ગરુડપુરાણમ્

વીર્યસ્વરૂપી ભગવાન્વા સુદેવઃ સર્વત્ર દેશેપિ ચ સર્વકાલે । સર્વાર્થવાન્યદિ ન સ્યાત્ખગેન્દ્ર તર્હીશ્વરઃ પુરુષો નૈવ સ સ્યાત્ ॥ ૩,૩.

ભગવાન વાસુદેવ, જેનું સ્વરૂપ વીર્ય છે, એ સર્વત્ર, દરેક સ્થળે અને દરેક સમયે છે. જો એ સર્વનું આધાર ન હોય, તો, ખગરાજ, ભગવાન પુરુષ પણ ન રહે.

અચિન્ત્યવીર્યૈશ્ચિન્ત્યવીર્યૈર્દ્વિરૂપઃ સ્ત્રીરૂપમેકં પુરુષં તથા પરમ્ । ઉભે રૂપે વીર્યવતી ખગેન્દ્ર તયોરભેદશ્ચિન્તનીયો હિ સમ્યકૂ ॥ ૩,૩.

અકલ્પનીય અને કલ્પનીય શક્તિઓથી, પરમાત્મા બે રૂપ ધારણ કરે છે – એક સ્ત્રીનું અને એક પુરુષનું. હે પંખીઓના રાજા, બંને રૂપોમાં શક્તિ છે અને એ બંનેમાં કોઈ ભેદ નથી, એ સાચી રીતે વિચારવું જોઈએ.

સ્ત્રીરૂપવાન્યદિ ન સ્યાત્ખર્ગેદ્રસ્ત્રીણાં કથં પ્રતિબિંબત્વમેવ ॥ ૩,૩.

હે પંખીઓના રાજા, જો પરમાત્મા પાસે સ્ત્રીનું રૂપ ન હોત, તો સ્ત્રીઓનો પ્રતિબિંબ ક્યાંથી આવે?

સ્ત્રીરૂપમસ્માદ્બ્રહ્મજં (દ્વાસ્તવં) ચિન્તનીયં સ્વરૂપમેતન્નાન્યથા ચિન્તનીયમ્ । સ્ત્રીરૂપવન્નૈવ વિચિન્તનીયં નપુંસકં ત્બસ્ય જન્યં હિ વિદ્ધિ ॥ ૩,૩.

સ્ત્રીનું રૂપ બ્રહ્મમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે; એ જ તેનું સાચું સ્વરૂપ છે, બીજું કંઈ નહીં. એ સ્વરૂપને કદી નપુંસક માની શકાય નહીં, કારણ કે નપુંસક તો એનું જ સંતાન છે.

નપુંસકં નવૈવ સ્વરૂપભૂતમતો હરૌ નાસ્તિ વિચિન્તનીયમ્ । સ્ત્રીબિંબભૂતે હરિરૂપે ખગેન્દ્ર શ્રીરૂપમસ્તીતિ વિચિન્તનીયમ્ ॥ ૩,૩.

નપુંસક સ્વરૂપ મૂળ સ્વરૂપ નથી; તેથી હરિમાં ક્યારેય નપુંસકતા વિચારવાની નથી. હે પંખીઓના રાજા, જયારે હરિ સ્ત્રીના પ્રતિબિંબરૂપે દેખાય છે, ત્યારે શ્રીનું સ્વરૂપ જ વિચારવું જોઈએ.

ગરુડ ઉવાચ । સ્ત્રિયા સ્ત્રિયશ્ચ સંયોગં વ્યર્થમહુર્મનીષિણઃ । સ્ત્રીરૂપભૂતે વિંબે તુ સ્ત્રીરૂપાઃ સન્તિ સર્વદા ॥ ૩,૩.

ગરુડએ કહ્યું: વિદ્વાનો કહે છે કે સ્ત્રી અને સ્ત્રીનું મિલન નિષ્ફળ છે; છતાં, સ્ત્રીના પ્રતિબિંબરૂપે સ્ત્રી સ્વરૂપો તો હંમેશા રહે છે.

સ્થિતૌ તત્ર નિમિત્તં ચ બ્રૂહિ કૃષ્ણ મમ પ્રભો ॥ ૩,૩.

હે કૃષ્ણ, મારા પ્રભુ, એ ત્યાં કેમ બને છે, તેનું કારણ મને કહો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । સ્ત્રીબિંબભૂતસ્ત્રીરૂપે લક્ષ્મીર્ન સ્યાત્ખગેશ્વર । નિત્યાવિયોગિની દેવી કથં સ્યાત્પરમાત્મનઃ ॥ ૩,૩.

શ્રીકૃષ્ણએ કહ્યું: હે પંખીઓના રાજા, જો લક્ષ્મી સ્ત્રીના પ્રતિબિંબરૂપે ન હોય, તો દેવી પરમાત્માથી ક્યારેય અવિભાજ્ય કેવી રહી શકે?

