ગરુડપુરાણમ્

દૈત્યાદિકાન્દુઃ ખમતીન્હ યસ્માત્તમસ્યન્ધેસર્વદા ચિત્સ્વરૂપી । તસ્માદાહુર્દુઃ સ્વરૂપી હરિસ્ત્વં દુઃ ખસ્વરૂપાત્ત્વં ચ દુઃ ખી હરે ત્વમ્ ॥ ૩,૨.

તમે દૈત્યાદિનું દુઃખ હંમેશા દૂર કરો છો અને અજ્ઞાનના અંધકારમાં ચૈતન્ય સ્વરૂપ છો, તેથી તમને આનંદ સ્વરૂપ કહેવાય છે, હે હરિ; તમે દુઃખના નાશક છો, હે હરિ.

ઉત્તિષ્ઠ નારાયણ વાસુદેવ હ્યુત્તિષ્ઠ કૃષ્ણાચ્યુત માધવેતિ । ઉત્તિષ્ઠ વૈકુણ્ઠ દયાર્દ્રમૂર્તે ઉત્તિષ્ઠ લક્ષ્મીશ નમોનમસ્તે ॥ ૩,૨.

ઉઠો, નારાયણ, વાસુદેવ; ઊઠો, કૃષ્ણ, અચ્યૂત, માધવ. ઊઠો, વૈકુંઠ, દયાળુ સ્વરૂપ; ઊઠો, લક્ષ્મીનાથ, તમને વારંવાર વંદન.

ઉત્તિષ્ઠ મધ્વેશ સરસ્વતીશ ઉત્તિષ્ઠ રુદ્રેશ તથાંબિકેશ । ઉત્તિષ્ઠ ચન્દ્રેશ તથા શચીશ વિપ્રેશ ભક્તેશ ગવેશ નિત્યમ્ ॥ ૩,૨.

ઉઠો, મધ્વેશ, સરસ્વતીના સ્વામી; ઊઠો, રુદ્રના સ્વામી અને અંબિકા ના સ્વામી. ઊઠો, ચંદ્રના સ્વામી, શચીના સ્વામી, દ્વિજોના સ્વામી, ભક્તોના સ્વામી, ગૌમાતાના સ્વામી, હંમેશા.

શાસ્ત્રપ્રિયોત્તિષ્ઠ ઋચિ પ્રિયસ્ત્વં યજુઃ પ્રિયોત્તિષ્ઠ નિદાનમૂર્તે । સામપ્રિયસ્ત્વં ચ તથા મુરારે અથર્વવેદપ્રિય સર્વદા ત્વમ્ ॥ ૩,૨.

શાસ્ત્રપ્રેમી, ઊઠો! તમે ઋગ્વેદને પ્રિય છો, યજુર્વેદના સ્વરૂપે પણ પ્રિય છો, સમવેદને પણ તમે પ્રિય છો, મુરારી! અને અથર્વવેદને તો તમે હંમેશા પ્રિય જ છો.

ગદ્યપ્રિયસ્ત્વં ચ પુરાણમૂર્તે સ્તુતિપ્રિયોત્તિષ્ઠ વિચિત્રમૂર્તે । સુગાયનપ્રીતિકરસ્ત્વમેવ હ્યુતિષ્ઠ શીઘ્રં કમલા પતિસ્ત્વમ્ ॥ ૩,૨.

ગદ્યપ્રેમી, પ્રાચીન સ્વરૂપ ધરાવતા, ઊઠો! સુંદર રૂપવાળા, સ્તુતિપ્રેમી, ઊઠો! મધુર ગીતથી આનંદ આપનાર, કમળાની પતિ, તમે જ છો; હવે જલ્દી ઊઠો.

એવં સ્તુતો વિષ્ણુરજઃ પુરાણો હ્યતિત્વરાવાનુત્થિતો નિત્યબદ્ધઃ ॥ ૩,૨.

આ રીતે સ્તુતિ થતા, પ્રાચીન અને અનાદિ વિષ્ણુ ઝડપથી ઊઠ્યા, જે સદાયે અવિચ્છિન્ન છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૩ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । બભૂવેચ્છા મમ દેવસ્ય વિષ્ણોઃ સ્રષ્ટું સૃજ્યાન્મોક્ષયોગ્યાંશ્ચ મોક્તુમ્ । ઇચ્છાશક્તિઃ સર્વદૈવાસ્તિ વિષ્ણોસ્તથાપિ તદ્વ્યાહરણં ચ લૌકિકમ્ ॥ ૩,૩.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: મને, ભગવાન વિષ્ણુને, સર્જન અને મુક્તિ માટે યોગ્ય જીવોને સર્જવાની ઇચ્છા થઈ. વિષ્ણુમાં ઇચ્છાની શક્તિ તો હંમેશા રહે છે, પણ એ વાતને લોકમાં સામાન્ય રીતે કહેવામાં આવે છે.

