ગરુડપુરાણમ્

મોક્ષોપાયમ્યઃ સ વોક્ત મિતતરત્તસ્ય સાધનમ્ । ગરુડેનૈવ મુક્તસ્તુ કૃષ્ણો વચનમબ્રવીત્ ॥ ૩,૨.

મોક્ષ મેળવવાનો માર્ગ અને તેને મેળવવાની રીત કહેવાની છે. ગરુડજીએ પૂછ્યા પછી, કૃષ્ણ ભગવાને આ શબ્દો કહ્યા.

શૃકૃષ્ણ ઉવાચ મૂલરૂપે હ્યતો જ્ઞેયો વિષ્ણુત્વાદ્વિષ્ણુરવ્યયઃ ॥ ૩,૨.

શ્રીકૃષ્ણ કહે છે: મૂળ સ્વરૂપે, અવિનાશી વિષ્ણુને જ વિષ્ણુ તરીકે જાણવું જોઈએ.

અવતારમિદં પ્રોક્તં પૂર્ણત્વાદેવ સુવ્રત । અનેકો હ્યેકતાં પ્રાપ્ય સંશેતે પ્રલયાય વૈ ॥ ૩,૨.

આ અવતારને પૂર્ણતા હોવાને કારણે અવતાર કહેવામાં આવ્યો છે, હે સુવ્રત. અનેક હોવા છતાં, બધા એકરૂપ થઈ જાય છે અને પ્રલય સમયે શાંતિ પામે છે.

તત્રાપિ ચ વિશેષોસ્તિ જ્ઞાતવ્યં તત્વમેવ સઃ ॥ ૩,૨.

એમાં પણ ખાસ ભેદ છે; એ તત્ત્વને જ સાચું જાણવું જોઈએ.

ભેદેન દર્શનાદ્વાપિ ભેદાભેદેન દર્શનાત્ । વિષ્ણોર્ગુણાનાં રૂપાણાં તદઙ્ગાનાં સુખાદિનામ્ । તત્રૈવ દશનાદ્વાપિ ક્ષિપ્રમેવ તમો વ્રજેત્ ॥ ૩,૨.

વિષ્ણુના ગુણ, સ્વરૂપ, અંગો અને આનંદમાં ભેદ કે અભેદ, કે બંને સાથે જોવામાં આવે, તો માત્ર એ જ જોવાથી જ અજ્ઞાનનું અંધકાર ઝડપથી દૂર થઈ જાય છે.

પુરુષાન્તરમારભ્ય કલ્પિતા યે દ્વિજોત્તમ । હરિરૂપાસ્તુ તે જ્ઞેયા એકીભૂતા હિ તેન તે ॥ ૩,૨.

બીજા કોઈ પુરુષથી શરૂ કરીને, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જે દેવતાઓ કલ્પના કરવામાં આવ્યા છે, તેમને હરિના સ્વરૂપ જ માનવા. તેઓ હમેશાં હરિ સાથે એકરૂપ છે.

પ્રલયે સમનુપ્રાપ્તે જીવાઃ સ યાન્તિ મામકાઃ । વિરાડ્રૂપે હરેઃ સંતિ તદા તે ચ હ્યનેકધા ॥ ૩,૨.

જ્યારે પ્રલય આવે છે, ત્યારે મારા પોતાના જીવાત્માઓ હરિના વિરાટ સ્વરૂપમાં સ્થિત થાય છે અને પછી અનેક રૂપે again પ્રગટ થાય છે.

એકીભાવં પ્રાપ્નુવન્તિ મૂલેન પ્રલયે દ્વિજ । બિંબેન તુ સ્વયં વિષ્ણુરેકીભાવં વ્રજેદ્યદિ ॥ ૩,૨.

પ્રલય સમયે, હે દ્વિજ, બધા જીવાત્માઓ મૂળ સ્વરૂપ સાથે એકરૂપ થઈ જાય છે. પણ જો સ્વયં વિષ્ણુ મૂળ સ્વરૂપે એકરૂપ થઈ જાય—

પ્રતિબિંબઃ કથં જીવો ભવેન્નારાયણસ્ય ચ । તદધીનસ્તત્સદૃશો હરેર્જીવો ન સંશયઃ ॥ ૩,૨.

પછી જીવાત્મા કેવી રીતે નારાયણના પ્રતિબિંબ બની શકે? તે હંમેશાં હરિ પર આધાર રાખે છે અને હરિ જેવો જ છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

પ્રતિબિંબસ્ય શબ્દાર્થો હ્યયમેવમુદાહૃતઃ । તસ્માચ્ચ બિંબરૂપાણામેકીભાવં ન ચિન્તયેત્ ॥ ૩,૨.

પ્રતિબિંબ શબ્દનો અર્થ આ રીતે સમજાવાયો છે. તેથી, મૂળ અને પ્રતિબિંબના રૂપો એક થઈ જાય એવું વિચારવું જોઈએ નહીં.

કૃષ્ણરામાદિવચ્ચૈવ ત્વેકીભાવો વિવક્ષિતઃ । બિંબાનાં મૂલરૂપસ્ય ભેદો નાત્ર વિવક્ષિતઃ ॥ ૩,૨.

