ગરુડપુરાણમ્

જીવઃ સદા સ્વલ્પકર્તાસ્તિ પૂર્ણઃ સંસારરૂપે દુઃ ખરૂપે ચ નિત્યમ્ । વિરુદ્ધયોશ્ચાનયોરૈક્યમાહુરીશસ્ય માયાવશતો માયિનશ્ચ ॥ ૩,૩.

જીવ હંમેશા થોડું જ કરનાર છે, અને તે સંપૂર્ણ પણ છે તો માત્ર સંસાર અને દુઃખરૂપે જ. આ બંને વિરુદ્ધ વસ્તુઓની એકતા ભગવાનની માયા અને જીવની માયાના પ્રભાવથી કહેવાય છે.

યે વૈષ્ણવા વૈષ્ણવદાસવશ્યાસ્તેષાં દ્રોહં સર્વદા સંચરેદ્યઃ । હરિપ્રીતિસ્તેન ભવેન્ન નિત્યમાનન્દવૃદ્ધિસ્તેન ભવેન્ન મુક્તૌ ॥ ૩,૩.

જે લોકો વિષ્ણુના ભક્ત છે અને વિષ્ણુની સેવા કરે છે, તેઓ સામે ક્યારેય દુશ્મની રાખવી નહીં; આવું કરનારને ન તો હરિપ્રિતિ મળે, ન તો મુક્તિમાં આનંદમાં વધારો થાય.

માયી સદા માયિભૃત્યસ્તથાપિ ભેદજ્ઞાનાન્નિન્દ્યતે કાર્યતે ચ । તેનાપિ તેષાં દુઃ ખવૃદ્ધિર્ભવેચ્ચ હ્યધં તમઃ પુનરાવૃત્તિહીનમ્ ॥ ૩,૩.

જીવ હંમેશા ભગવાનનો દાસ છે અને ભગવાન માયાના સ્વામી છે, છતાં ભેદના જ્ઞાનથી જીવની નિંદા થાય છે અને તે બંધાય છે. તેથી, તેમને દુઃખમાં વધારો થાય છે અને તેઓ અંધકારમાં પડી જાય છે, જ્યાંથી પાછા ફરવું શક્ય નથી.

ખગેન્દ્રાતઃ પ્રકૃતિઃ સૂક્ષ્મરૂપા સા નિત્યા સા સત્યભૂતા સદૈવ । એવં સ્વયં કાલવાય્વાદિકાનાં પરા (રમા)ણવઃ સત્યરૂપાશ્ચ સન્તિ ॥ ૩,૩.

પંખીઓના રાજા, પ્રકૃતિ સુક્ષ્મ સ્વરૂપે, શાશ્વત અને હંમેશા સત્ય છે. એ જ રીતે, સમય, પવન વગેરેમાં પણ સર્વોચ્ચ અણુઓ સત્ય સ્વરૂપ ધરાવે છે.

પરા (માણૂ)નાં લક્ષણં વેદિતવ્યં જ્ઞાનેચ્છુભિર્નાન્યથા વેદિતવ્યમ્ । પદાર્થાનાં પાર્થિવાનાં ખગેન્દ્ર વિશેષાણાં ચરમાખ્યો વિશેષઃ ॥ ૩,૩.

સર્વોચ્ચ અણુઓના લક્ષણો જ્ઞાન ઇચ્છનારોએ સમજવા જોઈએ; બીજા કોઈ રીતે એ જાણી શકાય નહીં. પૃથ્વી પરના પદાર્થોમાં, પંખીઓના રાજા, અંતિમ ભેદને સર્વોચ્ચ અણુ કહે છે.

સ એવઃ સ્યાત્પરમાણુર્દ્વિજેન્દ્ર યોન્ત્યોવિ (વ) શેષોવયવશ્ચ સ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૩.

એ જ સર્વોચ્ચ અણુ છે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, જે અંતિમ ભેદ છે અને સૌથી નાનો ભાગ ગણાય છે.

