ગરુડપુરાણમ્

શ્રીભૂદુર્ગાદિરૂપાણાં તથા સીતાદિરૂપિણામ્ । અન્યોન્યં નાણુમાત્રં ચ ભેદો બાહ્યાન્તરેપિ ચ ॥ ૩,૨.

શ્રી, ભૂ, દુર્ગા અને સીતા વગેરેના સ્વરૂપોમાં, બહાર કે અંદર, એક રેતકણ જેટલો પણ ભેદ નથી.

ચિન્તનીયઃ કથમપિ જ્ઞાત્વા યાન્ત્યધરં તમઃ । પ્રતિબિંબસ્થિતો બિંબઃ સ્ત્રીરૂપો હ્યસ્તિ સર્વદા ॥ ૩,૨.

જે આ જાણ્યા પછી પણ તફાવત વિચારે છે, તેઓ અંધકારમાં જાય છે; સ્ત્રી સ્વરૂપે રહેલો પ્રતિબિંબ હંમેશા રહે છે.

પ્રલયે સમનુપ્રાપ્તે લક્ષ્મ્યા સહ ખગોત્તમ । એકીભાવં નાપ્નુવન્તિ બિંબેન સહ સંસ્થિતાઃ ॥ ૩,૨.

પ્રલય આવે ત્યારે, હે શ્રેષ્ઠ ખગ, જે લોકો પ્રતિબિંબ સાથે સ્થિત રહે છે, તેઓ લક્ષ્મી સાથે મૂળ સ્વરૂપમાં એકરૂપ થતાં નથી.

બિંબસ્થિતાનાં રૂપાણાં લક્ષ્મ્યાશ્ચ વિનતાસુત । ભેદસ્તુ નાણુમાત્રં ચ શઙ્કનીયઃ કથઞ્ચન ॥ ૩,૨.

પ્રતિબિંબમાં રહેલા સ્વરૂપો અને લક્ષ્મી માટે, હે વિનતાપુત્ર, કોઈ પણ રીતે રેતકણ જેટલો પણ ભેદ શંકાવવો નહીં.

યદા હિ શેતે પ્રલયાર્ણવે વિભુર્જીવાંશ્ચ સર્વાનુદરે નિવેશ્ય । મુક્તાંશ્ચ બ્રહ્મેન્દ્રમરુદ્ગણાદીન્પ્રાત્પવ્યમુક્તીંશ્ચ સુતૌ? ચ સંસ્થિતાન્ ॥ ૩,૨.

જ્યારે ભગવાન પ્રલયના સાગરમાં શયન કરે છે, ત્યારે બધા જીવ, મુક્ત, બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, મરુતગણ અને મુક્તિ પામેલા તથા પોતાના પુત્રોને પેટમાં સ્થાન આપે છે.

પ્રાપ્તાન્ધકૂપાદિસમસ્તજીવાંસ્તથૈવ પ્રાપ્તવ્યકલીનથાપરાન્ । તથૈવ નિત્યં સૃતિસંસ્થિતાઞ્જનાનચેતનાનૃક્ષરૂપાદિજીવાન્ ॥ ૩,૨.

તેમજ, જે બધા જીવો અંધકારકૂપ વગેરેમાં ગયા છે, કે જે ભવિષ્યમાં જન્મ લેશે, કે જે સૃષ્ટિમાં સદાય રહે છે, જડ, વૃક્ષાદિ રૂપના જીવ—allને પણ એ જ રીતે પોતાના અંદર રાખે છે.

એવં જનાઞ્જઠરે સંનિધાય સમ્યક્શેતે હ્યંભસિ વૈ સ કલ્પે । લક્ષ્મીસ્તુ સા સર્વવેદાત્મિકા ચ ભક્ત્યા હરૌ નિત્યસંવર્ધિતાપિ ॥ ૩,૨.

આ રીતે બધા જીવોને પોતાના પેટમાં રાખીને, ભગવાન કાલપરીચયે જળમાં શયન કરે છે; પણ લક્ષ્મી, જે સર્વ વેદોની આત્મા છે, હંમેશા હરિની ભક્તિથી પોષાય છે.

અત્યાદરં દર્શયતીવ સા તુ ઈડે વિષ્ણું ભક્તિસંવર્ધિતાપિ । ચેષ્ટાદિરૂપેણ તદા ન કિઞ્ચિદાસીદ્વિના વિષ્ણુમથ શ્રિયં ચ ॥ ૩,૨.

તે સમયે, ભલે તે ખૂબ શ્રદ્ધા દર્શાવતી હોય, હું તો વિષ્ણુની જ સ્તુતિ કરું છું. ભક્તિ વધેલી હોવા છતાં, એ સમયે વિષ્ણુ અને શ્રી સિવાય કશું જ નહોતું, બધું જ ક્રિયા રૂપે એ બંનેમાં જ હતું.

