ગરુડપુરાણમ્

ન તં વિના માતરિશ્વા ચ વસ્તુમન્યોન્યમાપ્તિઃ કાલતો ન્યૂનતા ચ । યદા મહત્તત્ત્વનિ યામકોભૂદ્બ્રહ્માણ્ડાન્તસ્થૂલસૃષ્ટૌ મહાત્મા ॥ ૩,૨.

વાયુ વિના પણ પવન રહી શકતો નથી; એકબીજા વિના કોઈ સિદ્ધિ નથી, અને કાળમાં પણ ઓછાપણું આવે છે. જ્યારે મહત્તત્વ પ્રગટ થયું, ત્યારે બ્રહ્માંડની સ્થૂળ સૃષ્ટિમાં મહાત્મા બ્રહ્માનો જન્મ થયો.

તદા વાયુર્નાશકદ્વૈ મહાત્મા બાહ્યે સૃષ્ટૌ કાલભેદેન ચાસ્તિ । સરસ્વતી ભારતી બ્રહ્મણસ્તુ સંવત્સરાનન્તરં સંબભૂવ ॥ ૩,૨.

ત્યારે મહાત્મા વાયુ બહારની સૃષ્ટિ કરી શક્યા નહોતા; સૃષ્ટિ કાળના વિભાજન પ્રમાણે થાય છે. બ્રહ્માથી સરસ્વતી, એટલે ભારતીએ, એક વર્ષ પછી જન્મ લીધો.

યદા દશાબ્દાઃ સમતીતા મહાત્મા તદા વાયુઃ સમભૂલ્લોકપૂજ્યઃ । કિઞ્ચિન્ન્યૂનત્વં સ્થૂલસૃષ્ટૌ મહાત્મન્નૈતાવતા વાનયોઃ સૌમ્યહાનિઃ ॥ ૩,૨.

જ્યારે દસ વર્ષ વીતી ગયા, ત્યારે મહાત્મા વાયુનો જન્મ થયો અને લોકોએ તેમની પૂજા કરી. સ્થૂળ સૃષ્ટિમાં થોડું ઓછાપણું છે, પણ એથી એમની મહિમામાં કોઈ ઘટાડો થતો નથી.

સરસ્વતી વત્સરાત્સંબભૂવ હ્યનન્તરં બ્રહ્મણો જન્મકાલાત્ । ગિરઃ સકાશાત્કાલતો ન્યૂનતાસ્તિ વાયોસ્તદા હ્યધમત્ત્વે ક્ષતિઃ કા ॥ ૩,૨.

સરસ્વતી બ્રહ્માના જન્મ પછી એક વર્ષમાં પ્રગટ થઈ; એ સમયે વાયુ માટે કાળમાં ઓછાપણું આવે છે. પણ, એ સૌમ્ય માટે નીચાપણું આવે તો પણ શું નુકસાન છે?

વાયોરનન્તરં વાણી હ્યભૂત્સંવત્સરાત્પરમ્ । યાવત્પશ્ચાજ્જનિસ્તાવત્પૂર્વદેહક્ષયો ભવેત્ ॥ ૩,૨.

વાયુ પછી વાણી, એટલે કે વાણી, એક વર્ષથી વધુ પછી પ્રગટ થઈ; જેટલો સમય પછી જન્મ થાય છે, તેટલા પહેલાંનું શરીર નાશ પામે છે.

શેષસ્ત્વિન્દ્રો રુદ્ર એતે ત્રયશ્ચ સમા હ્યેતે જ્ઞાનબલાદિકેષ્વપિ તથાપિ તેષાં કાલતો ન્યૂનતાસ્તિ કાલોપિ તેષાં દ્વિવ્યેસહસ્રવર્ષમ્ ॥ ૩,૨.

શેષ, ઇન્દ્ર અને રુદ્ર – આ ત્રણેય જ્ઞાન અને શક્તિમાં સમાન છે, છતાં પણ સમયના કારણે એમની વચ્ચે પણ ઓછાપણું આવે છે; અને એમનો સમય બે હજાર દૈવી વર્ષ જેટલો છે.

અનન્તરુદ્રો બ્રહ્મવાયૂ યથા વા તથા જ્ઞેયો નૈવ હાનિઃ સ્વરૂપે । સ્થૂલસ્ય સૃષ્ટૌ બાહ્યસૃષ્ટૌ મહાત્મન્કાલાન્ન્યૂનત્વં સ મયા નૈવ ચિન્ત્યઃ ॥ ૩,૨.

અનંતરુદ્ર, બ્રહ્મા કે વાયુ – જે નામે ઓળખાવાય, એમને પણ એ જ રીતે સમજવા. એમના મૂળ સ્વરૂપમાં ક્યારેય કોઈ ઘટાડો થતો નથી. જડ અને બહારની સર્જનામાં, હે મહાન આત્મા, એમના સમયની ઓછીપણું હું માનતો નથી.