હરેરનન્તરૂપાણાં સ્ત્રીરૂપાણાં ખગેશ્વર । અનન્તાનન્તરૂપેણ નિત્યં શુશ્રૂષણે રતા ॥ ૩,૩.

હે પંખીઓના રાજા, હરિના અનંત રૂપોમાં સ્ત્રીરૂપો પણ અનંત છે, અને એ અનંત રૂપોમાં દેવી હંમેશા સેવા કરવા તત્પર રહે છે.

અતો લક્ષ્મ્યા વિયોગસ્તુ શઙ્કનીયઃ કથઞ્ચન । નારાયણો નામ હરિઃ સ્વતન્ત્રઃ શ્રિયા વિના નાસ્તિ કદાપિ તાર્ક્ષ્ય । હરેર્મુકુન્દસ્ય પદારવિન્દે શુશ્રૂષમાણા પરમાદરેણ ॥ ૩,૩.

લક્ષ્મીથી વિયોગ ક્યારેય સંભવ નથી, એ બાબતે કોઈ શંકા રાખવી નહીં. નારાયણ, જેને હરિ કહે છે, એ કદી શ્રી વિના સ્વતંત્ર નથી, હે તાર્ક્ષ્ય. શ્રી પરમ આદરથી મુકુંદ હરિના કમળ જેવા ચરણોમાં સેવા કરે છે.

હરિં વિના શ્રીરપિ દેશકાલે નાસ્તીતિ મોક્ષેચ્છુભિરેવ વેદ્યમ્ । યસ્યામધાદ્વીર્યમનુક્ષણં ચ સા મામિકા ચેન્દ્રજાલા ત્મિકેતિ ॥ ૩,૩.

હરિ વિના શ્રી પણ ક્યારેય અને ક્યાંય નથી, એ વાત મુક્તિ ઇચ્છુકોએ જ જાણવી જોઈએ. જે કોઈમાં શ્રી પોતાની શક્તિ સતત મૂકે છે, એ જ મારું છે અને એમાં અજાયબીની શક્તિ હોય છે.

વદન્તિ યે અસુરા મૂઢરૂપા અધંમતઃ પ્રવિશન્ત્યેવ સર્વે । માયા નામ પ્રકૃતિસ્ત્વેમાહુઃ સુસૂક્ષ્મરૂપા ન તુ ચેન્દ્રજાલિકા ॥ ૩,૩.

જે અસુરો મૂર્ખ સ્વરૂપ અને નીચ સમજ ધરાવે છે, તેઓ બધાં પતન પામે છે. આ પ્રકૃતિને માયા કહે છે, એ બહુ સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ ધરાવે છે, માત્ર જાદુગરી નથી.

તસ્યાભિમાનઃ શ્રીરિતિ વેદિતવ્યો વીર્યાધાનં તત્ર તેષાં ચ મેલઃ । કાર્યોન્મુખં મેલનં ચાહુરાર્યા ઇતો રૂપં નાહુરાય્યાશ્ચ વિષ્ણોઃ ॥ ૩,૩.

એનું પોતાનું માન શ્રી તરીકે ઓળખવું જોઈએ; ત્યાં શક્તિનું સ્થાન છે અને એમનું મિલન એ બંનેનું મળવું છે. સજ્જનો કહે છે કે એ મિલન કર્મ માટે છે; પણ વિષ્ણુનું આ સ્વરૂપ વિદ્વાનો એ રીતે નથી કહેતા.

સાનાદિ નિત્યા સત્યરૂપા ચ વિષ્ણોર્મિથ્યા રૂપા સા કથં સ્યાત્ખગેન્દ્ર । સત્યા તનુઃ પ્રકૃતેસ્તન્નિગૂઢા સત્યત્વમાહુર્વ્યવહારાર્થરૂપમ્ ॥ ૩,૩.

એ અનાદિ, શાશ્વત અને સત્ય સ્વરૂપ ધરાવે છે; તો પછી, એ કેવી રીતે વિષ્ણુનું અસત્ય સ્વરૂપ થઈ શકે, હે પંખીઓના રાજા? એનું શરીર સાચું છે, પણ પ્રકૃતિથી છુપાયેલું છે; એનું સત્યપણું તો વ્યવહાર માટે કહેવાય છે.

વ્યવહારરૂપા સત્યતા ચેત્પ્રકૃત્યાસ્તદા કથં સ્યાદ્યદનાદિભૂતા । અનાદિનિત્યા યદિ ન સ્યાત્ખગેન્દ્ર સુશૂક્ષ્મરૂપેણ ન કારણં સ્યાત્ ॥ ૩,૩.