ગરુડ ઉવાચ । હે કૃષ્ણ હે માધવ સાત્ત્વતાં પતે પદાર્થાનાં ચરમાંશઃ પરાણુ ॥ ૩,૩.

ગરુડએ પૂછ્યું: હે કૃષ્ણ, હે માધવ, સાત્ત્વતોના સ્વામી, પદાર્થોમાં સર્વોચ્ચ અણુ એ છે કે જે અંતિમ ભાગ છે.

ઇતિ પ્રોક્તં તત્ર મે સંશયોસ્તિ યોન્ત્યો વિશેષઃ સ તુ નાંશયુક્તઃ । યો હ્યંશયુક્તો ન તુ સોંત્યો વિશેષ એવં મમાભાતિ વચસ્તુ તથ્યમ્ ॥ ૩,૩.

આ રીતે તમે કહ્યું, પણ મને સંશય છે: અંતિમ ભેદ ભાગરહિત છે, પણ જેમાં ભાગ છે, એ અંતિમ ભેદ નથી. તમારું વચન મને સાચું એવું જ લાગે છે.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । ય એવ લોકે સંસ્થિતા માનુષાસ્તુ વિશેષાણાં દર્શને શક્તિયુક્તાઃ । તથાપિ તે યસ્ય ચાંશિત્વમેવ વિશેષં વૈ નૈવ દ્રષ્ટું સમર્થાઃ ॥ ૩,૩.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: જે માનવો દુનિયામાં છે અને ભેદ જોવાની શક્તિ ધરાવે છે, તેમ છતાં, જેમાં ભાગ છે, એ અંતિમ ભેદ જોઈ શકતા નથી.

તમેવાહુશ્ચરમાંશં વિશેષં યે ચૈવમાહુર્મુનયસ્તેન ચાન્યે । યે કાણાદા ગૌતમાદ્યાઃ ખગેન્દ્ર નિરંશકં પરમાણું વદન્તિ ॥ ૩,૩.

જે મુનિઓ આ રીતે કહે છે, તેઓ અંતિમ ભાગને ભેદ કહે છે; અને બીજા, જેમ કે કણાદ અને ગૌતમ, પંખીઓના રાજા, સર્વોચ્ચ અણુને ભાગરહિત કહે છે.

અનન્તાંશૈઃ સંયુતત્વેપિ તાંશ્ચ નિરંશિનો ભ્રાન્તિદૃષ્ટ્યા વદન્તિ । તસ્માત્પરા (રમા) ણોઃ પરમાણુત્વમસ્તિ તદંશાનાં વિનતાગર્ભજાત ॥ ૩,૩.

અનંત ભાગો જોડાયેલા હોવા છતાં, કેટલાક ભ્રાંતિથી તેમને ભાગરહિત કહે છે. તેથી, હે વિનતાના પુત્ર, સર્વોચ્ચ અણુમાં અને તેના ભાગોમાં પણ અણુપણું છે.

પરા (રમા) ણૂનામેકદેશે ખગેન્દ્ર તન્નો સંતિ પ્રાણિનાં રાશયશ્ચ । પ્રત્યેકશ સંતિ રૂપા હરેશ્ચ હ્યતશ્ચ તત્પરમાણોરણીયઃ ॥ ૩,૩.

સર્વોચ્ચ અણુઓમાં, પંખીઓના રાજા, કોઈક સ્થળે જીવોના સમૂહો છે. દરેકનું પોતાનું સ્વરૂપ છે અને હરિનું પણ છે; તેથી સર્વોચ્ચ અણુ અત્યંત સુક્ષ્મ છે.

યો વા ત્વણીયાન્પરમસ્ય વિષ્ણોઃ સ એવ રૂપો મહતો મહીયાન્ । તેષામન્યોન્યં ન વિશેષોસ્તિ કશ્ચિદચિન્ત્યરૂપે ચ વિચિન્તનીયઃ ॥ ૩,૩.

