ગરુડપુરાણમ્

કૃષ્ણરામાદિવચ્ચૈવ ત્વેકીભાવો વિવક્ષિતઃ । બિંબાનાં મૂલરૂપસ્ય ભેદો નાત્ર વિવક્ષિતઃ ॥ ૩,૨.

જેમ કૃષ્ણ, રામ વગેરેમાં માત્ર પ્રતિબિંબોના એકપણપણનો અર્થ લેવાયો છે; અહીં મૂળ રૂપનો ભેદ દર્શાવવાનો નથી.

તત્રાપિ ચ વિશેષોસ્તિ જ્ઞાતવ્યસ્તત્ત્વમિચ્છુભિઃ । એકાંશેન તુ બિંબૈસ્તુ ચૈકીભાવં વ્રજન્તિ તે ॥ ૩,૨.

ત્યાં પણ એક ખાસ તફાવત છે, જે સત્ય જાણવાની ઈચ્છા ધરાવનારોએ સમજવો જોઈએ; કારણ કે માત્ર એક અંશે જ પ્રતિબિંબો એકરૂપ થાય છે.

એકાંશેન તુ જીવત્વે સંસ્થિતા નાત્ર સંશયઃ । બિંબમૂલં ન જાનન્તિ તે જના હ્યસુરાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૨.

માત્ર એક અંશે જ જીવરૂપે રહે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; જે લોકો પ્રતિબિંબના મૂળને ઓળખતા નથી, તેમને અસુર કહેવાય છે.

એક એવ હરિઃ પૂર્વં હ્યવિદ્યાવશતઃ સ્વયમ્ । અનેકો ભવતિ હ્યારાદાદર્શપ્રતિબિંબવત્ ॥ ૩,૨.

હરિ પહેલાં તો એકજ હતો, પણ અજ્ઞાનના પ્રભાવે એ અનેક બની જાય છે, જેમ કે અનેક કાચમાં પડતા પ્રતિબિંબો.

એવં વદન્તિ યે મૂઢાસ્તેપિ યાન્ત્યધરં તમઃ । ઉપાધિર્દ્વિવિધઃ પ્રોક્તઃ સ્વરૂપો બાહ્ય એવ ચ ॥ ૩,૨.

જે મૂર્ખો આવું કહે છે, તેઓ અંધકારમાં જ જાય છે; ઉપાધિ બે પ્રકારની કહેવાય છે—મૂળરૂપ અને બહારની.

બાહ્યોપાધિર્લયે યાતિ મુક્તાવન્યસ્ય સંસ્થિતિઃ । સર્વોપાધિવિનાશે હિ પ્રતિબિંબઃ કથં ભવેત્ ॥ ૩,૨.

બાહ્ય ઉપાધિ વિલય સમયે નાશ પામે છે, જ્યારે બીજું યથાવત્ રહે છે; બધા ઉપાધિઓ નાશ પામે ત્યારે પ્રતિબિંબ કેવી રીતે રહી શકે?

ચિદ્રૂપાખ્યો હ્યુપાધિસ્તુ મોક્ષે યેપ્યધિકારિણઃ । દુઃખરૂપો હ્યુપાધિસ્તુ તમસો યેધિકારિણઃ ॥ ૩,૨.

‘ચૈતન્યરૂપ’ ઉપાધિ મુક્તિ માટે લાયક વ્યક્તિઓને લાગુ પડે છે; જ્યારે દુઃખરૂપ ઉપાધિ અંધકાર માટે લાયક લોકોને લાગુ પડે છે.

મિશ્રરૂપો હ્યુપાધિસ્તુ નિત્યસંસારિણાં મતઃ । બાહ્યોપાધિર્લિઙ્ગદેહઃ સર્વેષાં નાત્ર સંશયઃ ॥ ૩,૨.

મિશ્ર સ્વરૂપની ઉપાધિ સદાય સંસારમાં ફસાયેલા લોકો માટે માનવામાં આવે છે; બાહ્ય ઉપાધિ એટલે સર્વ માટે લિંગદેહ—આમાં કોઈ શંકા નથી.

દૈત્યાઃ દુઃખાયતે યસ્માત્તસ્માદુઃખી હરિઃ સ્વયમ્ । તત્તદ્દુઃખસ્વરૂપત્વાદ્દૈત્યાનાં બિંબરૂપકઃ ॥ ૩,૨.

