ગરુડપુરાણમ્

હરિં વિના શ્રીરપિ દેશકાલે નાસ્તીતિ મોક્ષેચ્છુભિરેવ વેદ્યમ્ । યસ્યામધાદ્વીર્યમનુક્ષણં ચ સા મામિકા ચેન્દ્રજાલા ત્મિકેતિ ॥ ૩,૩.

હરિ વિના શ્રી પણ ક્યારેય અને ક્યાંય નથી, એ વાત મુક્તિ ઇચ્છુકોએ જ જાણવી જોઈએ. જે કોઈમાં શ્રી પોતાની શક્તિ સતત મૂકે છે, એ જ મારું છે અને એમાં અજાયબીની શક્તિ હોય છે.

વદન્તિ યે અસુરા મૂઢરૂપા અધંમતઃ પ્રવિશન્ત્યેવ સર્વે । માયા નામ પ્રકૃતિસ્ત્વેમાહુઃ સુસૂક્ષ્મરૂપા ન તુ ચેન્દ્રજાલિકા ॥ ૩,૩.

જે અસુરો મૂર્ખ સ્વરૂપ અને નીચ સમજ ધરાવે છે, તેઓ બધાં પતન પામે છે. આ પ્રકૃતિને માયા કહે છે, એ બહુ સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ ધરાવે છે, માત્ર જાદુગરી નથી.

તસ્યાભિમાનઃ શ્રીરિતિ વેદિતવ્યો વીર્યાધાનં તત્ર તેષાં ચ મેલઃ । કાર્યોન્મુખં મેલનં ચાહુરાર્યા ઇતો રૂપં નાહુરાય્યાશ્ચ વિષ્ણોઃ ॥ ૩,૩.

એનું પોતાનું માન શ્રી તરીકે ઓળખવું જોઈએ; ત્યાં શક્તિનું સ્થાન છે અને એમનું મિલન એ બંનેનું મળવું છે. સજ્જનો કહે છે કે એ મિલન કર્મ માટે છે; પણ વિષ્ણુનું આ સ્વરૂપ વિદ્વાનો એ રીતે નથી કહેતા.

સાનાદિ નિત્યા સત્યરૂપા ચ વિષ્ણોર્મિથ્યા રૂપા સા કથં સ્યાત્ખગેન્દ્ર । સત્યા તનુઃ પ્રકૃતેસ્તન્નિગૂઢા સત્યત્વમાહુર્વ્યવહારાર્થરૂપમ્ ॥ ૩,૩.

એ અનાદિ, શાશ્વત અને સત્ય સ્વરૂપ ધરાવે છે; તો પછી, એ કેવી રીતે વિષ્ણુનું અસત્ય સ્વરૂપ થઈ શકે, હે પંખીઓના રાજા? એનું શરીર સાચું છે, પણ પ્રકૃતિથી છુપાયેલું છે; એનું સત્યપણું તો વ્યવહાર માટે કહેવાય છે.

વ્યવહારરૂપા સત્યતા ચેત્પ્રકૃત્યાસ્તદા કથં સ્યાદ્યદનાદિભૂતા । અનાદિનિત્યા યદિ ન સ્યાત્ખગેન્દ્ર સુશૂક્ષ્મરૂપેણ ન કારણં સ્યાત્ ॥ ૩,૩.

જો સત્યપણું માત્ર વ્યવહાર માટે હોય, તો પ્રકૃતિ કેવી રીતે અનાદિ રહી શકે? જો એ અનાદિ અને શાશ્વત ન હોય, હે પંખીઓના રાજા, તો એ સૂક્ષ્મ રૂપે કારણ બની શકે નહીં.

સૂક્ષ્મેણ રૂપેણ ચ કારણં સ્યાત્તર્હિ પ્રપઞ્ચસ્ય ચ કારણં વદ । અવિદ્યાયા વશતો વિષ્ણુરેવ નાનારૂપૈર્દૃશ્યતે વિષ્ણુરેવ ॥ ૩,૩.

એના સૂક્ષ્મ રૂપથી એ કારણ બને છે; તો પછી, કહો કે એ જગતનું કારણ કેવી રીતે છે? અજ્ઞાનના પ્રભાવે વિષ્ણુ જ અનેક રૂપે દેખાય છે; દેખાય છે તો વિષ્ણુ જ.

શાસ્ત્રજ્ઞાનાન્નાશમેતિ હ્યવિદ્યા ન સંશયો હરિણા ચૈક્યમેતિ । એવં બ્રૂષે યદિ વાદત્ખગેન્દ્ર વક્ષ્યેહં તે તત્ર યુક્તિં શૃણુ ત્વમ્ ॥ ૩,૩.

