહેવાય છે.

આવિષ્ટરૂપૌ વિજ્ઞેયૌ બ્રહ્મરુદ્રાભિધાયકૌ । એવં જ્ઞાત્વા મોક્ષમેતિ નાન્યથા તુ કથઞ્ચન ॥ ૩,૪.

બ્રહ્મા અને રુદ્ર, એમના નામે ઓળખાતા, પ્રવેશેલા રૂપે સમજવા જોઈએ; આવું જાણવાથી મુક્તિ મળે છે, બીજું કોઈ રીતે નહીં.

વિષ્ણુબ્રહ્માદિરૂપાણામૈક્યં જાનન્તિ યે દ્વિજાઃ । તે યાન્તિ નરકં ઘોરં પુનરાવૃત્તિવર્જિતમ્ ॥ ૩,૪.

જે દ્વિજ વિષ્ણુ, બ્રહ્મા અને બીજા રૂપોમાં એકતા માને છે, તેઓ ભયાનક નરકમાં જાય છે, જ્યાંથી પાછા આવવું શક્ય નથી.

ગુણત્રયં પ્રવિષ્ટસ્તુ પુરુષો હરિરવ્યયઃ । કાર્યોન્મુખં યથા ભૂયાત્ક્ષોભયામાસ વૈ તથા ॥ ૩,૪.

અવિનાશી પુરુષ હરિ ત્રણ ગુણોમાં પ્રવેશ્યા; અને કર્મ કરવા ઉત્સુક થઈને એ ગુણોને ઉથલાવ્યા.

જાતક્ષોભાદ્ભગવતો મહાનાસીદ્ગુણત્રયાત્ । ગુણત્રયે વિદ્યમાનાદ્ભાગાદેવ ન સંશયઃ ॥ ૩,૪.

ભગવાનના ગુણત્રયથી થયેલા ઉથલપાથલથી મહત્તત્વ પ્રગટ થયું; એ ત્રણ ગુણોના ભાગથી જ, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

મહતો બ્રહ્મવાયૂ ચ જજ્ઞાતે ખાભિમાનિનૌ । તસ્ય સંવત્સરાત્પશ્ચાદ્યમલૌ સંબભૂવતુઃ ॥ ૩,૪.

મહાન બ્રહ્મા અને વાયુમાંથી, જે બંને ખ ખંડમાં પોતાનું મહત્ત્વ સમજતા હતા, એક વર્ષ પછી, તેમનામાંથી જોડી સંતાન જન્મ્યા.

રજઃ પ્રધાનં યત્તત્વં મહત્તત્તવમિતીરિતમ્ । સર્ગં ત્વિમં વિજાનીયાદ્ગુણવૈષમ્યનામકમ્ ॥ ૩,૪.

રાજસ ગુણ મુખ્ય છે, જેને મહત્તત્વ કહેવામાં આવે છે; આ સર્જન ગુણોની અસમાનતા પરથી ઓળખાય છે.

ગરુડ ઉવાચ । મહત્તત્તવસ્વરૂપસ્ય જ્ઞાનાર્થં દેવકીસુત । ત્વયોક્તા ગુણવૈષમ્યનામિકા સૃષ્ટિરુત્તમા ॥ ૩,૪.

ગરુડએ પૂછ્યું: મહત્તત્વના સ્વરૂપને સમજવા માટે, દેવકીપુત્ર, તમે ગુણોની અસમાનતા નામે શ્રેષ્ઠ સર્જન કહ્યુ છે.

ગુણવૈષમ્યશબ્દાર્થં મમ બ્રૂહિ મહાપ્રભો । શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । ગુણવૈષમ્યશબ્દાર્થજ્ઞાપનાય ખગેશ્વર ॥ ૩,૪.

મહાપ્રભુ, ગુણોની અસમાનતા શબ્દનો અર્થ મને કહો. શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: ગુણોની અસમાનતા શબ્દનો અર્થ સમજાવવા માટે, પંખીઓના રાજા—