દૈત્યોએ દુઃખ ભોગવવું પડે છે, તેથી હરિ પણ દુઃખી કહેવાય છે; દૈત્યોના દુઃખરૂપ સ્વભાવને લીધે હરિ તેમનો પ્રતિબિંબરૂપ છે.

દૈત્યસ્થિતાનાં બિંબાનાં મૂલરૂપસ્ય વૈ પ્રભોઃ । પરસ્પરં તથા ભેદં હ્યન્તરં વા ન ચિન્તયેત્ ॥ ૩,૨.

દૈત્યોમાં રહેલા પ્રતિબિંબો માટે, ભગવાનના મૂળ સ્વરૂપથી કોઈ તફાવત કે અંતર વિચારવું જોઈએ નહીં.

શ્રીભૂદુર્ગાદિરૂપાણાં તથા સીતાદિરૂપિણામ્ । અન્યોન્યં નાણુમાત્રં ચ ભેદો બાહ્યાન્તરેપિ ચ ॥ ૩,૨.

શ્રી, ભૂ, દુર્ગા અને સીતા વગેરેના સ્વરૂપોમાં, બહાર કે અંદર, એક રેતકણ જેટલો પણ ભેદ નથી.

ચિન્તનીયઃ કથમપિ જ્ઞાત્વા યાન્ત્યધરં તમઃ । પ્રતિબિંબસ્થિતો બિંબઃ સ્ત્રીરૂપો હ્યસ્તિ સર્વદા ॥ ૩,૨.

જે આ જાણ્યા પછી પણ તફાવત વિચારે છે, તેઓ અંધકારમાં જાય છે; સ્ત્રી સ્વરૂપે રહેલો પ્રતિબિંબ હંમેશા રહે છે.

પ્રલયે સમનુપ્રાપ્તે લક્ષ્મ્યા સહ ખગોત્તમ । એકીભાવં નાપ્નુવન્તિ બિંબેન સહ સંસ્થિતાઃ ॥ ૩,૨.

પ્રલય આવે ત્યારે, હે શ્રેષ્ઠ ખગ, જે લોકો પ્રતિબિંબ સાથે સ્થિત રહે છે, તેઓ લક્ષ્મી સાથે મૂળ સ્વરૂપમાં એકરૂપ થતાં નથી.

બિંબસ્થિતાનાં રૂપાણાં લક્ષ્મ્યાશ્ચ વિનતાસુત । ભેદસ્તુ નાણુમાત્રં ચ શઙ્કનીયઃ કથઞ્ચન ॥ ૩,૨.

પ્રતિબિંબમાં રહેલા સ્વરૂપો અને લક્ષ્મી માટે, હે વિનતાપુત્ર, કોઈ પણ રીતે રેતકણ જેટલો પણ ભેદ શંકાવવો નહીં.

યદા હિ શેતે પ્રલયાર્ણવે વિભુર્જીવાંશ્ચ સર્વાનુદરે નિવેશ્ય । મુક્તાંશ્ચ બ્રહ્મેન્દ્રમરુદ્ગણાદીન્પ્રાત્પવ્યમુક્તીંશ્ચ સુતૌ? ચ સંસ્થિતાન્ ॥ ૩,૨.

જ્યારે ભગવાન પ્રલયના સાગરમાં શયન કરે છે, ત્યારે બધા જીવ, મુક્ત, બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, મરુતગણ અને મુક્તિ પામેલા તથા પોતાના પુત્રોને પેટમાં સ્થાન આપે છે.

પ્રાપ્તાન્ધકૂપાદિસમસ્તજીવાંસ્તથૈવ પ્રાપ્તવ્યકલીનથાપરાન્ । તથૈવ નિત્યં સૃતિસંસ્થિતાઞ્જનાનચેતનાનૃક્ષરૂપાદિજીવાન્ ॥ ૩,૨.

તેમજ, જે બધા જીવો અંધકારકૂપ વગેરેમાં ગયા છે, કે જે ભવિષ્યમાં જન્મ લેશે, કે જે સૃષ્ટિમાં સદાય રહે છે, જડ, વૃક્ષાદિ રૂપના જીવ—allને પણ એ જ રીતે પોતાના અંદર રાખે છે.

