ગરુડપુરાણમ્

વિષ્ણાવેવ બ્રહ્મશબ્દો હિ મુખ્યો હ્યન્યેષ્વમુખ્યો બ્રહ્મરુદ્રાદિકેષુ । અનન્તગુણપૂર્ણત્વાદ્બ્રહ્મેતિ હરિરુચ્યતે ॥ ૩,૨.

'બ્રહ્મ' શબ્દ સાચા અર્થમાં માત્ર વિષ્ણુ માટે જ વપરાય છે; બ્રહ્મા, રુદ્ર વગેરે માટે એ ગૌણ છે. અનંત ગુણોથી ભરપૂર હોવાથી હરિને જ બ્રહ્મ કહેવામાં આવે છે.

ગુણાદિપૂર્ણતાભાવાન્નાન્યે બ્રહ્મેત્યુદાહૃતાઃ । દેશાનન્ત્યં ગુણતઃ કાલતો વા નાસ્ત્યાનન્ત્યં ક્વાપિ દેશે ચ કાલે ॥ ૩,૨.

બીજાઓમાં ગુણાદિની પૂર્ણતા નથી, એટલે તેમને 'બ્રહ્મ' કહેવાતા નથી. જગતમાં ક્યાંયે દેશ કે કાળની અનંતતા નથી; માત્ર ગુણોની જ અનંતતા છે.

યદા નન્ત્યં કિમુ વક્તવ્યમત્ર ગુણાનન્ત્યં નાસ્તિ બ્રહ્માદિકેષુ । યદ્યપ્યહં દેશતઃ કાલતશ્ચ સમસ્તદા વાસુદેવેન સાર્ધમ્ ॥ ૩,૨.

જો અનંતતા હોય, તો વધુ શું કહેવું? બ્રહ્મા અને બીજાઓમાં ગુણોની અનંતતા નથી. હું જગતના દરેક સ્થળે અને કાળમાં રહું છું, પણ એ પણ વાસુદેવ સાથે જ છે.

તથાપિ મે ગુણતો નાસ્ત્યનન્તં તતો ધર્મા ગુણતોનન્તતશ્ચ । સંતિ શ્રુતાવવિરુદ્ધાશ્ચ દેવે ચિન્ત્યા હ્યચિન્ત્યા બહુધા તે હ્યનન્તાઃ ॥ ૩,૨.

છતાં પણ, મારા ગુણો અનંત નથી; એટલે મારા ધર્મો પણ અનંત નથી. શાસ્ત્રોમાં દેવના અનેક ગુણો જણાવ્યા છે, જે વિચારવા યોગ્ય અને અવિચાર્ય બંને છે, અને એ બધા અનંત છે.

અતો ગુણાંસ્તવ દેવસ્ય વિષ્ણો સ્તોતું સદા સ્મો ન હરેઃ કદાપિ । નાહં ન કેશૌ ન ચ ગીર્ન રુદ્રો ન દક્ષકન્યા ન ચ મેનકાસુતા ॥ ૩,૨.

એથી, હે વિષ્ણુ, હે હરિ, અમે ક્યારેય તમારા ગુણોની પૂરી રીતે સ્તુતિ કરી શકતા નથી. ન હું, ન કેશવ, ન ગીર્ણ, ન રુદ્ર, ન દક્ષકન્યા, ન મેનકાની પુત્રી—કોઈ પણ નહીં.

ન વૈ બિડૌજા ન ચ વા પુલોમજા ન ચેધ્મવાહો ન યમો ન ચાન્યઃ । ન નારદો નાપિ ભૃગુર્વસિષ્ઠો ન વિઘ્નપો નાપિ બલ્યાદયશ્ચ ॥ ૩,૨.

ન બિડોનું પુત્ર, ન પુલોમાની પુત્રી, ન અગ્નિ, ન યમ, ન બીજાઓ; ન નારદ, ન ભૃગુ, ન વશિષ્ઠ, ન વિઘ્નેશ, ન બલિ અને અન્ય કોઈ પણ નહીં.

ન વૈ વિરાટો નાપિ ભીમઃ શનિશ્ચ ન પુષ્કરો ન કશેરુસ્તથૈવ । ન કિન્નરાઃ પિતરો નૈવ દેવા ગન્ધર્વમુખ્યા નાપિ વા તુષ્યસંજ્ઞાઃ ॥ ૩,૨.

ન વિરાટ, ન ભીમ, ન શનિ, ન પુષ્કર, ન કશેરુ; ન કિન્નર, ન પિતૃ, ન દેવો, ન ગંધર્વમુખ્યો, ન તુષ્ય નામના દેવો—કોઈ પણ નહીં.

