ગરુડપુરાણમ્

પૂર્વરૂપં ચ પૂર્ણં ચ પૂર્ણં પદવિતારગમ્? । રૂપં તદાત્મન્યાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે ॥ ૩,૩.

પહેલાનું રૂપ પણ પૂર્ણ છે અને પૂર્ણ રૂપ સર્વોચ્ચ સ્થાન સુધી વ્યાપે છે; જ્યારે એ રૂપ પોતાના અંદર લઈ લેવાય છે, ત્યારે માત્ર પૂર્ણતા જ બાકી રહે છે.

લૌકિકવ્યવહારોયં ભૂભારક્ષપણાદિકઃ । તસ્ય દૃર્ષ્ટિ વિના નાન્યો લયઃ કૃષ્ણાદિના ક્વચિત્ ॥ ૩,૩.

પૃથ્વીનો ભાર દૂર કરવો વગેરે જેવું લોકિક વર્તન થાય છે; પણ ભગવાનની દૃષ્ટિ વિના, કૃષ્ણ કે બીજાઓ દ્વારા ક્યાંય પણ લય થતો નથી.

તત્ત્વે પીડા ન કર્તવ્યા તયા દુઃ ખાનિ વિન્દતિ । અત્યન્તપીડનાત્તસ્ય રોગસ્તસ્ય ન સંશયઃ ॥ ૩,૩.

વાસ્તવમાં, દુઃખ આપવું જોઈએ નહીં; કારણ કે એથી દુઃખ જ મળે છે. વધારે પીડા આપવાથી રોગ થાય છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.

જ્ઞાતવ્યાંશે તુ પીડા તુ કર્તવ્યા ગુરુણા સહ । તમન્તેવાસિનં ચાહુઃ સ એવ ચુ ગુરુઃ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૩.

પણ જ્ઞાનના વિષયમાં ગુરુ સાથે મળીને પીડા કરવી જોઈએ; એવા શિષ્યને જ એ કહેવાય છે અને એ જ ગુરુ તરીકે ઓળખાય છે.

યે કુર્વન્તિ હરેસ્તત્ત્વવિચારં તુ પરસ્પરમ્ । તાવેવ ગુરુશિષ્યૌ તુ વિનતાનન્દસંયુત ॥ ૩,૩.

જે લોકો પરસ્પર હરિના તત્ત્વનો વિચાર કરે છે, એ જ સાચા ગુરુ અને શિષ્ય છે, અને બંને વિનતા આનંદથી જોડાયેલા છે.

ગુરુણાપિ સમં હાસ્યં કર્તવ્યં કુટિલં વિના । હર્ષામર્ષયુતઃ શિષ્યો ગુરુઃ કૌટિલ્યસંયુતઃ ॥ ૩,૩.

ગુરુ સાથે પણ, વાંકાપણ વિના, હાસ્ય કરવું જોઈએ; શિષ્યમાં આનંદ અને રોષ હોય છે, ગુરુમાં વાંકાપણ હોય છે.

ઉભૌ તૌ નિરયં યાતો યાવદાચન્દ્રતારકમ્ । સાક્ષાદ્ધરિઃ પુરુષઃ પિઙ્ગલાક્ષઃ સ્વમાયાયાં ગુણમય્યાં મહાત્મા । સ્વપૌરુષેણૈવ સુમઙ્ગલેન અધાત્તુ વીર્યં ભગવાન્વીર્યવાંશ્ચ ॥ ૩,૩.

બન્ને ચંદ્ર-તારા રહે ત્યાં સુધી નરકમાં જાય છે. સીધા હરિ, પીળા આંખવાળા, મહાત્મા, પોતાની ગુણમય માયામાં, પોતાની શુભ શક્તિથી, પોતાનું વીર્ય આપ્યું, અને પોતે પણ વીર્યવાન છે.

ગરુડ ઉવાચ । વીર્યસ્વરૂપં બ્રૂહિ મે વાસુદેવ વીર્યે ત્વદીયે સંશયો મે વિભાતિ । કિં વીર્યમીશસ્ય સ્વરૂપભૂતં કિં વા વિભિન્નં વદ સાધુ વેત્સિ ॥ ૩,૩.

ગરુડએ પૂછ્યું: વાસુદેવ, મને વીર્યનું સ્વરૂપ કહો; તમારા વીર્ય વિશે મને શંકા થાય છે. ભગવાનનું વીર્ય સ્વરૂપમાં જ છે કે અલગ છે? તમે જાણો છો, સાચું કહો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । યદ્વીર્યમાધત્ત હરિઃ સ્વયં પ્રભુર્માયાભિધાયાં વિનતાતનૂજ । તદ્વીર્યમાહુર્નૃહરેઃ સ્વરૂપં વિપશ્ચિતો નિશ્ચિતતત્ત્વદર્શિનઃ ॥ ૩,૩.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: હરિએ જે વીર્ય વિનતાના પુત્રને, જે માયા કહેવાય છે, આપ્યું, એ જ વીર્ય, જ્ઞાનીઓ કહે છે કે, નૃહરિનું સ્વરૂપ છે.