તદા હરિર્જગૃહે લૌકિકં ચ તમઃ પાનં તેન રૂપેણ ચક્રે । તદ્રૂપમાહુઃ પ્રાકૃતં વૈ તદજ્ઞા હ્યન્ધં તમઃ પ્રવિશન્ત્યેવ સર્વે ॥ ૩,૩.

પછી હરિએ લોકિક રૂપ ધારણ કર્યું અને અંધકારને પાન કર્યો; એ જ રૂપે તેમણે કાર્ય કર્યું. એ રૂપને પ્રાકૃત કહેવાય છે; અજ્ઞાન અને અંધ લોકો એ અંધકારમાં જ જાય છે.

અવતારા મહાવિષ્ણોઃ સર્વે પૂર્ણાઃ પ્રકીર્તિતાઃ । પૂર્ણં ચ તત્પરં રૂપં પૂર્ણાત્પૂર્ણાઃ સમુદ્ગતાઃ ॥ ૩,૩.

મહાવિષ્ણુના બધા અવતાર પૂર્ણ કહેવાયા છે; અને જે પરમ રૂપ છે, એ પણ પૂર્ણ છે, અને એમાંથી બધા પૂર્ણ રૂપો ઉત્પન્ન થાય છે.

પરાવરત્વં તેષાં તુ વ્યક્તિમાત્રવિશેષતઃ । ન દેશકાલસામર્થ્યાત્પારાવર્યં કથઞ્ચન ॥ ૩,૩.

તેમના શ્રેષ્ઠતા કે ન્યૂનતા માત્ર પ્રગટ થવામાં જ છે; સ્થાન, સમય કે શક્તિથી ક્યારેય કોઈ ભેદ નથી.

પૂર્વરૂપં ચ પૂર્ણં ચ પૂર્ણં પદવિતારગમ્? । રૂપં તદાત્મન્યાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે ॥ ૩,૩.

પહેલાનું રૂપ પણ પૂર્ણ છે અને પૂર્ણ રૂપ સર્વોચ્ચ સ્થાન સુધી વ્યાપે છે; જ્યારે એ રૂપ પોતાના અંદર લઈ લેવાય છે, ત્યારે માત્ર પૂર્ણતા જ બાકી રહે છે.

લૌકિકવ્યવહારોયં ભૂભારક્ષપણાદિકઃ । તસ્ય દૃર્ષ્ટિ વિના નાન્યો લયઃ કૃષ્ણાદિના ક્વચિત્ ॥ ૩,૩.

પૃથ્વીનો ભાર દૂર કરવો વગેરે જેવું લોકિક વર્તન થાય છે; પણ ભગવાનની દૃષ્ટિ વિના, કૃષ્ણ કે બીજાઓ દ્વારા ક્યાંય પણ લય થતો નથી.

તત્ત્વે પીડા ન કર્તવ્યા તયા દુઃ ખાનિ વિન્દતિ । અત્યન્તપીડનાત્તસ્ય રોગસ્તસ્ય ન સંશયઃ ॥ ૩,૩.

વાસ્તવમાં, દુઃખ આપવું જોઈએ નહીં; કારણ કે એથી દુઃખ જ મળે છે. વધારે પીડા આપવાથી રોગ થાય છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.

જ્ઞાતવ્યાંશે તુ પીડા તુ કર્તવ્યા ગુરુણા સહ । તમન્તેવાસિનં ચાહુઃ સ એવ ચુ ગુરુઃ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૩.

પણ જ્ઞાનના વિષયમાં ગુરુ સાથે મળીને પીડા કરવી જોઈએ; એવા શિષ્યને જ એ કહેવાય છે અને એ જ ગુરુ તરીકે ઓળખાય છે.

યે કુર્વન્તિ હરેસ્તત્ત્વવિચારં તુ પરસ્પરમ્ । તાવેવ ગુરુશિષ્યૌ તુ વિનતાનન્દસંયુત ॥ ૩,૩.