પર્યઙ્કરૂપેણ બભૂવ દેવી વાસસ્વરૂપેણ રમા વિરેજે । સર્વં રમા સૈવ તદૈવ ચાસીત્સૈકા દેવી બહુરૂપા બભાષે ॥ ૩,૨.

દેવી પથારીના રૂપમાં અને રમા વસ્ત્રના રૂપમાં ઝળહળી. એ ક્ષણે બધું જ રમા જ હતી—એ એક જ દેવી અનેક રૂપે પ્રગટ થઈ.

ત્વમુત્કૃષ્ટઃ સર્વદેવોત્તમત્વાન્ન ત્વત્સમઃ કશ્ચિદેવાધિકો વા । ત્વં બ્રહ્મ એકો ન ચતુર્મુખશ્ચ નાહં રુદ્રો ન બૃહસ્પતિશ્ચ ॥ ૩,૨.

તમે સર્વ દેવોમાં શ્રેષ્ઠ છો, તમારી સરખામણી કે વધુ કોઈ નથી. તમે જ એક બ્રહ્મ છો—ન ચતુર્મુખ, ન હું રુદ્ર, ન બૃહસ્પતિ.

વિષ્ણાવેવ બ્રહ્મશબ્દો હિ મુખ્યો હ્યન્યેષ્વમુખ્યો બ્રહ્મરુદ્રાદિકેષુ । અનન્તગુણપૂર્ણત્વાદ્બ્રહ્મેતિ હરિરુચ્યતે ॥ ૩,૨.

'બ્રહ્મ' શબ્દ સાચા અર્થમાં માત્ર વિષ્ણુ માટે જ વપરાય છે; બ્રહ્મા, રુદ્ર વગેરે માટે એ ગૌણ છે. અનંત ગુણોથી ભરપૂર હોવાથી હરિને જ બ્રહ્મ કહેવામાં આવે છે.

ગુણાદિપૂર્ણતાભાવાન્નાન્યે બ્રહ્મેત્યુદાહૃતાઃ । દેશાનન્ત્યં ગુણતઃ કાલતો વા નાસ્ત્યાનન્ત્યં ક્વાપિ દેશે ચ કાલે ॥ ૩,૨.

બીજાઓમાં ગુણાદિની પૂર્ણતા નથી, એટલે તેમને 'બ્રહ્મ' કહેવાતા નથી. જગતમાં ક્યાંયે દેશ કે કાળની અનંતતા નથી; માત્ર ગુણોની જ અનંતતા છે.

યદા નન્ત્યં કિમુ વક્તવ્યમત્ર ગુણાનન્ત્યં નાસ્તિ બ્રહ્માદિકેષુ । યદ્યપ્યહં દેશતઃ કાલતશ્ચ સમસ્તદા વાસુદેવેન સાર્ધમ્ ॥ ૩,૨.

જો અનંતતા હોય, તો વધુ શું કહેવું? બ્રહ્મા અને બીજાઓમાં ગુણોની અનંતતા નથી. હું જગતના દરેક સ્થળે અને કાળમાં રહું છું, પણ એ પણ વાસુદેવ સાથે જ છે.

તથાપિ મે ગુણતો નાસ્ત્યનન્તં તતો ધર્મા ગુણતોનન્તતશ્ચ । સંતિ શ્રુતાવવિરુદ્ધાશ્ચ દેવે ચિન્ત્યા હ્યચિન્ત્યા બહુધા તે હ્યનન્તાઃ ॥ ૩,૨.

છતાં પણ, મારા ગુણો અનંત નથી; એટલે મારા ધર્મો પણ અનંત નથી. શાસ્ત્રોમાં દેવના અનેક ગુણો જણાવ્યા છે, જે વિચારવા યોગ્ય અને અવિચાર્ય બંને છે, અને એ બધા અનંત છે.

અતો ગુણાંસ્તવ દેવસ્ય વિષ્ણો સ્તોતું સદા સ્મો ન હરેઃ કદાપિ । નાહં ન કેશૌ ન ચ ગીર્ન રુદ્રો ન દક્ષકન્યા ન ચ મેનકાસુતા ॥ ૩,૨.

એથી, હે વિષ્ણુ, હે હરિ, અમે ક્યારેય તમારા ગુણોની પૂરી રીતે સ્તુતિ કરી શકતા નથી. ન હું, ન કેશવ, ન ગીર્ણ, ન રુદ્ર, ન દક્ષકન્યા, ન મેનકાની પુત્રી—કોઈ પણ નહીં.