ભિન્નં તદાહુઃ પ્રાકૃતમેવ ચાહુઃ સ્વનાભિપદ્માદિકવચ્ચ બોધ્યમ્ । નૈતાવતા જ્ઞાનરૂપસ્ય વિષ્ણોર્ન વીર્યહાનિરિતિ ચિન્તનીયમ્ ॥ ૩,૩.

બીજાઓ કહે છે કે એ અલગ છે, અને કેટલાક એને પ્રાકૃત કહે છે, જેમ કે ભગવાનના નાભિમાંથી કમળ ઉત્પન્ન થાય છે, એમ સમજવું. આથી વિષ્ણુના જ્ઞાનરૂપ કે વીર્યમાં કોઈ હાની થતી નથી; એ વિચારવું જોઈએ.

વીર્યસ્વરૂપી ભગવાન્વા સુદેવઃ સર્વત્ર દેશેપિ ચ સર્વકાલે । સર્વાર્થવાન્યદિ ન સ્યાત્ખગેન્દ્ર તર્હીશ્વરઃ પુરુષો નૈવ સ સ્યાત્ ॥ ૩,૩.

ભગવાન વાસુદેવ, જેનું સ્વરૂપ વીર્ય છે, એ સર્વત્ર, દરેક સ્થળે અને દરેક સમયે છે. જો એ સર્વનું આધાર ન હોય, તો, ખગરાજ, ભગવાન પુરુષ પણ ન રહે.

અચિન્ત્યવીર્યૈશ્ચિન્ત્યવીર્યૈર્દ્વિરૂપઃ સ્ત્રીરૂપમેકં પુરુષં તથા પરમ્ । ઉભે રૂપે વીર્યવતી ખગેન્દ્ર તયોરભેદશ્ચિન્તનીયો હિ સમ્યકૂ ॥ ૩,૩.

અકલ્પનીય અને કલ્પનીય શક્તિઓથી, પરમાત્મા બે રૂપ ધારણ કરે છે – એક સ્ત્રીનું અને એક પુરુષનું. હે પંખીઓના રાજા, બંને રૂપોમાં શક્તિ છે અને એ બંનેમાં કોઈ ભેદ નથી, એ સાચી રીતે વિચારવું જોઈએ.

સ્ત્રીરૂપવાન્યદિ ન સ્યાત્ખર્ગેદ્રસ્ત્રીણાં કથં પ્રતિબિંબત્વમેવ ॥ ૩,૩.

હે પંખીઓના રાજા, જો પરમાત્મા પાસે સ્ત્રીનું રૂપ ન હોત, તો સ્ત્રીઓનો પ્રતિબિંબ ક્યાંથી આવે?

સ્ત્રીરૂપમસ્માદ્બ્રહ્મજં (દ્વાસ્તવં) ચિન્તનીયં સ્વરૂપમેતન્નાન્યથા ચિન્તનીયમ્ । સ્ત્રીરૂપવન્નૈવ વિચિન્તનીયં નપુંસકં ત્બસ્ય જન્યં હિ વિદ્ધિ ॥ ૩,૩.

સ્ત્રીનું રૂપ બ્રહ્મમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે; એ જ તેનું સાચું સ્વરૂપ છે, બીજું કંઈ નહીં. એ સ્વરૂપને કદી નપુંસક માની શકાય નહીં, કારણ કે નપુંસક તો એનું જ સંતાન છે.

નપુંસકં નવૈવ સ્વરૂપભૂતમતો હરૌ નાસ્તિ વિચિન્તનીયમ્ । સ્ત્રીબિંબભૂતે હરિરૂપે ખગેન્દ્ર શ્રીરૂપમસ્તીતિ વિચિન્તનીયમ્ ॥ ૩,૩.

નપુંસક સ્વરૂપ મૂળ સ્વરૂપ નથી; તેથી હરિમાં ક્યારેય નપુંસકતા વિચારવાની નથી. હે પંખીઓના રાજા, જયારે હરિ સ્ત્રીના પ્રતિબિંબરૂપે દેખાય છે, ત્યારે શ્રીનું સ્વરૂપ જ વિચારવું જોઈએ.