જે લોકો પરસ્પર હરિના તત્ત્વનો વિચાર કરે છે, એ જ સાચા ગુરુ અને શિષ્ય છે, અને બંને વિનતા આનંદથી જોડાયેલા છે.

ગુરુણાપિ સમં હાસ્યં કર્તવ્યં કુટિલં વિના । હર્ષામર્ષયુતઃ શિષ્યો ગુરુઃ કૌટિલ્યસંયુતઃ ॥ ૩,૩.

ગુરુ સાથે પણ, વાંકાપણ વિના, હાસ્ય કરવું જોઈએ; શિષ્યમાં આનંદ અને રોષ હોય છે, ગુરુમાં વાંકાપણ હોય છે.

ઉભૌ તૌ નિરયં યાતો યાવદાચન્દ્રતારકમ્ । સાક્ષાદ્ધરિઃ પુરુષઃ પિઙ્ગલાક્ષઃ સ્વમાયાયાં ગુણમય્યાં મહાત્મા । સ્વપૌરુષેણૈવ સુમઙ્ગલેન અધાત્તુ વીર્યં ભગવાન્વીર્યવાંશ્ચ ॥ ૩,૩.

બન્ને ચંદ્ર-તારા રહે ત્યાં સુધી નરકમાં જાય છે. સીધા હરિ, પીળા આંખવાળા, મહાત્મા, પોતાની ગુણમય માયામાં, પોતાની શુભ શક્તિથી, પોતાનું વીર્ય આપ્યું, અને પોતે પણ વીર્યવાન છે.

ગરુડ ઉવાચ । વીર્યસ્વરૂપં બ્રૂહિ મે વાસુદેવ વીર્યે ત્વદીયે સંશયો મે વિભાતિ । કિં વીર્યમીશસ્ય સ્વરૂપભૂતં કિં વા વિભિન્નં વદ સાધુ વેત્સિ ॥ ૩,૩.

ગરુડએ પૂછ્યું: વાસુદેવ, મને વીર્યનું સ્વરૂપ કહો; તમારા વીર્ય વિશે મને શંકા થાય છે. ભગવાનનું વીર્ય સ્વરૂપમાં જ છે કે અલગ છે? તમે જાણો છો, સાચું કહો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । યદ્વીર્યમાધત્ત હરિઃ સ્વયં પ્રભુર્માયાભિધાયાં વિનતાતનૂજ । તદ્વીર્યમાહુર્નૃહરેઃ સ્વરૂપં વિપશ્ચિતો નિશ્ચિતતત્ત્વદર્શિનઃ ॥ ૩,૩.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: હરિએ જે વીર્ય વિનતાના પુત્રને, જે માયા કહેવાય છે, આપ્યું, એ જ વીર્ય, જ્ઞાનીઓ કહે છે કે, નૃહરિનું સ્વરૂપ છે.

ભિન્નં તદાહુઃ પ્રાકૃતમેવ ચાહુઃ સ્વનાભિપદ્માદિકવચ્ચ બોધ્યમ્ । નૈતાવતા જ્ઞાનરૂપસ્ય વિષ્ણોર્ન વીર્યહાનિરિતિ ચિન્તનીયમ્ ॥ ૩,૩.

બીજાઓ કહે છે કે એ અલગ છે, અને કેટલાક એને પ્રાકૃત કહે છે, જેમ કે ભગવાનના નાભિમાંથી કમળ ઉત્પન્ન થાય છે, એમ સમજવું. આથી વિષ્ણુના જ્ઞાનરૂપ કે વીર્યમાં કોઈ હાની થતી નથી; એ વિચારવું જોઈએ.

વીર્યસ્વરૂપી ભગવાન્વા સુદેવઃ સર્વત્ર દેશેપિ ચ સર્વકાલે । સર્વાર્થવાન્યદિ ન સ્યાત્ખગેન્દ્ર તર્હીશ્વરઃ પુરુષો નૈવ સ સ્યાત્ ॥ ૩,૩.

ભગવાન વાસુદેવ, જેનું સ્વરૂપ વીર્ય છે, એ સર્વત્ર, દરેક સ્થળે અને દરેક સમયે છે. જો એ સર્વનું આધાર ન હોય, તો, ખગરાજ, ભગવાન પુરુષ પણ ન રહે.

અચિન્ત્યવીર્યૈશ્ચિન્ત્યવીર્યૈર્દ્વિરૂપઃ સ્ત્રીરૂપમેકં પુરુષં તથા પરમ્ । ઉભે રૂપે વીર્યવતી ખગેન્દ્ર તયોરભેદશ્ચિન્તનીયો હિ સમ્યકૂ ॥ ૩,૩.