જો સત્યપણું માત્ર વ્યવહાર માટે હોય, તો પ્રકૃતિ કેવી રીતે અનાદિ રહી શકે? જો એ અનાદિ અને શાશ્વત ન હોય, હે પંખીઓના રાજા, તો એ સૂક્ષ્મ રૂપે કારણ બની શકે નહીં.

સૂક્ષ્મેણ રૂપેણ ચ કારણં સ્યાત્તર્હિ પ્રપઞ્ચસ્ય ચ કારણં વદ । અવિદ્યાયા વશતો વિષ્ણુરેવ નાનારૂપૈર્દૃશ્યતે વિષ્ણુરેવ ॥ ૩,૩.

એના સૂક્ષ્મ રૂપથી એ કારણ બને છે; તો પછી, કહો કે એ જગતનું કારણ કેવી રીતે છે? અજ્ઞાનના પ્રભાવે વિષ્ણુ જ અનેક રૂપે દેખાય છે; દેખાય છે તો વિષ્ણુ જ.

શાસ્ત્રજ્ઞાનાન્નાશમેતિ હ્યવિદ્યા ન સંશયો હરિણા ચૈક્યમેતિ । એવં બ્રૂષે યદિ વાદત્ખગેન્દ્ર વક્ષ્યેહં તે તત્ર યુક્તિં શૃણુ ત્વમ્ ॥ ૩,૩.

શાસ્ત્રજ્ઞાનથી અજ્ઞાન નાશ પામે છે, એમાં શંકા નથી, અને હરિ સાથે એકતા પ્રાપ્ત થાય છે. જો તું એમ કહે છે, હે પંખીઓના રાજા, તો હું એનું કારણ સમજાવું છું; તું સાંભળ.

સર્વજ્ઞરૂપસ્ય હિ મે મુરારેઃ કથં હરેર્ઘટતે હ્યજ્ઞતા ચ । સૂર્યે યથા તમો નાસ્તિ તથા નારાયણે હરૌ । અજ્ઞાનં નાસ્તિ પક્ષીદ્ર કથં તત્વં બ્રવીષ્યહો ॥ ૩,૩.

મારા જેવા સર્વજ્ઞ મુરારીમાં અજ્ઞાન કેવી રીતે હોઈ શકે? જેમ સૂર્યમાં અંધકાર નથી, તેમ નારાયણ હરિમાં અજ્ઞાન નથી, હે પંખી; તું આ વાત કેમ કહે છે?

અતો નાહં બ્રાહ્મણસ્ત્વાદિકાલાદુપાધિસંબન્ધવશાદજ્ઞતાચેત્ । સર્વજ્ઞોસૌ કુત્ર પક્ષીન્દ્ર વિષ્ણુરલ્પજ્ઞજીવો જ્ઞાનશૂન્યશ્ચ કુત્ર ॥ ૩,૩.

આથી, જો ઉપાધિના સંબંધથી અજ્ઞાન હોય, તો હું પ્રારંભથી બ્રાહ્મણ નથી. સર્વજ્ઞ વિષ્ણુ ક્યાં છે, હે પંખીઓના રાજા, અને અલ્પજ્ઞ, અજ્ઞાનથી ભરેલો જીવ ક્યાં છે?

વિરુદ્ધયોશ્ચાનયોઃ સર્વદૈવ કથં ચૈક્યં સંવાદિષ્યન્તિ વેદાઃ । દેશે કાલે સર્વદા દ્દુઃ ખહીનો જગત્કર્તા પૂર્ણશક્તિઃ સદૈવ ॥ ૩,૩.

આ બે વિરુદ્ધ વસ્તુઓ વચ્ચે એકતા કેવી રીતે શક્ય છે, જ્યારે વેદો હંમેશા એમ જ કહે છે? દરેક સ્થળે અને દરેક સમયે જગતના સર્જનહાર ભગવાન હંમેશા સંપૂર્ણ શક્તિથી ભરપૂર અને દુઃખથી મુક્ત છે.

જીવઃ સદા સ્વલ્પકર્તાસ્તિ પૂર્ણઃ સંસારરૂપે દુઃ ખરૂપે ચ નિત્યમ્ । વિરુદ્ધયોશ્ચાનયોરૈક્યમાહુરીશસ્ય માયાવશતો માયિનશ્ચ ॥ ૩,૩.

જીવ હંમેશા થોડું જ કરનાર છે, અને તે સંપૂર્ણ પણ છે તો માત્ર સંસાર અને દુઃખરૂપે જ. આ બંને વિરુદ્ધ વસ્તુઓની એકતા ભગવાનની માયા અને જીવની માયાના પ્રભાવથી કહેવાય છે.