જે સૌથી સુક્ષ્મ છે, એ સર્વોચ્ચ વિષ્ણુનું સ્વરૂપ છે; એ સ્વરૂપ સૌથી મોટું પણ છે. તેમ છતાં, એમાં કોઈ પરસ્પર ભેદ નથી, છતાં એ અચિંત્ય સ્વરૂપનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

કાલકોટિવિહીનત્વં કાલાનન્ત્યં વિદુર્બુધાઃ । દેશકોટિવિહીનત્વં દેશાનન્ત્યં વિદુર્બુધાઃ ॥ ૩,૩.

સમયની સીમા ન હોવી એ જ સમયનું અનંતપણું છે, એવું જ્ઞાની લોકો જાણે છે. સ્થાનની સીમા ન હોવી એ જ સ્થાનનું અનંતપણું છે, એવું જ્ઞાની લોકો જાણે છે.

ગુણાનામપ્રમેયત્વે ગુણાનન્ત્યં વિદુર્બુધાઃ । આનન્ત્યં ત્રિવિધં નિત્યં હરેર્નાન્યસ્ય કસ્યચિત્ ॥ ૩,૩.

ગુણોની અપરિમિતતા એ જ ગુણોનુ અનંતપણું છે, એવું જ્ઞાની લોકો જાણે છે. આ ત્રણ પ્રકારનું અનંતપણું હંમેશા હરિમાં છે, બીજામાં નથી.

તસ્ય સર્વસ્વરૂપેષુ ચાનન્ત્યં તુ ત્રિલક્ષણમ્ । તથાપિ દેશતસ્તસ્ય પરિચ્છેદોપિ યુજ્યતે ॥ ૩,૩.

ભગવાનના દરેક સ્વરૂપમાં આ ત્રણ પ્રકારનું અનંતપણું છે. છતાં પણ, જગ્યા પ્રમાણે ભગવાનમાં મર્યાદા આવી શકે છે.

પરિચ્છેદસ્તથા વ્યાપ્તેરેકરૂપેપિ યુજ્યતે । તસ્યાચિન્ત્યાદ્ભુતૈશ્વર્યં વ્યવહારાર્થમેવ ચ ॥ ૩,૩.

એક સ્વરૂપમાં વ્યાપન પણ મર્યાદિત થઈ શકે છે. ભગવાનનું અચિંત્ય અને અદ્ભુત ઐશ્વર્ય તો માત્ર વ્યવહાર માટે જ છે.

ગુણતઃ કાલતશ્ચૈવ પરિચ્છેદો ન કુત્રચિત્ । વ્યાપ્તત્વં દેશતો હ્યસ્તિ સર્વભૂતેષુ યદ્યાપિ ॥ ૩,૩.

ગુણ કે સમયની કોઈયે હદ ક્યાંય નથી, છતાં સર્વ જીવોમાં જગ્યા પ્રમાણે વ્યાપકતા છે.

ન ચ ભેદઃ ક્વચિત્તસ્ય હ્યણુમાત્રેપિ યુજ્યતે । તથાપિ વિદ્યતેણુત્વં તસ્માદૈશ્વર્યયોગતઃ ॥ ૩,૩.

તેમાં રત્તી જેટલો પણ ભેદ નથી, છતાં એમાં સુક્ષ્મતા છે, કારણ કે એમાં પરમેશ્વરની શક્તિ છે.

તસ્માદ્વિદ્ધ્યવતારાર્થં વ્યાપ્તત્વં ચાપિ ભણ્યતે । યત્તસ્ય વ્યાપકં રૂપં પરં નારાયણં વિદુઃ ॥ ૩,૩.

માટે અવતારના હેતુથી વ્યાપકતા કહેવામાં આવે છે; એ સર્વત્ર વ્યાપક જે પરમ સ્વરૂપ છે, તેને નારાયણ કહે છે.

અતશ્ચ પરમાણૂનાં પાર્થિવાઽનન્ત્યવાદિનામ્ । ભેદઃ પરસ્પરં જ્ઞેયસ્તથેશસ્ય મહાત્મનઃ ॥ ૩,૩.

માટે, પૃથ્વીના પરમાણુઓ અનંત છે એમ માનનારાઓમાં પણ પરસ્પર ભેદ સમજવો જોઈએ, એ જ રીતે મહાન ઈશ્વરમાં પણ.