ન વૈ ક્ષિતીશા ન ચ માનુષાશ્ચ વિષ્ણોર્ન જાનન્તિ કિમત્ર ચાન્યે । મત્તોધમઃ કોચિગુણેન બ્રહ્મા સમો હિ તસ્ય બ્રહ્મણો માતરિશ્વ ॥ ૩,૨.

ન ભૂપતિઓ, ન મનુષ્યો—કોઈ વિષ્ણુને જાણે છે; તો બીજાની તો વાત જ શું? ગુણમાં હું બ્રહ્માથી થોડો નીચો છું; અને બ્રહ્મા પોતાના પુત્રોમાં પવન સમાન છે.

તૌ વૈ વિરાગે હરિભક્તિભાવે ધૃતિસ્તિતિપ્રાણબલેષુયોગે । બુદ્ધૌ સમાનૌ સંસૃતૌ મોક્ષકાલે પરસ્પરાધારસમન્વિતૌ ચ ॥ ૩,૨.

એ બંને, વિરક્તિ અને હરિભક્તિમાં, સ્થિરતા, સહનશક્તિ, પ્રાણબળ અને એકતામાં સમાન છે; બુદ્ધિ, જન્મમરણના ચક્ર અને મુક્તિ સમયે પણ એકબીજાની સહાયતા કરે છે.

અન્નાભિમાનં બ્રહ્મ ચાહુર્મુરારિં જીવાભિમાનં વાયુમાહુર્મહાન્તઃ । ન શક્તોસૌ બ્રહ્મદેવો વિવસ્તું વાયું વિના સંસૃતાવેવ નિત્યમ્ ॥ ૩,૨.

મહાન લોકો કહે છે કે બ્રહ્મા અન્નના અધિષ્ઠાતા છે, મુરારી પ્રાણના અને વાયુ પવનના. બ્રહ્મા વાયુ વિના ક્યારેય રહી શકતા નથી; સૃષ્ટિમાં એ બંને હંમેશાં સાથે છે.

ન તં વિના માતરિશ્વા ચ વસ્તુમન્યોન્યમાપ્તિઃ કાલતો ન્યૂનતા ચ । યદા મહત્તત્ત્વનિ યામકોભૂદ્બ્રહ્માણ્ડાન્તસ્થૂલસૃષ્ટૌ મહાત્મા ॥ ૩,૨.

વાયુ વિના પણ પવન રહી શકતો નથી; એકબીજા વિના કોઈ સિદ્ધિ નથી, અને કાળમાં પણ ઓછાપણું આવે છે. જ્યારે મહત્તત્વ પ્રગટ થયું, ત્યારે બ્રહ્માંડની સ્થૂળ સૃષ્ટિમાં મહાત્મા બ્રહ્માનો જન્મ થયો.

તદા વાયુર્નાશકદ્વૈ મહાત્મા બાહ્યે સૃષ્ટૌ કાલભેદેન ચાસ્તિ । સરસ્વતી ભારતી બ્રહ્મણસ્તુ સંવત્સરાનન્તરં સંબભૂવ ॥ ૩,૨.

ત્યારે મહાત્મા વાયુ બહારની સૃષ્ટિ કરી શક્યા નહોતા; સૃષ્ટિ કાળના વિભાજન પ્રમાણે થાય છે. બ્રહ્માથી સરસ્વતી, એટલે ભારતીએ, એક વર્ષ પછી જન્મ લીધો.

યદા દશાબ્દાઃ સમતીતા મહાત્મા તદા વાયુઃ સમભૂલ્લોકપૂજ્યઃ । કિઞ્ચિન્ન્યૂનત્વં સ્થૂલસૃષ્ટૌ મહાત્મન્નૈતાવતા વાનયોઃ સૌમ્યહાનિઃ ॥ ૩,૨.

જ્યારે દસ વર્ષ વીતી ગયા, ત્યારે મહાત્મા વાયુનો જન્મ થયો અને લોકોએ તેમની પૂજા કરી. સ્થૂળ સૃષ્ટિમાં થોડું ઓછાપણું છે, પણ એથી એમની મહિમામાં કોઈ ઘટાડો થતો નથી.

સરસ્વતી વત્સરાત્સંબભૂવ હ્યનન્તરં બ્રહ્મણો જન્મકાલાત્ । ગિરઃ સકાશાત્કાલતો ન્યૂનતાસ્તિ વાયોસ્તદા હ્યધમત્ત્વે ક્ષતિઃ કા ॥ ૩,૨.

સરસ્વતી બ્રહ્માના જન્મ પછી એક વર્ષમાં પ્રગટ થઈ; એ સમયે વાયુ માટે કાળમાં ઓછાપણું આવે છે. પણ, એ સૌમ્ય માટે નીચાપણું આવે તો પણ શું નુકસાન છે?