અકલ્પનીય અને કલ્પનીય શક્તિઓથી, પરમાત્મા બે રૂપ ધારણ કરે છે – એક સ્ત્રીનું અને એક પુરુષનું. હે પંખીઓના રાજા, બંને રૂપોમાં શક્તિ છે અને એ બંનેમાં કોઈ ભેદ નથી, એ સાચી રીતે વિચારવું જોઈએ.

સ્ત્રીરૂપવાન્યદિ ન સ્યાત્ખર્ગેદ્રસ્ત્રીણાં કથં પ્રતિબિંબત્વમેવ ॥ ૩,૩.

હે પંખીઓના રાજા, જો પરમાત્મા પાસે સ્ત્રીનું રૂપ ન હોત, તો સ્ત્રીઓનો પ્રતિબિંબ ક્યાંથી આવે?

સ્ત્રીરૂપમસ્માદ્બ્રહ્મજં (દ્વાસ્તવં) ચિન્તનીયં સ્વરૂપમેતન્નાન્યથા ચિન્તનીયમ્ । સ્ત્રીરૂપવન્નૈવ વિચિન્તનીયં નપુંસકં ત્બસ્ય જન્યં હિ વિદ્ધિ ॥ ૩,૩.

સ્ત્રીનું રૂપ બ્રહ્મમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે; એ જ તેનું સાચું સ્વરૂપ છે, બીજું કંઈ નહીં. એ સ્વરૂપને કદી નપુંસક માની શકાય નહીં, કારણ કે નપુંસક તો એનું જ સંતાન છે.

નપુંસકં નવૈવ સ્વરૂપભૂતમતો હરૌ નાસ્તિ વિચિન્તનીયમ્ । સ્ત્રીબિંબભૂતે હરિરૂપે ખગેન્દ્ર શ્રીરૂપમસ્તીતિ વિચિન્તનીયમ્ ॥ ૩,૩.

નપુંસક સ્વરૂપ મૂળ સ્વરૂપ નથી; તેથી હરિમાં ક્યારેય નપુંસકતા વિચારવાની નથી. હે પંખીઓના રાજા, જયારે હરિ સ્ત્રીના પ્રતિબિંબરૂપે દેખાય છે, ત્યારે શ્રીનું સ્વરૂપ જ વિચારવું જોઈએ.

ગરુડ ઉવાચ । સ્ત્રિયા સ્ત્રિયશ્ચ સંયોગં વ્યર્થમહુર્મનીષિણઃ । સ્ત્રીરૂપભૂતે વિંબે તુ સ્ત્રીરૂપાઃ સન્તિ સર્વદા ॥ ૩,૩.

ગરુડએ કહ્યું: વિદ્વાનો કહે છે કે સ્ત્રી અને સ્ત્રીનું મિલન નિષ્ફળ છે; છતાં, સ્ત્રીના પ્રતિબિંબરૂપે સ્ત્રી સ્વરૂપો તો હંમેશા રહે છે.

સ્થિતૌ તત્ર નિમિત્તં ચ બ્રૂહિ કૃષ્ણ મમ પ્રભો ॥ ૩,૩.

હે કૃષ્ણ, મારા પ્રભુ, એ ત્યાં કેમ બને છે, તેનું કારણ મને કહો.

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । સ્ત્રીબિંબભૂતસ્ત્રીરૂપે લક્ષ્મીર્ન સ્યાત્ખગેશ્વર । નિત્યાવિયોગિની દેવી કથં સ્યાત્પરમાત્મનઃ ॥ ૩,૩.

શ્રીકૃષ્ણએ કહ્યું: હે પંખીઓના રાજા, જો લક્ષ્મી સ્ત્રીના પ્રતિબિંબરૂપે ન હોય, તો દેવી પરમાત્માથી ક્યારેય અવિભાજ્ય કેવી રહી શકે?

હરેરનન્તરૂપાણાં સ્ત્રીરૂપાણાં ખગેશ્વર । અનન્તાનન્તરૂપેણ નિત્યં શુશ્રૂષણે રતા ॥ ૩,૩.

હે પંખીઓના રાજા, હરિના અનંત રૂપોમાં સ્ત્રીરૂપો પણ અનંત છે, અને એ અનંત રૂપોમાં દેવી હંમેશા સેવા કરવા તત્પર રહે છે.