ગરુડ ઉવાચ । સ્ત્રિયા સ્ત્રિયશ્ચ સંયોગં વ્યર્થમહુર્મનીષિણઃ । સ્ત્રીરૂપભૂતે વિંબે તુ સ્ત્રીરૂપાઃ સન્તિ સર્વદા ॥ ૩,૩.

ગરુડએ કહ્યું: વિદ્વાનો કહે છે કે સ્ત્રી અને સ્ત્રીનું મિલન નિષ્ફળ છે; છતાં, સ્ત્રીના પ્રતિબિંબરૂપે સ્ત્રી સ્વરૂપો તો હંમેશા રહે છે.

સ્થિતૌ તત્ર નિમિત્તં ચ બ્રૂહિ કૃષ્ણ મમ પ્રભો ॥ ૩,૩.

હે કૃષ્ણ, મારા પ્રભુ, એ ત્યાં કેમ બને છે, તેનું કારણ મને કહો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । સ્ત્રીબિંબભૂતસ્ત્રીરૂપે લક્ષ્મીર્ન સ્યાત્ખગેશ્વર । નિત્યાવિયોગિની દેવી કથં સ્યાત્પરમાત્મનઃ ॥ ૩,૩.

શ્રીકૃષ્ણએ કહ્યું: હે પંખીઓના રાજા, જો લક્ષ્મી સ્ત્રીના પ્રતિબિંબરૂપે ન હોય, તો દેવી પરમાત્માથી ક્યારેય અવિભાજ્ય કેવી રહી શકે?

હરેરનન્તરૂપાણાં સ્ત્રીરૂપાણાં ખગેશ્વર । અનન્તાનન્તરૂપેણ નિત્યં શુશ્રૂષણે રતા ॥ ૩,૩.

હે પંખીઓના રાજા, હરિના અનંત રૂપોમાં સ્ત્રીરૂપો પણ અનંત છે, અને એ અનંત રૂપોમાં દેવી હંમેશા સેવા કરવા તત્પર રહે છે.

અતો લક્ષ્મ્યા વિયોગસ્તુ શઙ્કનીયઃ કથઞ્ચન । નારાયણો નામ હરિઃ સ્વતન્ત્રઃ શ્રિયા વિના નાસ્તિ કદાપિ તાર્ક્ષ્ય । હરેર્મુકુન્દસ્ય પદારવિન્દે શુશ્રૂષમાણા પરમાદરેણ ॥ ૩,૩.

લક્ષ્મીથી વિયોગ ક્યારેય સંભવ નથી, એ બાબતે કોઈ શંકા રાખવી નહીં. નારાયણ, જેને હરિ કહે છે, એ કદી શ્રી વિના સ્વતંત્ર નથી, હે તાર્ક્ષ્ય. શ્રી પરમ આદરથી મુકુંદ હરિના કમળ જેવા ચરણોમાં સેવા કરે છે.

હરિં વિના શ્રીરપિ દેશકાલે નાસ્તીતિ મોક્ષેચ્છુભિરેવ વેદ્યમ્ । યસ્યામધાદ્વીર્યમનુક્ષણં ચ સા મામિકા ચેન્દ્રજાલા ત્મિકેતિ ॥ ૩,૩.

હરિ વિના શ્રી પણ ક્યારેય અને ક્યાંય નથી, એ વાત મુક્તિ ઇચ્છુકોએ જ જાણવી જોઈએ. જે કોઈમાં શ્રી પોતાની શક્તિ સતત મૂકે છે, એ જ મારું છે અને એમાં અજાયબીની શક્તિ હોય છે.

વદન્તિ યે અસુરા મૂઢરૂપા અધંમતઃ પ્રવિશન્ત્યેવ સર્વે । માયા નામ પ્રકૃતિસ્ત્વેમાહુઃ સુસૂક્ષ્મરૂપા ન તુ ચેન્દ્રજાલિકા ॥ ૩,૩.

જે અસુરો મૂર્ખ સ્વરૂપ અને નીચ સમજ ધરાવે છે, તેઓ બધાં પતન પામે છે. આ પ્રકૃતિને માયા કહે છે, એ બહુ સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ ધરાવે છે, માત્ર જાદુગરી નથી.

તસ્યાભિમાનઃ શ્રીરિતિ વેદિતવ્યો વીર્યાધાનં તત્ર તેષાં ચ મેલઃ । કાર્યોન્મુખં મેલનં ચાહુરાર્યા ઇતો રૂપં નાહુરાય્યાશ્ચ વિષ્ણોઃ ॥ ૩,૩.