તેષાં સકાશાદ્વારુણી પાર્વતી ચ સૌપર્ણીનામ્ની તિસ્ત્ર એતા મહાત્મન્ । દશાબ્દેભ્યોનન્તરં સંબભૂવુઃ સરસ્વતી ભારતીવચ્ચ બોધ્યા ॥ ૩,૨.

એમનામાંથી વારુણી, પાર્વતી અને સૌપર્ણી – આ ત્રણ મહાન આત્માઓ જન્મ્યા. દસ વર્ષ પછી સરસ્વતી અને ભારતીએ પણ અવતાર લીધો, એમ સમજવું.

ઇન્દ્રો વરો રુદ્રભાર્યાદિકેભ્ય એવં જ્ઞાનં સર્વદા દેહ્યમન્દમ્ । એવં જ્ઞાનં યસ્ય ભવેચ્ચ લોકે સ વૈ જ્ઞાની વેદવેદ્યઃ સ એવ ॥ ૩,૨.

ઇન્દ્ર, વરુણ અને રુદ્રની પત્ની વગેરેને હંમેશા જ્ઞાન આપવું જોઈએ, ક્યારેય ઓછું નહીં. જેને આવું જ્ઞાન મળે છે, એ જ સાચો જ્ઞાની છે, એ જ વેદને જાણનાર છે.

ન વૈ જ્ઞાનીત્યન્તરં યો ન વેદ સ વેદવાદી ન ચ વેદપાઠકઃ ॥ ૩,૨.

જે આ ભેદ જાણતો નથી, એ સાચો જ્ઞાની નથી, ન તો એ વેદ બોલનાર છે કે ન વેદનું પઠન કરનાર છે.

વેદાક્ષરાણિ યાવન્તિ પઠિતાનિ દ્વિજાતિભિઃ । તાવન્તિ હરિનામાનિ પ્રિયાણિ ચ હરેઃ સદા ॥ ૩,૨.

જેટલા વેદના અક્ષરો દ્વિજોએ પઠન કર્યા છે, એટલાં જ હરિના પ્રિય નામો છે, જે હંમેશા હરિને પ્રિય છે.

મમ સ્વામી હરિર્નિત્યં દાસોહં સર્વદા હરેઃ । બ્રહ્માદ્યા દેવતાઃ સર્વા ગુરવો મે યથાક્રમમ્ ॥ ૩,૨.

હરિ હંમેશા મારા સ્વામી છે અને હું હંમેશા હરિનો દાસ છું. બ્રહ્મા વગેરે બધા દેવતાઓ મારા ગુરુ છે, જેમ ક્રમ આવે તેમ.

એતેષાં ચ હરિઃ સ્વામી વેદે સર્વત્ર ગીયતે । એવં જાનંસ્તુ યો વેદાન્સંપઠેત્સ દ્વિજોત્તમઃ ॥ ૩,૨.

આ બધાના પણ સ્વામી હરિ છે અને વેદમાં સર્વત્ર એમની સ્તુતિ થાય છે. આવું જાણીને જે વેદનું પઠન કરે છે, એ શ્રેષ્ઠ દ્વિજ છે.

સ વેદપાઠકો જ્ઞેયસ્તદન્યે વેદવાદિનઃ । વેદભારભરાક્રાન્તઃ સ વૈ બ્રાહ્મણગર્દભઃ ॥ ૩,૨.

એ જ વેદપાઠક કહેવાય, બીજાઓ ફક્ત વેદના બોલનાર છે. જે ફક્ત વેદના ભારથી દબાયેલો છે, એ તો બ્રાહ્મણ-ગધેડો છે.

જ્ઞાનાભિમાની વેદમાની ઉભૌ તુ પરસ્પરં હ્યૂચતુઃ સર્વદૈવ । જલં વેદો યત્ર વાસો મુરારેરાચાર્યાણાં સંગદોષાદ્દ્વિજાનામ્ ॥ ૩,૨.

જ્ઞાનનો અહંકાર રાખનાર અને વેદનો અહંકાર રાખનાર, બંને હંમેશા એકબીજાથી વિવાદ કરે છે. જ્યાં વેદ પાણી જેવું અને મુરારીનું નિવાસસ્થાન બને છે, ત્યાં આચાર્યો અને દ્વિજોના દોષથી ગૂંચવણ થાય છે.

મહાપરાધાઃ સંતિ લોકે મહાત્મન્સહસ્રશઃ શતશઃ કોટિશશ્ચ । હરિશ્ચ તાન્ક્ષમતે સર્વદૈવ નામત્રયસ્મરણાદ્વૈ કુપાલુઃ ॥ ૩,૨.