શાસ્ત્રજ્ઞાનથી અજ્ઞાન નાશ પામે છે, એમાં શંકા નથી, અને હરિ સાથે એકતા પ્રાપ્ત થાય છે. જો તું એમ કહે છે, હે પંખીઓના રાજા, તો હું એનું કારણ સમજાવું છું; તું સાંભળ.

સર્વજ્ઞરૂપસ્ય હિ મે મુરારેઃ કથં હરેર્ઘટતે હ્યજ્ઞતા ચ । સૂર્યે યથા તમો નાસ્તિ તથા નારાયણે હરૌ । અજ્ઞાનં નાસ્તિ પક્ષીદ્ર કથં તત્વં બ્રવીષ્યહો ॥ ૩,૩.

મારા જેવા સર્વજ્ઞ મુરારીમાં અજ્ઞાન કેવી રીતે હોઈ શકે? જેમ સૂર્યમાં અંધકાર નથી, તેમ નારાયણ હરિમાં અજ્ઞાન નથી, હે પંખી; તું આ વાત કેમ કહે છે?

અતો નાહં બ્રાહ્મણસ્ત્વાદિકાલાદુપાધિસંબન્ધવશાદજ્ઞતાચેત્ । સર્વજ્ઞોસૌ કુત્ર પક્ષીન્દ્ર વિષ્ણુરલ્પજ્ઞજીવો જ્ઞાનશૂન્યશ્ચ કુત્ર ॥ ૩,૩.

આથી, જો ઉપાધિના સંબંધથી અજ્ઞાન હોય, તો હું પ્રારંભથી બ્રાહ્મણ નથી. સર્વજ્ઞ વિષ્ણુ ક્યાં છે, હે પંખીઓના રાજા, અને અલ્પજ્ઞ, અજ્ઞાનથી ભરેલો જીવ ક્યાં છે?

વિરુદ્ધયોશ્ચાનયોઃ સર્વદૈવ કથં ચૈક્યં સંવાદિષ્યન્તિ વેદાઃ । દેશે કાલે સર્વદા દ્દુઃ ખહીનો જગત્કર્તા પૂર્ણશક્તિઃ સદૈવ ॥ ૩,૩.

આ બે વિરુદ્ધ વસ્તુઓ વચ્ચે એકતા કેવી રીતે શક્ય છે, જ્યારે વેદો હંમેશા એમ જ કહે છે? દરેક સ્થળે અને દરેક સમયે જગતના સર્જનહાર ભગવાન હંમેશા સંપૂર્ણ શક્તિથી ભરપૂર અને દુઃખથી મુક્ત છે.

જીવઃ સદા સ્વલ્પકર્તાસ્તિ પૂર્ણઃ સંસારરૂપે દુઃ ખરૂપે ચ નિત્યમ્ । વિરુદ્ધયોશ્ચાનયોરૈક્યમાહુરીશસ્ય માયાવશતો માયિનશ્ચ ॥ ૩,૩.

જીવ હંમેશા થોડું જ કરનાર છે, અને તે સંપૂર્ણ પણ છે તો માત્ર સંસાર અને દુઃખરૂપે જ. આ બંને વિરુદ્ધ વસ્તુઓની એકતા ભગવાનની માયા અને જીવની માયાના પ્રભાવથી કહેવાય છે.

યે વૈષ્ણવા વૈષ્ણવદાસવશ્યાસ્તેષાં દ્રોહં સર્વદા સંચરેદ્યઃ । હરિપ્રીતિસ્તેન ભવેન્ન નિત્યમાનન્દવૃદ્ધિસ્તેન ભવેન્ન મુક્તૌ ॥ ૩,૩.

જે લોકો વિષ્ણુના ભક્ત છે અને વિષ્ણુની સેવા કરે છે, તેઓ સામે ક્યારેય દુશ્મની રાખવી નહીં; આવું કરનારને ન તો હરિપ્રિતિ મળે, ન તો મુક્તિમાં આનંદમાં વધારો થાય.

માયી સદા માયિભૃત્યસ્તથાપિ ભેદજ્ઞાનાન્નિન્દ્યતે કાર્યતે ચ । તેનાપિ તેષાં દુઃ ખવૃદ્ધિર્ભવેચ્ચ હ્યધં તમઃ પુનરાવૃત્તિહીનમ્ ॥ ૩,૩.

જીવ હંમેશા ભગવાનનો દાસ છે અને ભગવાન માયાના સ્વામી છે, છતાં ભેદના જ્ઞાનથી જીવની નિંદા થાય છે અને તે બંધાય છે. તેથી, તેમને દુઃખમાં વધારો થાય છે અને તેઓ અંધકારમાં પડી જાય છે, જ્યાંથી પાછા ફરવું શક્ય નથી.