જેમ કૃષ્ણ, રામ વગેરેમાં માત્ર પ્રતિબિંબોના એકપણપણનો અર્થ લેવાયો છે; અહીં મૂળ રૂપનો ભેદ દર્શાવવાનો નથી.

તત્રાપિ ચ વિશેષોસ્તિ જ્ઞાતવ્યસ્તત્ત્વમિચ્છુભિઃ । એકાંશેન તુ બિંબૈસ્તુ ચૈકીભાવં વ્રજન્તિ તે ॥ ૩,૨.

ત્યાં પણ એક ખાસ તફાવત છે, જે સત્ય જાણવાની ઈચ્છા ધરાવનારોએ સમજવો જોઈએ; કારણ કે માત્ર એક અંશે જ પ્રતિબિંબો એકરૂપ થાય છે.

એકાંશેન તુ જીવત્વે સંસ્થિતા નાત્ર સંશયઃ । બિંબમૂલં ન જાનન્તિ તે જના હ્યસુરાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૨.

માત્ર એક અંશે જ જીવરૂપે રહે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; જે લોકો પ્રતિબિંબના મૂળને ઓળખતા નથી, તેમને અસુર કહેવાય છે.

એક એવ હરિઃ પૂર્વં હ્યવિદ્યાવશતઃ સ્વયમ્ । અનેકો ભવતિ હ્યારાદાદર્શપ્રતિબિંબવત્ ॥ ૩,૨.

હરિ પહેલાં તો એકજ હતો, પણ અજ્ઞાનના પ્રભાવે એ અનેક બની જાય છે, જેમ કે અનેક કાચમાં પડતા પ્રતિબિંબો.

એવં વદન્તિ યે મૂઢાસ્તેપિ યાન્ત્યધરં તમઃ । ઉપાધિર્દ્વિવિધઃ પ્રોક્તઃ સ્વરૂપો બાહ્ય એવ ચ ॥ ૩,૨.

જે મૂર્ખો આવું કહે છે, તેઓ અંધકારમાં જ જાય છે; ઉપાધિ બે પ્રકારની કહેવાય છે—મૂળરૂપ અને બહારની.

બાહ્યોપાધિર્લયે યાતિ મુક્તાવન્યસ્ય સંસ્થિતિઃ । સર્વોપાધિવિનાશે હિ પ્રતિબિંબઃ કથં ભવેત્ ॥ ૩,૨.

બાહ્ય ઉપાધિ વિલય સમયે નાશ પામે છે, જ્યારે બીજું યથાવત્ રહે છે; બધા ઉપાધિઓ નાશ પામે ત્યારે પ્રતિબિંબ કેવી રીતે રહી શકે?

ચિદ્રૂપાખ્યો હ્યુપાધિસ્તુ મોક્ષે યેપ્યધિકારિણઃ । દુઃખરૂપો હ્યુપાધિસ્તુ તમસો યેધિકારિણઃ ॥ ૩,૨.

‘ચૈતન્યરૂપ’ ઉપાધિ મુક્તિ માટે લાયક વ્યક્તિઓને લાગુ પડે છે; જ્યારે દુઃખરૂપ ઉપાધિ અંધકાર માટે લાયક લોકોને લાગુ પડે છે.

મિશ્રરૂપો હ્યુપાધિસ્તુ નિત્યસંસારિણાં મતઃ । બાહ્યોપાધિર્લિઙ્ગદેહઃ સર્વેષાં નાત્ર સંશયઃ ॥ ૩,૨.

મિશ્ર સ્વરૂપની ઉપાધિ સદાય સંસારમાં ફસાયેલા લોકો માટે માનવામાં આવે છે; બાહ્ય ઉપાધિ એટલે સર્વ માટે લિંગદેહ—આમાં કોઈ શંકા નથી.

દૈત્યાઃ દુઃખાયતે યસ્માત્તસ્માદુઃખી હરિઃ સ્વયમ્ । તત્તદ્દુઃખસ્વરૂપત્વાદ્દૈત્યાનાં બિંબરૂપકઃ ॥ ૩,૨.

દૈત્યોએ દુઃખ ભોગવવું પડે છે, તેથી હરિ પણ દુઃખી કહેવાય છે; દૈત્યોના દુઃખરૂપ સ્વભાવને લીધે હરિ તેમનો પ્રતિબિંબરૂપ છે.

દૈત્યસ્થિતાનાં બિંબાનાં મૂલરૂપસ્ય વૈ પ્રભોઃ । પરસ્પરં તથા ભેદં હ્યન્તરં વા ન ચિન્તયેત્ ॥ ૩,૨.

દૈત્યોમાં રહેલા પ્રતિબિંબો માટે, ભગવાનના મૂળ સ્વરૂપથી કોઈ તફાવત કે અંતર વિચારવું જોઈએ નહીં.

શ્રીભૂદુર્ગાદિરૂપાણાં તથા સીતાદિરૂપિણામ્ । અન્યોન્યં નાણુમાત્રં ચ ભેદો બાહ્યાન્તરેપિ ચ ॥ ૩,૨.