હે મહાન આત્મા, દુનિયામાં હજારો, લાખો, કરોડો મોટા પાપો છે. પણ હરિ હંમેશા દયાળુ રહીને, પોતાના ત્રણ નામના સ્મરણથી એ બધાને માફ કરે છે.

સર્વાપરાધાદ્રહિતં દાનમાનૈર્યુક્તં સદા તારતમ્યાચ્ચ હીનમ્ । દૃષ્ટ્વાપરાધં તસ્ય વિષ્ણુર્મહાત્મા હાહાકારં કુરુતે ક્રોધબુદ્ધ્યા ॥ ૩,૨.

જે દાન સર્વ પાપોથી રહિત હોય, માનથી ભરપૂર હોય અને કોઈ પણ પ્રકારના ઊંચા-નીચા ભાવ વગર હોય, તો પણ જો તેમાં કોઈ દોષ દેખાય, તો મહાન આત્મા વિષ્ણુ ક્રોધથી ખૂબ જ દુઃખી થાય છે.

ઉત્તિષ્ઠ ગોવિન્દ સુવેદવેદ્ય સોવ્યાત્કૃતાખ્યો મયિ સમ્યક્પ્રસીદ । ભો કેશવોત્તિષ્ઠ સુખસ્વરૂપ સૃષ્ટૌ વ્યયે વર્તયિતું સમર્થઃ ॥ ૩,૨.

ઉઠો, ગોવિંદ, વેદને જાણનાર, રક્ષક, પ્રસિદ્ધ – મારા પર સર્વ રીતે કૃપા કરો. હે કેશવ, ઊઠો, આનંદના સ્વરૂપ, સર્જન અને વિનાશ ચલાવવાની શક્તિ ધરાવનાર.

સૃષ્ટ્વા બ્રહ્માણં પ્રેરયેત્પૂજ્યસૃષ્ટૌ સૃષ્ટ્વા રુદ્રં પ્રેરયેત્સંહૃતૌ ચ । પ્રાપ્તવ્યયોગ્યાન્બ્રહ્મશેષાદિદેવાન્દૃષ્ટ્વાદૃષ્ટ્વા દેહિ મોક્ષં ચ સમ્યક્ ॥ ૩,૨.

બ્રહ્માને સર્જીને, તેમને સર્જન માટે પ્રેરે છે; રુદ્રને સર્જીને, તેમને સંહાર માટે પ્રેરે છે. બ્રહ્મા, શેષ વગેરે દેવતાઓને જોઈને કે ન જોઈને, મને સંપૂર્ણ મુક્તિ આપો.

હરે મુરારે સ્વાપહીનાદ્ય તિષ્ઠ કલ્પા દિકાનન્તરજ્ઞાન (રં બુદ્ધિ) (જાન) હીનાત્ । સમ્યગ્દૃષ્ટ્વા કર્મદૃષ્ટ્યા મહાત્મલ્લંબ્ધં તમો દાહિ દુઃ ખસ્વરૂપમ્ ॥ ૩,૨.

હે હરિ, મુરારી, હવે એક કલ્પ સુધી ઊંઘ વિના ઊભા રહો; દિશાઓનું જ્ઞાન ક્યારેય ઓછું ન થવું જોઈએ. કર્મદ્રષ્ટિથી યોગ્ય રીતે જોઈને, હે મહાન આત્મા, જે અંધકાર દુઃખરૂપ છે, તેને નાશ કરો.

દૈત્યાદિકાન્દુઃ ખમતીન્હ યસ્માત્તમસ્યન્ધેસર્વદા ચિત્સ્વરૂપી । તસ્માદાહુર્દુઃ સ્વરૂપી હરિસ્ત્વં દુઃ ખસ્વરૂપાત્ત્વં ચ દુઃ ખી હરે ત્વમ્ ॥ ૩,૨.

તમે દૈત્યાદિનું દુઃખ હંમેશા દૂર કરો છો અને અજ્ઞાનના અંધકારમાં ચૈતન્ય સ્વરૂપ છો, તેથી તમને આનંદ સ્વરૂપ કહેવાય છે, હે હરિ; તમે દુઃખના નાશક છો, હે હરિ.

ઉત્તિષ્ઠ નારાયણ વાસુદેવ હ્યુત્તિષ્ઠ કૃષ્ણાચ્યુત માધવેતિ । ઉત્તિષ્ઠ વૈકુણ્ઠ દયાર્દ્રમૂર્તે ઉત્તિષ્ઠ લક્ષ્મીશ નમોનમસ્તે ॥ ૩,૨.

ઉઠો, નારાયણ, વાસુદેવ; ઊઠો, કૃષ્ણ, અચ્યૂત, માધવ. ઊઠો, વૈકુંઠ, દયાળુ સ્વરૂપ; ઊઠો, લક્ષ્મીનાથ, તમને વારંવાર વંદન.