ખગેન્દ્રાતઃ પ્રકૃતિઃ સૂક્ષ્મરૂપા સા નિત્યા સા સત્યભૂતા સદૈવ । એવં સ્વયં કાલવાય્વાદિકાનાં પરા (રમા)ણવઃ સત્યરૂપાશ્ચ સન્તિ ॥ ૩,૩.

પંખીઓના રાજા, પ્રકૃતિ સુક્ષ્મ સ્વરૂપે, શાશ્વત અને હંમેશા સત્ય છે. એ જ રીતે, સમય, પવન વગેરેમાં પણ સર્વોચ્ચ અણુઓ સત્ય સ્વરૂપ ધરાવે છે.

પરા (માણૂ)નાં લક્ષણં વેદિતવ્યં જ્ઞાનેચ્છુભિર્નાન્યથા વેદિતવ્યમ્ । પદાર્થાનાં પાર્થિવાનાં ખગેન્દ્ર વિશેષાણાં ચરમાખ્યો વિશેષઃ ॥ ૩,૩.

સર્વોચ્ચ અણુઓના લક્ષણો જ્ઞાન ઇચ્છનારોએ સમજવા જોઈએ; બીજા કોઈ રીતે એ જાણી શકાય નહીં. પૃથ્વી પરના પદાર્થોમાં, પંખીઓના રાજા, અંતિમ ભેદને સર્વોચ્ચ અણુ કહે છે.

સ એવઃ સ્યાત્પરમાણુર્દ્વિજેન્દ્ર યોન્ત્યોવિ (વ) શેષોવયવશ્ચ સ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૩.

એ જ સર્વોચ્ચ અણુ છે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, જે અંતિમ ભેદ છે અને સૌથી નાનો ભાગ ગણાય છે.

ગરુડ ઉવાચ । હે કૃષ્ણ હે માધવ સાત્ત્વતાં પતે પદાર્થાનાં ચરમાંશઃ પરાણુ ॥ ૩,૩.

ગરુડએ પૂછ્યું: હે કૃષ્ણ, હે માધવ, સાત્ત્વતોના સ્વામી, પદાર્થોમાં સર્વોચ્ચ અણુ એ છે કે જે અંતિમ ભાગ છે.

ઇતિ પ્રોક્તં તત્ર મે સંશયોસ્તિ યોન્ત્યો વિશેષઃ સ તુ નાંશયુક્તઃ । યો હ્યંશયુક્તો ન તુ સોંત્યો વિશેષ એવં મમાભાતિ વચસ્તુ તથ્યમ્ ॥ ૩,૩.

આ રીતે તમે કહ્યું, પણ મને સંશય છે: અંતિમ ભેદ ભાગરહિત છે, પણ જેમાં ભાગ છે, એ અંતિમ ભેદ નથી. તમારું વચન મને સાચું એવું જ લાગે છે.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । ય એવ લોકે સંસ્થિતા માનુષાસ્તુ વિશેષાણાં દર્શને શક્તિયુક્તાઃ । તથાપિ તે યસ્ય ચાંશિત્વમેવ વિશેષં વૈ નૈવ દ્રષ્ટું સમર્થાઃ ॥ ૩,૩.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: જે માનવો દુનિયામાં છે અને ભેદ જોવાની શક્તિ ધરાવે છે, તેમ છતાં, જેમાં ભાગ છે, એ અંતિમ ભેદ જોઈ શકતા નથી.

તમેવાહુશ્ચરમાંશં વિશેષં યે ચૈવમાહુર્મુનયસ્તેન ચાન્યે । યે કાણાદા ગૌતમાદ્યાઃ ખગેન્દ્ર નિરંશકં પરમાણું વદન્તિ ॥ ૩,૩.

જે મુનિઓ આ રીતે કહે છે, તેઓ અંતિમ ભાગને ભેદ કહે છે; અને બીજા, જેમ કે કણાદ અને ગૌતમ, પંખીઓના રાજા, સર્વોચ્ચ અણુને ભાગરહિત કહે છે.

અનન્તાંશૈઃ સંયુતત્વેપિ તાંશ્ચ નિરંશિનો ભ્રાન્તિદૃષ્ટ્યા વદન્તિ । તસ્માત્પરા (રમા) ણોઃ પરમાણુત્વમસ્તિ તદંશાનાં વિનતાગર્ભજાત ॥ ૩,૩.