જડેશયોર્જડાનાં ચ જીવાનાં ચ પરસ્પરમ્ । તથૈવ જડજીવાનાં નિત્યં ભેદો જડેશયોઃ ॥ ૩,૩.

જડ અને ઈશ્વર, જડ અને જીવ, જીવ અને જડ, અને જડ-જીવ બંનેમાં હંમેશાં જડ અને ઈશ્વર વચ્ચે ભેદ રહે છે.

પઞ્ચ ભેદા ઇમે નિત્યં સર્વાવસ્થાસુ સર્વશઃ । એતાદૃશ્યાં તુ માયાયાં વીર્યમાધત્ત વીર્યવાન્ ॥ ૩,૩.

આ પાંચ ભેદો સર્વ અવસ્થામાં અને સર્વ રીતે હંમેશાં રહે છે; આવી માયામાં પરમેશ્વરે પોતાની શક્તિ સ્થાપી છે.

પુરુષાખ્યો હરિસ્તસ્માત્ત્રિગુણાનસૃજત્પ્રભુઃ ॥ ૩,૩.

માટે, પુરુષ નામે ઓળખાતા હરિએ ત્રણ ગુણોનું સર્જન કર્યું.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૪ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । યથા સસર્જ ભગવાંસ્ત્રીન્ ગુણાન્પ્રકૃતેસ્તદા । લક્ષ્મીસ્ત્રિરૂપા સંભૂતા શ્રીર્ભૂર્દુર્ગોતિ સંજ્ઞિતા ॥ ૩,૪.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: જ્યારે ભગવાને પ્રકૃતિમાંથી ત્રણ ગુણોનું સર્જન કર્યું, ત્યારે લક્ષ્મીજી ત્રણ રૂપે પ્રગટ થઈ — શ્રી, ભૂ અને દુર્ગા એમ નામ પડ્યાં.

સત્ત્વાભિમાનિની શ્રીસ્તુ ભૂર્દેવી રજમાનિની । તમોભિમાનિની દુર્ગા હ્યેવમાહુર્મનીષિણઃ ॥ ૩,૪.

શ્રી એ સત્ત્વગુણ સાથે જોડાયેલી છે, ભૂદેવી રજોગુણ સાથે અને દુર્ગા તમોગુણ સાથે સંકળાયેલી છે — એવું વિદ્વાનો કહે છે.

અન્તરં ન વિજાનીયાદ્રૂપાણાં ચ પરસ્પરમ્ । ગુણાનાં ચૈવ સંબન્ધાદ્દુર્ગાદીનાં ખગેશ્વર ॥ ૩,૪.

ખગરાજ, દુર્ગા વગેરેમાં ગુણોના સંબંધને લીધે, એમના રૂપોમાં પરસ્પર કોઈ ભેદ સમજવો નહીં.

અન્તરં યે વિજાનન્તિ તે યાન્ત્યન્ધન્તમઃ પરમ્ । પુરુષસ્તુ ત્રિરૂપોભૂદ્વિષ્ણુર્બ્રહ્મા ભવેતિસઃ ॥ ૩,૪.

જે લોકો એમના રૂપોમાં ભેદ જુએ છે, તેઓ ઘોર અંધકારમાં જાય છે; પણ પુરુષે ત્રણ રૂપ ધારણ કર્યા — વિષ્ણુ, બ્રહ્મા અને એમ કહેવાય છે.

સત્ત્વેન લોકાન્વર્ધયિતું વિષ્ણુઃ સાક્ષાદ્ધરિઃ સ્વયમ્ । સૃષ્ટિં કર્તું ચ રજસા બ્રહ્મણિ પ્રાવિશદ્ધરિઃ ॥ ૩,૪.

સત્ત્વગુણથી લોકોએ વૃદ્ધિ પામે એ માટે વિષ્ણુ, એટલે કે હરિ, સ્વયં પ્રવેશ્યા; અને રચનાકાર્ય માટે હરિએ બ્રહ્મામાં રજોગુણથી પ્રવેશ કર્યો.