વાયોરનન્તરં વાણી હ્યભૂત્સંવત્સરાત્પરમ્ । યાવત્પશ્ચાજ્જનિસ્તાવત્પૂર્વદેહક્ષયો ભવેત્ ॥ ૩,૨.

વાયુ પછી વાણી, એટલે કે વાણી, એક વર્ષથી વધુ પછી પ્રગટ થઈ; જેટલો સમય પછી જન્મ થાય છે, તેટલા પહેલાંનું શરીર નાશ પામે છે.

શેષસ્ત્વિન્દ્રો રુદ્ર એતે ત્રયશ્ચ સમા હ્યેતે જ્ઞાનબલાદિકેષ્વપિ તથાપિ તેષાં કાલતો ન્યૂનતાસ્તિ કાલોપિ તેષાં દ્વિવ્યેસહસ્રવર્ષમ્ ॥ ૩,૨.

શેષ, ઇન્દ્ર અને રુદ્ર – આ ત્રણેય જ્ઞાન અને શક્તિમાં સમાન છે, છતાં પણ સમયના કારણે એમની વચ્ચે પણ ઓછાપણું આવે છે; અને એમનો સમય બે હજાર દૈવી વર્ષ જેટલો છે.

અનન્તરુદ્રો બ્રહ્મવાયૂ યથા વા તથા જ્ઞેયો નૈવ હાનિઃ સ્વરૂપે । સ્થૂલસ્ય સૃષ્ટૌ બાહ્યસૃષ્ટૌ મહાત્મન્કાલાન્ન્યૂનત્વં સ મયા નૈવ ચિન્ત્યઃ ॥ ૩,૨.

અનંતરુદ્ર, બ્રહ્મા કે વાયુ – જે નામે ઓળખાવાય, એમને પણ એ જ રીતે સમજવા. એમના મૂળ સ્વરૂપમાં ક્યારેય કોઈ ઘટાડો થતો નથી. જડ અને બહારની સર્જનામાં, હે મહાન આત્મા, એમના સમયની ઓછીપણું હું માનતો નથી.

તેષાં સકાશાદ્વારુણી પાર્વતી ચ સૌપર્ણીનામ્ની તિસ્ત્ર એતા મહાત્મન્ । દશાબ્દેભ્યોનન્તરં સંબભૂવુઃ સરસ્વતી ભારતીવચ્ચ બોધ્યા ॥ ૩,૨.

એમનામાંથી વારુણી, પાર્વતી અને સૌપર્ણી – આ ત્રણ મહાન આત્માઓ જન્મ્યા. દસ વર્ષ પછી સરસ્વતી અને ભારતીએ પણ અવતાર લીધો, એમ સમજવું.

ઇન્દ્રો વરો રુદ્રભાર્યાદિકેભ્ય એવં જ્ઞાનં સર્વદા દેહ્યમન્દમ્ । એવં જ્ઞાનં યસ્ય ભવેચ્ચ લોકે સ વૈ જ્ઞાની વેદવેદ્યઃ સ એવ ॥ ૩,૨.

ઇન્દ્ર, વરુણ અને રુદ્રની પત્ની વગેરેને હંમેશા જ્ઞાન આપવું જોઈએ, ક્યારેય ઓછું નહીં. જેને આવું જ્ઞાન મળે છે, એ જ સાચો જ્ઞાની છે, એ જ વેદને જાણનાર છે.

ન વૈ જ્ઞાનીત્યન્તરં યો ન વેદ સ વેદવાદી ન ચ વેદપાઠકઃ ॥ ૩,૨.

જે આ ભેદ જાણતો નથી, એ સાચો જ્ઞાની નથી, ન તો એ વેદ બોલનાર છે કે ન વેદનું પઠન કરનાર છે.

વેદાક્ષરાણિ યાવન્તિ પઠિતાનિ દ્વિજાતિભિઃ । તાવન્તિ હરિનામાનિ પ્રિયાણિ ચ હરેઃ સદા ॥ ૩,૨.

જેટલા વેદના અક્ષરો દ્વિજોએ પઠન કર્યા છે, એટલાં જ હરિના પ્રિય નામો છે, જે હંમેશા હરિને પ્રિય છે.

મમ સ્વામી હરિર્નિત્યં દાસોહં સર્વદા હરેઃ । બ્રહ્માદ્યા દેવતાઃ સર્વા ગુરવો મે યથાક્રમમ્ ॥ ૩,૨.

હરિ હંમેશા મારા સ્વામી છે અને હું હંમેશા હરિનો દાસ છું. બ્રહ્મા વગેરે બધા દેવતાઓ મારા ગુરુ છે, જેમ ક્રમ આવે તેમ.