અનંત ભાગો જોડાયેલા હોવા છતાં, કેટલાક ભ્રાંતિથી તેમને ભાગરહિત કહે છે. તેથી, હે વિનતાના પુત્ર, સર્વોચ્ચ અણુમાં અને તેના ભાગોમાં પણ અણુપણું છે.

પરા (રમા) ણૂનામેકદેશે ખગેન્દ્ર તન્નો સંતિ પ્રાણિનાં રાશયશ્ચ । પ્રત્યેકશ સંતિ રૂપા હરેશ્ચ હ્યતશ્ચ તત્પરમાણોરણીયઃ ॥ ૩,૩.

સર્વોચ્ચ અણુઓમાં, પંખીઓના રાજા, કોઈક સ્થળે જીવોના સમૂહો છે. દરેકનું પોતાનું સ્વરૂપ છે અને હરિનું પણ છે; તેથી સર્વોચ્ચ અણુ અત્યંત સુક્ષ્મ છે.

યો વા ત્વણીયાન્પરમસ્ય વિષ્ણોઃ સ એવ રૂપો મહતો મહીયાન્ । તેષામન્યોન્યં ન વિશેષોસ્તિ કશ્ચિદચિન્ત્યરૂપે ચ વિચિન્તનીયઃ ॥ ૩,૩.

જે સૌથી સુક્ષ્મ છે, એ સર્વોચ્ચ વિષ્ણુનું સ્વરૂપ છે; એ સ્વરૂપ સૌથી મોટું પણ છે. તેમ છતાં, એમાં કોઈ પરસ્પર ભેદ નથી, છતાં એ અચિંત્ય સ્વરૂપનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

કાલકોટિવિહીનત્વં કાલાનન્ત્યં વિદુર્બુધાઃ । દેશકોટિવિહીનત્વં દેશાનન્ત્યં વિદુર્બુધાઃ ॥ ૩,૩.

સમયની સીમા ન હોવી એ જ સમયનું અનંતપણું છે, એવું જ્ઞાની લોકો જાણે છે. સ્થાનની સીમા ન હોવી એ જ સ્થાનનું અનંતપણું છે, એવું જ્ઞાની લોકો જાણે છે.

ગુણાનામપ્રમેયત્વે ગુણાનન્ત્યં વિદુર્બુધાઃ । આનન્ત્યં ત્રિવિધં નિત્યં હરેર્નાન્યસ્ય કસ્યચિત્ ॥ ૩,૩.

ગુણોની અપરિમિતતા એ જ ગુણોનુ અનંતપણું છે, એવું જ્ઞાની લોકો જાણે છે. આ ત્રણ પ્રકારનું અનંતપણું હંમેશા હરિમાં છે, બીજામાં નથી.

તસ્ય સર્વસ્વરૂપેષુ ચાનન્ત્યં તુ ત્રિલક્ષણમ્ । તથાપિ દેશતસ્તસ્ય પરિચ્છેદોપિ યુજ્યતે ॥ ૩,૩.

ભગવાનના દરેક સ્વરૂપમાં આ ત્રણ પ્રકારનું અનંતપણું છે. છતાં પણ, જગ્યા પ્રમાણે ભગવાનમાં મર્યાદા આવી શકે છે.

પરિચ્છેદસ્તથા વ્યાપ્તેરેકરૂપેપિ યુજ્યતે । તસ્યાચિન્ત્યાદ્ભુતૈશ્વર્યં વ્યવહારાર્થમેવ ચ ॥ ૩,૩.

એક સ્વરૂપમાં વ્યાપન પણ મર્યાદિત થઈ શકે છે. ભગવાનનું અચિંત્ય અને અદ્ભુત ઐશ્વર્ય તો માત્ર વ્યવહાર માટે જ છે.

ગુણતઃ કાલતશ્ચૈવ પરિચ્છેદો ન કુત્રચિત્ । વ્યાપ્તત્વં દેશતો હ્યસ્તિ સર્વભૂતેષુ યદ્યાપિ ॥ ૩,૩.

ગુણ કે સમયની કોઈયે હદ ક્યાંય નથી, છતાં સર્વ જીવોમાં જગ્યા પ્રમાણે વ્યાપકતા છે.

ન ચ ભેદઃ ક્વચિત્તસ્ય હ્યણુમાત્રેપિ યુજ્યતે । તથાપિ વિદ્યતેણુત્વં તસ્માદૈશ્વર્યયોગતઃ ॥ ૩,૩.

તેમાં રત્તી જેટલો પણ ભેદ નથી, છતાં એમાં સુક્ષ્મતા છે, કારણ કે એમાં પરમેશ્વરની શક્તિ છે.