ઉત્તિષ્ઠ મધ્વેશ સરસ્વતીશ ઉત્તિષ્ઠ રુદ્રેશ તથાંબિકેશ । ઉત્તિષ્ઠ ચન્દ્રેશ તથા શચીશ વિપ્રેશ ભક્તેશ ગવેશ નિત્યમ્ ॥ ૩,૨.

ઉઠો, મધ્વેશ, સરસ્વતીના સ્વામી; ઊઠો, રુદ્રના સ્વામી અને અંબિકા ના સ્વામી. ઊઠો, ચંદ્રના સ્વામી, શચીના સ્વામી, દ્વિજોના સ્વામી, ભક્તોના સ્વામી, ગૌમાતાના સ્વામી, હંમેશા.

શાસ્ત્રપ્રિયોત્તિષ્ઠ ઋચિ પ્રિયસ્ત્વં યજુઃ પ્રિયોત્તિષ્ઠ નિદાનમૂર્તે । સામપ્રિયસ્ત્વં ચ તથા મુરારે અથર્વવેદપ્રિય સર્વદા ત્વમ્ ॥ ૩,૨.

શાસ્ત્રપ્રેમી, ઊઠો! તમે ઋગ્વેદને પ્રિય છો, યજુર્વેદના સ્વરૂપે પણ પ્રિય છો, સમવેદને પણ તમે પ્રિય છો, મુરારી! અને અથર્વવેદને તો તમે હંમેશા પ્રિય જ છો.

ગદ્યપ્રિયસ્ત્વં ચ પુરાણમૂર્તે સ્તુતિપ્રિયોત્તિષ્ઠ વિચિત્રમૂર્તે । સુગાયનપ્રીતિકરસ્ત્વમેવ હ્યુતિષ્ઠ શીઘ્રં કમલા પતિસ્ત્વમ્ ॥ ૩,૨.

ગદ્યપ્રેમી, પ્રાચીન સ્વરૂપ ધરાવતા, ઊઠો! સુંદર રૂપવાળા, સ્તુતિપ્રેમી, ઊઠો! મધુર ગીતથી આનંદ આપનાર, કમળાની પતિ, તમે જ છો; હવે જલ્દી ઊઠો.

એવં સ્તુતો વિષ્ણુરજઃ પુરાણો હ્યતિત્વરાવાનુત્થિતો નિત્યબદ્ધઃ ॥ ૩,૨.

આ રીતે સ્તુતિ થતા, પ્રાચીન અને અનાદિ વિષ્ણુ ઝડપથી ઊઠ્યા, જે સદાયે અવિચ્છિન્ન છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૩ શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ । બભૂવેચ્છા મમ દેવસ્ય વિષ્ણોઃ સ્રષ્ટું સૃજ્યાન્મોક્ષયોગ્યાંશ્ચ મોક્તુમ્ । ઇચ્છાશક્તિઃ સર્વદૈવાસ્તિ વિષ્ણોસ્તથાપિ તદ્વ્યાહરણં ચ લૌકિકમ્ ॥ ૩,૩.

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: મને, ભગવાન વિષ્ણુને, સર્જન અને મુક્તિ માટે યોગ્ય જીવોને સર્જવાની ઇચ્છા થઈ. વિષ્ણુમાં ઇચ્છાની શક્તિ તો હંમેશા રહે છે, પણ એ વાતને લોકમાં સામાન્ય રીતે કહેવામાં આવે છે.

તદા હરિર્જગૃહે લૌકિકં ચ તમઃ પાનં તેન રૂપેણ ચક્રે । તદ્રૂપમાહુઃ પ્રાકૃતં વૈ તદજ્ઞા હ્યન્ધં તમઃ પ્રવિશન્ત્યેવ સર્વે ॥ ૩,૩.

પછી હરિએ લોકિક રૂપ ધારણ કર્યું અને અંધકારને પાન કર્યો; એ જ રૂપે તેમણે કાર્ય કર્યું. એ રૂપને પ્રાકૃત કહેવાય છે; અજ્ઞાન અને અંધ લોકો એ અંધકારમાં જ જાય છે.

અવતારા મહાવિષ્ણોઃ સર્વે પૂર્ણાઃ પ્રકીર્તિતાઃ । પૂર્ણં ચ તત્પરં રૂપં પૂર્ણાત્પૂર્ણાઃ સમુદ્ગતાઃ ॥ ૩,૩.

મહાવિષ્ણુના બધા અવતાર પૂર્ણ કહેવાયા છે; અને જે પરમ રૂપ છે, એ પણ પૂર્ણ છે, અને એમાંથી બધા પૂર્ણ રૂપો ઉત્પન્ન થાય છે.