એવં જનાઞ્જઠરે સંનિધાય સમ્યક્શેતે હ્યંભસિ વૈ સ કલ્પે । લક્ષ્મીસ્તુ સા સર્વવેદાત્મિકા ચ ભક્ત્યા હરૌ નિત્યસંવર્ધિતાપિ ॥ ૩,૨.

આ રીતે બધા જીવોને પોતાના પેટમાં રાખીને, ભગવાન કાલપરીચયે જળમાં શયન કરે છે; પણ લક્ષ્મી, જે સર્વ વેદોની આત્મા છે, હંમેશા હરિની ભક્તિથી પોષાય છે.

અત્યાદરં દર્શયતીવ સા તુ ઈડે વિષ્ણું ભક્તિસંવર્ધિતાપિ । ચેષ્ટાદિરૂપેણ તદા ન કિઞ્ચિદાસીદ્વિના વિષ્ણુમથ શ્રિયં ચ ॥ ૩,૨.

તે સમયે, ભલે તે ખૂબ શ્રદ્ધા દર્શાવતી હોય, હું તો વિષ્ણુની જ સ્તુતિ કરું છું. ભક્તિ વધેલી હોવા છતાં, એ સમયે વિષ્ણુ અને શ્રી સિવાય કશું જ નહોતું, બધું જ ક્રિયા રૂપે એ બંનેમાં જ હતું.

પર્યઙ્કરૂપેણ બભૂવ દેવી વાસસ્વરૂપેણ રમા વિરેજે । સર્વં રમા સૈવ તદૈવ ચાસીત્સૈકા દેવી બહુરૂપા બભાષે ॥ ૩,૨.

દેવી પથારીના રૂપમાં અને રમા વસ્ત્રના રૂપમાં ઝળહળી. એ ક્ષણે બધું જ રમા જ હતી—એ એક જ દેવી અનેક રૂપે પ્રગટ થઈ.

ત્વમુત્કૃષ્ટઃ સર્વદેવોત્તમત્વાન્ન ત્વત્સમઃ કશ્ચિદેવાધિકો વા । ત્વં બ્રહ્મ એકો ન ચતુર્મુખશ્ચ નાહં રુદ્રો ન બૃહસ્પતિશ્ચ ॥ ૩,૨.

તમે સર્વ દેવોમાં શ્રેષ્ઠ છો, તમારી સરખામણી કે વધુ કોઈ નથી. તમે જ એક બ્રહ્મ છો—ન ચતુર્મુખ, ન હું રુદ્ર, ન બૃહસ્પતિ.

વિષ્ણાવેવ બ્રહ્મશબ્દો હિ મુખ્યો હ્યન્યેષ્વમુખ્યો બ્રહ્મરુદ્રાદિકેષુ । અનન્તગુણપૂર્ણત્વાદ્બ્રહ્મેતિ હરિરુચ્યતે ॥ ૩,૨.

'બ્રહ્મ' શબ્દ સાચા અર્થમાં માત્ર વિષ્ણુ માટે જ વપરાય છે; બ્રહ્મા, રુદ્ર વગેરે માટે એ ગૌણ છે. અનંત ગુણોથી ભરપૂર હોવાથી હરિને જ બ્રહ્મ કહેવામાં આવે છે.

ગુણાદિપૂર્ણતાભાવાન્નાન્યે બ્રહ્મેત્યુદાહૃતાઃ । દેશાનન્ત્યં ગુણતઃ કાલતો વા નાસ્ત્યાનન્ત્યં ક્વાપિ દેશે ચ કાલે ॥ ૩,૨.

બીજાઓમાં ગુણાદિની પૂર્ણતા નથી, એટલે તેમને 'બ્રહ્મ' કહેવાતા નથી. જગતમાં ક્યાંયે દેશ કે કાળની અનંતતા નથી; માત્ર ગુણોની જ અનંતતા છે.

યદા નન્ત્યં કિમુ વક્તવ્યમત્ર ગુણાનન્ત્યં નાસ્તિ બ્રહ્માદિકેષુ । યદ્યપ્યહં દેશતઃ કાલતશ્ચ સમસ્તદા વાસુદેવેન સાર્ધમ્ ॥ ૩,૨.