ન વૈ બિડૌજા ન ચ વા પુલોમજા ન ચેધ્મવાહો ન યમો ન ચાન્યઃ । ન નારદો નાપિ ભૃગુર્વસિષ્ઠો ન વિઘ્નપો નાપિ બલ્યાદયશ્ચ ॥ ૩,૨.

ન બિડોનું પુત્ર, ન પુલોમાની પુત્રી, ન અગ્નિ, ન યમ, ન બીજાઓ; ન નારદ, ન ભૃગુ, ન વશિષ્ઠ, ન વિઘ્નેશ, ન બલિ અને અન્ય કોઈ પણ નહીં.

ન વૈ વિરાટો નાપિ ભીમઃ શનિશ્ચ ન પુષ્કરો ન કશેરુસ્તથૈવ । ન કિન્નરાઃ પિતરો નૈવ દેવા ગન્ધર્વમુખ્યા નાપિ વા તુષ્યસંજ્ઞાઃ ॥ ૩,૨.

ન વિરાટ, ન ભીમ, ન શનિ, ન પુષ્કર, ન કશેરુ; ન કિન્નર, ન પિતૃ, ન દેવો, ન ગંધર્વમુખ્યો, ન તુષ્ય નામના દેવો—કોઈ પણ નહીં.

ન વૈ ક્ષિતીશા ન ચ માનુષાશ્ચ વિષ્ણોર્ન જાનન્તિ કિમત્ર ચાન્યે । મત્તોધમઃ કોચિગુણેન બ્રહ્મા સમો હિ તસ્ય બ્રહ્મણો માતરિશ્વ ॥ ૩,૨.

ન ભૂપતિઓ, ન મનુષ્યો—કોઈ વિષ્ણુને જાણે છે; તો બીજાની તો વાત જ શું? ગુણમાં હું બ્રહ્માથી થોડો નીચો છું; અને બ્રહ્મા પોતાના પુત્રોમાં પવન સમાન છે.

તૌ વૈ વિરાગે હરિભક્તિભાવે ધૃતિસ્તિતિપ્રાણબલેષુયોગે । બુદ્ધૌ સમાનૌ સંસૃતૌ મોક્ષકાલે પરસ્પરાધારસમન્વિતૌ ચ ॥ ૩,૨.

એ બંને, વિરક્તિ અને હરિભક્તિમાં, સ્થિરતા, સહનશક્તિ, પ્રાણબળ અને એકતામાં સમાન છે; બુદ્ધિ, જન્મમરણના ચક્ર અને મુક્તિ સમયે પણ એકબીજાની સહાયતા કરે છે.

અન્નાભિમાનં બ્રહ્મ ચાહુર્મુરારિં જીવાભિમાનં વાયુમાહુર્મહાન્તઃ । ન શક્તોસૌ બ્રહ્મદેવો વિવસ્તું વાયું વિના સંસૃતાવેવ નિત્યમ્ ॥ ૩,૨.

મહાન લોકો કહે છે કે બ્રહ્મા અન્નના અધિષ્ઠાતા છે, મુરારી પ્રાણના અને વાયુ પવનના. બ્રહ્મા વાયુ વિના ક્યારેય રહી શકતા નથી; સૃષ્ટિમાં એ બંને હંમેશાં સાથે છે.

ન તં વિના માતરિશ્વા ચ વસ્તુમન્યોન્યમાપ્તિઃ કાલતો ન્યૂનતા ચ । યદા મહત્તત્ત્વનિ યામકોભૂદ્બ્રહ્માણ્ડાન્તસ્થૂલસૃષ્ટૌ મહાત્મા ॥ ૩,૨.

વાયુ વિના પણ પવન રહી શકતો નથી; એકબીજા વિના કોઈ સિદ્ધિ નથી, અને કાળમાં પણ ઓછાપણું આવે છે. જ્યારે મહત્તત્વ પ્રગટ થયું, ત્યારે બ્રહ્માંડની સ્થૂળ સૃષ્ટિમાં મહાત્મા બ્રહ્માનો જન્મ થયો.

તદા વાયુર્નાશકદ્વૈ મહાત્મા બાહ્યે સૃષ્ટૌ કાલભેદેન ચાસ્તિ । સરસ્વતી ભારતી બ્રહ્મણસ્તુ સંવત્સરાનન્તરં સંબભૂવ ॥ ૩,૨.

ત્યારે મહાત્મા વાયુ બહારની સૃષ્ટિ કરી શક્યા નહોતા; સૃષ્ટિ કાળના વિભાજન પ્રમાણે થાય છે. બ્રહ્માથી સરસ્વતી, એટલે ભારતીએ, એક વર્ષ પછી જન્મ લીધો.