એનું પોતાનું માન શ્રી તરીકે ઓળખવું જોઈએ; ત્યાં શક્તિનું સ્થાન છે અને એમનું મિલન એ બંનેનું મળવું છે. સજ્જનો કહે છે કે એ મિલન કર્મ માટે છે; પણ વિષ્ણુનું આ સ્વરૂપ વિદ્વાનો એ રીતે નથી કહેતા.

સાનાદિ નિત્યા સત્યરૂપા ચ વિષ્ણોર્મિથ્યા રૂપા સા કથં સ્યાત્ખગેન્દ્ર । સત્યા તનુઃ પ્રકૃતેસ્તન્નિગૂઢા સત્યત્વમાહુર્વ્યવહારાર્થરૂપમ્ ॥ ૩,૩.

એ અનાદિ, શાશ્વત અને સત્ય સ્વરૂપ ધરાવે છે; તો પછી, એ કેવી રીતે વિષ્ણુનું અસત્ય સ્વરૂપ થઈ શકે, હે પંખીઓના રાજા? એનું શરીર સાચું છે, પણ પ્રકૃતિથી છુપાયેલું છે; એનું સત્યપણું તો વ્યવહાર માટે કહેવાય છે.

વ્યવહારરૂપા સત્યતા ચેત્પ્રકૃત્યાસ્તદા કથં સ્યાદ્યદનાદિભૂતા । અનાદિનિત્યા યદિ ન સ્યાત્ખગેન્દ્ર સુશૂક્ષ્મરૂપેણ ન કારણં સ્યાત્ ॥ ૩,૩.

જો સત્યપણું માત્ર વ્યવહાર માટે હોય, તો પ્રકૃતિ કેવી રીતે અનાદિ રહી શકે? જો એ અનાદિ અને શાશ્વત ન હોય, હે પંખીઓના રાજા, તો એ સૂક્ષ્મ રૂપે કારણ બની શકે નહીં.

સૂક્ષ્મેણ રૂપેણ ચ કારણં સ્યાત્તર્હિ પ્રપઞ્ચસ્ય ચ કારણં વદ । અવિદ્યાયા વશતો વિષ્ણુરેવ નાનારૂપૈર્દૃશ્યતે વિષ્ણુરેવ ॥ ૩,૩.

એના સૂક્ષ્મ રૂપથી એ કારણ બને છે; તો પછી, કહો કે એ જગતનું કારણ કેવી રીતે છે? અજ્ઞાનના પ્રભાવે વિષ્ણુ જ અનેક રૂપે દેખાય છે; દેખાય છે તો વિષ્ણુ જ.

શાસ્ત્રજ્ઞાનાન્નાશમેતિ હ્યવિદ્યા ન સંશયો હરિણા ચૈક્યમેતિ । એવં બ્રૂષે યદિ વાદત્ખગેન્દ્ર વક્ષ્યેહં તે તત્ર યુક્તિં શૃણુ ત્વમ્ ॥ ૩,૩.

શાસ્ત્રજ્ઞાનથી અજ્ઞાન નાશ પામે છે, એમાં શંકા નથી, અને હરિ સાથે એકતા પ્રાપ્ત થાય છે. જો તું એમ કહે છે, હે પંખીઓના રાજા, તો હું એનું કારણ સમજાવું છું; તું સાંભળ.

સર્વજ્ઞરૂપસ્ય હિ મે મુરારેઃ કથં હરેર્ઘટતે હ્યજ્ઞતા ચ । સૂર્યે યથા તમો નાસ્તિ તથા નારાયણે હરૌ । અજ્ઞાનં નાસ્તિ પક્ષીદ્ર કથં તત્વં બ્રવીષ્યહો ॥ ૩,૩.

મારા જેવા સર્વજ્ઞ મુરારીમાં અજ્ઞાન કેવી રીતે હોઈ શકે? જેમ સૂર્યમાં અંધકાર નથી, તેમ નારાયણ હરિમાં અજ્ઞાન નથી, હે પંખી; તું આ વાત કેમ કહે છે?

અતો નાહં બ્રાહ્મણસ્ત્વાદિકાલાદુપાધિસંબન્ધવશાદજ્ઞતાચેત્ । સર્વજ્ઞોસૌ કુત્ર પક્ષીન્દ્ર વિષ્ણુરલ્પજ્ઞજીવો જ્ઞાનશૂન્યશ્ચ કુત્ર ॥ ૩,૩.

આથી, જો ઉપાધિના સંબંધથી અજ્ઞાન હોય, તો હું પ્રારંભથી બ્રાહ્મણ નથી. સર્વજ્ઞ વિષ્ણુ ક્યાં છે, હે પંખીઓના રાજા, અને અલ્પજ્ઞ, અજ્ઞાનથી ભરેલો જીવ ક્યાં છે?