જો અનંતતા હોય, તો વધુ શું કહેવું? બ્રહ્મા અને બીજાઓમાં ગુણોની અનંતતા નથી. હું જગતના દરેક સ્થળે અને કાળમાં રહું છું, પણ એ પણ વાસુદેવ સાથે જ છે.

તથાપિ મે ગુણતો નાસ્ત્યનન્તં તતો ધર્મા ગુણતોનન્તતશ્ચ । સંતિ શ્રુતાવવિરુદ્ધાશ્ચ દેવે ચિન્ત્યા હ્યચિન્ત્યા બહુધા તે હ્યનન્તાઃ ॥ ૩,૨.

છતાં પણ, મારા ગુણો અનંત નથી; એટલે મારા ધર્મો પણ અનંત નથી. શાસ્ત્રોમાં દેવના અનેક ગુણો જણાવ્યા છે, જે વિચારવા યોગ્ય અને અવિચાર્ય બંને છે, અને એ બધા અનંત છે.

અતો ગુણાંસ્તવ દેવસ્ય વિષ્ણો સ્તોતું સદા સ્મો ન હરેઃ કદાપિ । નાહં ન કેશૌ ન ચ ગીર્ન રુદ્રો ન દક્ષકન્યા ન ચ મેનકાસુતા ॥ ૩,૨.

એથી, હે વિષ્ણુ, હે હરિ, અમે ક્યારેય તમારા ગુણોની પૂરી રીતે સ્તુતિ કરી શકતા નથી. ન હું, ન કેશવ, ન ગીર્ણ, ન રુદ્ર, ન દક્ષકન્યા, ન મેનકાની પુત્રી—કોઈ પણ નહીં.

ન વૈ બિડૌજા ન ચ વા પુલોમજા ન ચેધ્મવાહો ન યમો ન ચાન્યઃ । ન નારદો નાપિ ભૃગુર્વસિષ્ઠો ન વિઘ્નપો નાપિ બલ્યાદયશ્ચ ॥ ૩,૨.

ન બિડોનું પુત્ર, ન પુલોમાની પુત્રી, ન અગ્નિ, ન યમ, ન બીજાઓ; ન નારદ, ન ભૃગુ, ન વશિષ્ઠ, ન વિઘ્નેશ, ન બલિ અને અન્ય કોઈ પણ નહીં.

ન વૈ વિરાટો નાપિ ભીમઃ શનિશ્ચ ન પુષ્કરો ન કશેરુસ્તથૈવ । ન કિન્નરાઃ પિતરો નૈવ દેવા ગન્ધર્વમુખ્યા નાપિ વા તુષ્યસંજ્ઞાઃ ॥ ૩,૨.

ન વિરાટ, ન ભીમ, ન શનિ, ન પુષ્કર, ન કશેરુ; ન કિન્નર, ન પિતૃ, ન દેવો, ન ગંધર્વમુખ્યો, ન તુષ્ય નામના દેવો—કોઈ પણ નહીં.

ન વૈ ક્ષિતીશા ન ચ માનુષાશ્ચ વિષ્ણોર્ન જાનન્તિ કિમત્ર ચાન્યે । મત્તોધમઃ કોચિગુણેન બ્રહ્મા સમો હિ તસ્ય બ્રહ્મણો માતરિશ્વ ॥ ૩,૨.

ન ભૂપતિઓ, ન મનુષ્યો—કોઈ વિષ્ણુને જાણે છે; તો બીજાની તો વાત જ શું? ગુણમાં હું બ્રહ્માથી થોડો નીચો છું; અને બ્રહ્મા પોતાના પુત્રોમાં પવન સમાન છે.

તૌ વૈ વિરાગે હરિભક્તિભાવે ધૃતિસ્તિતિપ્રાણબલેષુયોગે । બુદ્ધૌ સમાનૌ સંસૃતૌ મોક્ષકાલે પરસ્પરાધારસમન્વિતૌ ચ ॥ ૩,૨.

એ બંને, વિરક્તિ અને હરિભક્તિમાં, સ્થિરતા, સહનશક્તિ, પ્રાણબળ અને એકતામાં સમાન છે; બુદ્ધિ, જન્મમરણના ચક્ર અને મુક્તિ સમયે પણ એકબીજાની સહાયતા કરે છે.