યદા દશાબ્દાઃ સમતીતા મહાત્મા તદા વાયુઃ સમભૂલ્લોકપૂજ્યઃ । કિઞ્ચિન્ન્યૂનત્વં સ્થૂલસૃષ્ટૌ મહાત્મન્નૈતાવતા વાનયોઃ સૌમ્યહાનિઃ ॥ ૩,૨.

જ્યારે દસ વર્ષ વીતી ગયા, ત્યારે મહાત્મા વાયુનો જન્મ થયો અને લોકોએ તેમની પૂજા કરી. સ્થૂળ સૃષ્ટિમાં થોડું ઓછાપણું છે, પણ એથી એમની મહિમામાં કોઈ ઘટાડો થતો નથી.

સરસ્વતી વત્સરાત્સંબભૂવ હ્યનન્તરં બ્રહ્મણો જન્મકાલાત્ । ગિરઃ સકાશાત્કાલતો ન્યૂનતાસ્તિ વાયોસ્તદા હ્યધમત્ત્વે ક્ષતિઃ કા ॥ ૩,૨.

સરસ્વતી બ્રહ્માના જન્મ પછી એક વર્ષમાં પ્રગટ થઈ; એ સમયે વાયુ માટે કાળમાં ઓછાપણું આવે છે. પણ, એ સૌમ્ય માટે નીચાપણું આવે તો પણ શું નુકસાન છે?

વાયોરનન્તરં વાણી હ્યભૂત્સંવત્સરાત્પરમ્ । યાવત્પશ્ચાજ્જનિસ્તાવત્પૂર્વદેહક્ષયો ભવેત્ ॥ ૩,૨.

વાયુ પછી વાણી, એટલે કે વાણી, એક વર્ષથી વધુ પછી પ્રગટ થઈ; જેટલો સમય પછી જન્મ થાય છે, તેટલા પહેલાંનું શરીર નાશ પામે છે.

શેષસ્ત્વિન્દ્રો રુદ્ર એતે ત્રયશ્ચ સમા હ્યેતે જ્ઞાનબલાદિકેષ્વપિ તથાપિ તેષાં કાલતો ન્યૂનતાસ્તિ કાલોપિ તેષાં દ્વિવ્યેસહસ્રવર્ષમ્ ॥ ૩,૨.

શેષ, ઇન્દ્ર અને રુદ્ર – આ ત્રણેય જ્ઞાન અને શક્તિમાં સમાન છે, છતાં પણ સમયના કારણે એમની વચ્ચે પણ ઓછાપણું આવે છે; અને એમનો સમય બે હજાર દૈવી વર્ષ જેટલો છે.

અનન્તરુદ્રો બ્રહ્મવાયૂ યથા વા તથા જ્ઞેયો નૈવ હાનિઃ સ્વરૂપે । સ્થૂલસ્ય સૃષ્ટૌ બાહ્યસૃષ્ટૌ મહાત્મન્કાલાન્ન્યૂનત્વં સ મયા નૈવ ચિન્ત્યઃ ॥ ૩,૨.

અનંતરુદ્ર, બ્રહ્મા કે વાયુ – જે નામે ઓળખાવાય, એમને પણ એ જ રીતે સમજવા. એમના મૂળ સ્વરૂપમાં ક્યારેય કોઈ ઘટાડો થતો નથી. જડ અને બહારની સર્જનામાં, હે મહાન આત્મા, એમના સમયની ઓછીપણું હું માનતો નથી.

તેષાં સકાશાદ્વારુણી પાર્વતી ચ સૌપર્ણીનામ્ની તિસ્ત્ર એતા મહાત્મન્ । દશાબ્દેભ્યોનન્તરં સંબભૂવુઃ સરસ્વતી ભારતીવચ્ચ બોધ્યા ॥ ૩,૨.

એમનામાંથી વારુણી, પાર્વતી અને સૌપર્ણી – આ ત્રણ મહાન આત્માઓ જન્મ્યા. દસ વર્ષ પછી સરસ્વતી અને ભારતીએ પણ અવતાર લીધો, એમ સમજવું.

ઇન્દ્રો વરો રુદ્રભાર્યાદિકેભ્ય એવં જ્ઞાનં સર્વદા દેહ્યમન્દમ્ । એવં જ્ઞાનં યસ્ય ભવેચ્ચ લોકે સ વૈ જ્ઞાની વેદવેદ્યઃ સ એવ ॥ ૩,૨.

ઇન્દ્ર, વરુણ અને રુદ્રની પત્ની વગેરેને હંમેશા જ્ઞાન આપવું જોઈએ, ક્યારેય ઓછું નહીં. જેને આવું જ્ઞાન મળે છે, એ જ સાચો જ્ઞાની છે, એ જ વેદને જાણનાર છે.