યે વૈષ્ણવા વૈષ્ણવદાસવશ્યાસ્તેષાં દ્રોહં સર્વદા સંચરેદ્યઃ । હરિપ્રીતિસ્તેન ભવેન્ન નિત્યમાનન્દવૃદ્ધિસ્તેન ભવેન્ન મુક્તૌ ॥ ૩,૩.

જે લોકો વિષ્ણુના ભક્ત છે અને વિષ્ણુની સેવા કરે છે, તેઓ સામે ક્યારેય દુશ્મની રાખવી નહીં; આવું કરનારને ન તો હરિપ્રિતિ મળે, ન તો મુક્તિમાં આનંદમાં વધારો થાય.

માયી સદા માયિભૃત્યસ્તથાપિ ભેદજ્ઞાનાન્નિન્દ્યતે કાર્યતે ચ । તેનાપિ તેષાં દુઃ ખવૃદ્ધિર્ભવેચ્ચ હ્યધં તમઃ પુનરાવૃત્તિહીનમ્ ॥ ૩,૩.

જીવ હંમેશા ભગવાનનો દાસ છે અને ભગવાન માયાના સ્વામી છે, છતાં ભેદના જ્ઞાનથી જીવની નિંદા થાય છે અને તે બંધાય છે. તેથી, તેમને દુઃખમાં વધારો થાય છે અને તેઓ અંધકારમાં પડી જાય છે, જ્યાંથી પાછા ફરવું શક્ય નથી.

ખગેન્દ્રાતઃ પ્રકૃતિઃ સૂક્ષ્મરૂપા સા નિત્યા સા સત્યભૂતા સદૈવ । એવં સ્વયં કાલવાય્વાદિકાનાં પરા (રમા)ણવઃ સત્યરૂપાશ્ચ સન્તિ ॥ ૩,૩.

પંખીઓના રાજા, પ્રકૃતિ સુક્ષ્મ સ્વરૂપે, શાશ્વત અને હંમેશા સત્ય છે. એ જ રીતે, સમય, પવન વગેરેમાં પણ સર્વોચ્ચ અણુઓ સત્ય સ્વરૂપ ધરાવે છે.

પરા (માણૂ)નાં લક્ષણં વેદિતવ્યં જ્ઞાનેચ્છુભિર્નાન્યથા વેદિતવ્યમ્ । પદાર્થાનાં પાર્થિવાનાં ખગેન્દ્ર વિશેષાણાં ચરમાખ્યો વિશેષઃ ॥ ૩,૩.

સર્વોચ્ચ અણુઓના લક્ષણો જ્ઞાન ઇચ્છનારોએ સમજવા જોઈએ; બીજા કોઈ રીતે એ જાણી શકાય નહીં. પૃથ્વી પરના પદાર્થોમાં, પંખીઓના રાજા, અંતિમ ભેદને સર્વોચ્ચ અણુ કહે છે.

સ એવઃ સ્યાત્પરમાણુર્દ્વિજેન્દ્ર યોન્ત્યોવિ (વ) શેષોવયવશ્ચ સ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૩.

એ જ સર્વોચ્ચ અણુ છે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, જે અંતિમ ભેદ છે અને સૌથી નાનો ભાગ ગણાય છે.

ગરુડ ઉવાચ । હે કૃષ્ણ હે માધવ સાત્ત્વતાં પતે પદાર્થાનાં ચરમાંશઃ પરાણુ ॥ ૩,૩.

ગરુડએ પૂછ્યું: હે કૃષ્ણ, હે માધવ, સાત્ત્વતોના સ્વામી, પદાર્થોમાં સર્વોચ્ચ અણુ એ છે કે જે અંતિમ ભાગ છે.

ઇતિ પ્રોક્તં તત્ર મે સંશયોસ્તિ યોન્ત્યો વિશેષઃ સ તુ નાંશયુક્તઃ । યો હ્યંશયુક્તો ન તુ સોંત્યો વિશેષ એવં મમાભાતિ વચસ્તુ તથ્યમ્ ॥ ૩,૩.

આ રીતે તમે કહ્યું, પણ મને સંશય છે: અંતિમ ભેદ ભાગરહિત છે, પણ જેમાં ભાગ છે, એ અંતિમ ભેદ નથી. તમારું વચન મને સાચું એવું જ લાગે છે.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । ય એવ લોકે સંસ્થિતા માનુષાસ્તુ વિશેષાણાં દર્શને શક્તિયુક્તાઃ । તથાપિ તે યસ્ય ચાંશિત્વમેવ વિશેષં વૈ નૈવ દ્રષ્ટું સમર્થાઃ ॥ ૩,૩.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: જે માનવો દુનિયામાં છે અને ભેદ જોવાની શક્તિ ધરાવે છે, તેમ છતાં, જેમાં ભાગ છે, એ અંતિમ ભેદ જોઈ શકતા નથી.