એતેષાં ચ હરિઃ સ્વામી વેદે સર્વત્ર ગીયતે । એવં જાનંસ્તુ યો વેદાન્સંપઠેત્સ દ્વિજોત્તમઃ ॥ ૩,૨.

આ બધાના પણ સ્વામી હરિ છે અને વેદમાં સર્વત્ર એમની સ્તુતિ થાય છે. આવું જાણીને જે વેદનું પઠન કરે છે, એ શ્રેષ્ઠ દ્વિજ છે.

સ વેદપાઠકો જ્ઞેયસ્તદન્યે વેદવાદિનઃ । વેદભારભરાક્રાન્તઃ સ વૈ બ્રાહ્મણગર્દભઃ ॥ ૩,૨.

એ જ વેદપાઠક કહેવાય, બીજાઓ ફક્ત વેદના બોલનાર છે. જે ફક્ત વેદના ભારથી દબાયેલો છે, એ તો બ્રાહ્મણ-ગધેડો છે.

જ્ઞાનાભિમાની વેદમાની ઉભૌ તુ પરસ્પરં હ્યૂચતુઃ સર્વદૈવ । જલં વેદો યત્ર વાસો મુરારેરાચાર્યાણાં સંગદોષાદ્દ્વિજાનામ્ ॥ ૩,૨.

જ્ઞાનનો અહંકાર રાખનાર અને વેદનો અહંકાર રાખનાર, બંને હંમેશા એકબીજાથી વિવાદ કરે છે. જ્યાં વેદ પાણી જેવું અને મુરારીનું નિવાસસ્થાન બને છે, ત્યાં આચાર્યો અને દ્વિજોના દોષથી ગૂંચવણ થાય છે.

મહાપરાધાઃ સંતિ લોકે મહાત્મન્સહસ્રશઃ શતશઃ કોટિશશ્ચ । હરિશ્ચ તાન્ક્ષમતે સર્વદૈવ નામત્રયસ્મરણાદ્વૈ કુપાલુઃ ॥ ૩,૨.

હે મહાન આત્મા, દુનિયામાં હજારો, લાખો, કરોડો મોટા પાપો છે. પણ હરિ હંમેશા દયાળુ રહીને, પોતાના ત્રણ નામના સ્મરણથી એ બધાને માફ કરે છે.

સર્વાપરાધાદ્રહિતં દાનમાનૈર્યુક્તં સદા તારતમ્યાચ્ચ હીનમ્ । દૃષ્ટ્વાપરાધં તસ્ય વિષ્ણુર્મહાત્મા હાહાકારં કુરુતે ક્રોધબુદ્ધ્યા ॥ ૩,૨.

જે દાન સર્વ પાપોથી રહિત હોય, માનથી ભરપૂર હોય અને કોઈ પણ પ્રકારના ઊંચા-નીચા ભાવ વગર હોય, તો પણ જો તેમાં કોઈ દોષ દેખાય, તો મહાન આત્મા વિષ્ણુ ક્રોધથી ખૂબ જ દુઃખી થાય છે.

ઉત્તિષ્ઠ ગોવિન્દ સુવેદવેદ્ય સોવ્યાત્કૃતાખ્યો મયિ સમ્યક્પ્રસીદ । ભો કેશવોત્તિષ્ઠ સુખસ્વરૂપ સૃષ્ટૌ વ્યયે વર્તયિતું સમર્થઃ ॥ ૩,૨.

ઉઠો, ગોવિંદ, વેદને જાણનાર, રક્ષક, પ્રસિદ્ધ – મારા પર સર્વ રીતે કૃપા કરો. હે કેશવ, ઊઠો, આનંદના સ્વરૂપ, સર્જન અને વિનાશ ચલાવવાની શક્તિ ધરાવનાર.

સૃષ્ટ્વા બ્રહ્માણં પ્રેરયેત્પૂજ્યસૃષ્ટૌ સૃષ્ટ્વા રુદ્રં પ્રેરયેત્સંહૃતૌ ચ । પ્રાપ્તવ્યયોગ્યાન્બ્રહ્મશેષાદિદેવાન્દૃષ્ટ્વાદૃષ્ટ્વા દેહિ મોક્ષં ચ સમ્યક્ ॥ ૩,૨.

બ્રહ્માને સર્જીને, તેમને સર્જન માટે પ્રેરે છે; રુદ્રને સર્જીને, તેમને સંહાર માટે પ્રેરે છે. બ્રહ્મા, શેષ વગેરે દેવતાઓને જોઈને કે ન જોઈને, મને સંપૂર્ણ મુક્તિ આપો.