શ્રી, ભૂ, દુર્ગા અને સીતા વગેરેના સ્વરૂપોમાં, બહાર કે અંદર, એક રેતકણ જેટલો પણ ભેદ નથી.

ચિન્તનીયઃ કથમપિ જ્ઞાત્વા યાન્ત્યધરં તમઃ । પ્રતિબિંબસ્થિતો બિંબઃ સ્ત્રીરૂપો હ્યસ્તિ સર્વદા ॥ ૩,૨.

જે આ જાણ્યા પછી પણ તફાવત વિચારે છે, તેઓ અંધકારમાં જાય છે; સ્ત્રી સ્વરૂપે રહેલો પ્રતિબિંબ હંમેશા રહે છે.

પ્રલયે સમનુપ્રાપ્તે લક્ષ્મ્યા સહ ખગોત્તમ । એકીભાવં નાપ્નુવન્તિ બિંબેન સહ સંસ્થિતાઃ ॥ ૩,૨.

પ્રલય આવે ત્યારે, હે શ્રેષ્ઠ ખગ, જે લોકો પ્રતિબિંબ સાથે સ્થિત રહે છે, તેઓ લક્ષ્મી સાથે મૂળ સ્વરૂપમાં એકરૂપ થતાં નથી.

બિંબસ્થિતાનાં રૂપાણાં લક્ષ્મ્યાશ્ચ વિનતાસુત । ભેદસ્તુ નાણુમાત્રં ચ શઙ્કનીયઃ કથઞ્ચન ॥ ૩,૨.

પ્રતિબિંબમાં રહેલા સ્વરૂપો અને લક્ષ્મી માટે, હે વિનતાપુત્ર, કોઈ પણ રીતે રેતકણ જેટલો પણ ભેદ શંકાવવો નહીં.

યદા હિ શેતે પ્રલયાર્ણવે વિભુર્જીવાંશ્ચ સર્વાનુદરે નિવેશ્ય । મુક્તાંશ્ચ બ્રહ્મેન્દ્રમરુદ્ગણાદીન્પ્રાત્પવ્યમુક્તીંશ્ચ સુતૌ? ચ સંસ્થિતાન્ ॥ ૩,૨.

જ્યારે ભગવાન પ્રલયના સાગરમાં શયન કરે છે, ત્યારે બધા જીવ, મુક્ત, બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, મરુતગણ અને મુક્તિ પામેલા તથા પોતાના પુત્રોને પેટમાં સ્થાન આપે છે.

પ્રાપ્તાન્ધકૂપાદિસમસ્તજીવાંસ્તથૈવ પ્રાપ્તવ્યકલીનથાપરાન્ । તથૈવ નિત્યં સૃતિસંસ્થિતાઞ્જનાનચેતનાનૃક્ષરૂપાદિજીવાન્ ॥ ૩,૨.

તેમજ, જે બધા જીવો અંધકારકૂપ વગેરેમાં ગયા છે, કે જે ભવિષ્યમાં જન્મ લેશે, કે જે સૃષ્ટિમાં સદાય રહે છે, જડ, વૃક્ષાદિ રૂપના જીવ—allને પણ એ જ રીતે પોતાના અંદર રાખે છે.

એવં જનાઞ્જઠરે સંનિધાય સમ્યક્શેતે હ્યંભસિ વૈ સ કલ્પે । લક્ષ્મીસ્તુ સા સર્વવેદાત્મિકા ચ ભક્ત્યા હરૌ નિત્યસંવર્ધિતાપિ ॥ ૩,૨.

આ રીતે બધા જીવોને પોતાના પેટમાં રાખીને, ભગવાન કાલપરીચયે જળમાં શયન કરે છે; પણ લક્ષ્મી, જે સર્વ વેદોની આત્મા છે, હંમેશા હરિની ભક્તિથી પોષાય છે.

અત્યાદરં દર્શયતીવ સા તુ ઈડે વિષ્ણું ભક્તિસંવર્ધિતાપિ । ચેષ્ટાદિરૂપેણ તદા ન કિઞ્ચિદાસીદ્વિના વિષ્ણુમથ શ્રિયં ચ ॥ ૩,૨.

તે સમયે, ભલે તે ખૂબ શ્રદ્ધા દર્શાવતી હોય, હું તો વિષ્ણુની જ સ્તુતિ કરું છું. ભક્તિ વધેલી હોવા છતાં, એ સમયે વિષ્ણુ અને શ્રી સિવાય કશું જ નહોતું, બધું જ ક્રિયા રૂપે એ બંનેમાં જ હતું.

પર્યઙ્કરૂપેણ બભૂવ દેવી વાસસ્વરૂપેણ રમા વિરેજે । સર્વં રમા સૈવ તદૈવ ચાસીત્સૈકા દેવી બહુરૂપા બભાષે ॥ ૩,૨.

દેવી પથારીના રૂપમાં અને રમા વસ્ત્રના રૂપમાં ઝળહળી. એ ક્ષણે બધું જ રમા જ હતી—એ એક જ દેવી અનેક રૂપે પ્રગટ થઈ.