ગરુડપુરાણમ્

ઈશકોટિપ્રવિષ્ટત્વાચ્છ્રિયઃ સ્વામિત્વમીરિતમ્ । ત્રયાણામુપજીવ્યત્વાત્સેવ્યત્વાત્સ્વામિતા સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૧.

અનેક ઈશ્વરોમાં પ્રવેશવાથી શ્રીનું સ્વામિત્વ કહેવાયું છે; ત્રણેયનું સેવન અને પૂજન કરવું, તેથી તેમને સ્વામી માનવામાં આવે છે.

વાય્વાદીનાં ત્રયાણાં ચ સેવ્યત્વાત્સેવ્યતા સ્મૃતા । ભૂભારહરણે વિષ્ણોઃ પ્રધાનાઙ્ગં હિ મારુતિઃ ॥ ૩,૧.

પવન અને બીજા બે દેવતાઓને ક્યારે પૂજવા અને ક્યારે નહીં, એ પ્રમાણે કહેવાયું છે. એમા̀, પૃથ્વીનો ભાર દૂર કરવા માટે, મારુતિ ભગવાન વિષ્ણુના મુખ્ય અંગ તરીકે માનવામાં આવે છે.

વાક્યરૂપા ભારતી તુ દ્વિતીયાઙ્ગં હિ સા સ્મૃતા । તૃતીયાઙ્ગ હરેઃ શેષો ન નમ્યાઃ સામ્યતો હરેઃ ॥ ૩,૧.

વાણી રૂપે ભારતીને બીજું અંગ માનવામાં આવે છે. ત્રીજું અંગ છે શેષ, જે હરિના અંગ છે. પણ, હરી સાથે બાકીના દેવતાઓની સમાન રીતે પૂજા કરવી યોગ્ય નથી.

પ્રતિપાદ્યા મુખ્યતયા નમ્યા એવ સમીરિતાઃ । અવાન્તરાશ્ચ વાય્વાદ્યા ન નમ્યાસ્તેન તે સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૧.

જે દેવતાઓની મુખ્ય રીતે પૂજા કરવી જોઈએ, એ સ્પષ્ટ રીતે કહેવામાં આવ્યા છે. પવન જેવા અન્ય દેવતાઓ, જે મુખ્ય નથી, તેમની પૂજા કરવાની જરૂર નથી, એ રીતે તેમને યાદ કરવામાં આવે છે.

ભીષ્મદ્રોણાદિનામાનિ ભીમાદિષ્વેવ મુખ્યતઃ । વાચકાનિ યતો નિત્યં તન્નમ્યાસ્તે મુનીશ્વરાઃ ॥ ૩,૧.

ભીષ્મ અને દ્રોણ જેવા નામો મુખ્યત્વે ભીમ અને બીજા મહાન પાત્રો માટે વપરાય છે. એટલે, હે મહામુનીઓ, એ જ પૂજનીય ગણાય છે.

પરાણામેવ નમ્યત્વં પ્રતિપાદ્યત્વમેવ હિ । એતત્સર્વં મયાખ્યાતં કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છથ ॥ ૩,૧.

માત્ર શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ જ પૂજનીય છે, બાકીના તો તેમના પ્રતિનિધિ તરીકે સમજવા. આ બધું મેં સમજાવી દીધું છે—હવે તમે બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છો છો?

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨ શ્રીશૌનક ઉવાચ । કથં સસર્જ ભગવાંસ્તત્તત્તત્ત્વાભિમાનિનઃ । સૃષ્ટિક્રમં ન જાનામિ દેવાનાં હ્યન્તરં મુને ॥ ૩,૨.

શૌનકજી કહે છે: હે મુનિ, ભગવાને દરેક તત્ત્વના અધિકારી દેવતાઓ કેવી રીતે સર્જ્યા? મને સર્જનનો ક્રમ કે દેવતાઓ વચ્ચેનો ભેદ ખબર નથી.

શૌનકેનૈવ મુક્તસ્તુ સૂતો વચનમબ્રવીત્ । શૂત ઉવાચ । સમ્યગ્વ્યવસિતા બુદ્ધિસ્તવ બ્રહ્મર્ષિસત્તમ ॥ ૩,૨.

શૌનકજીના પ્રશ્ન પછી, સૂતજીએ કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ બ્રહ્મર્ષિ, તમારી બુદ્ધિ ખૂબ સ્પષ્ટ અને સ્થિર છે.

એવમેવ કૃતઃ પ્રશ્રો હરૌ તુ ગરુડેન વૈ । યદુક્તવાન્હરિસ્તસ્મૈતદ્વક્ષ્યામિ તવાનઘ । ગરુડ ઉવાચ । સૃષ્ટિં વ્રૂહિ મહાભાગ સચ્ચિદાનન્દવિગ્રહ ॥ ૩,૨.

આ જ રીતે, ગરુડજીએ હરિ ભગવાનને આ પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો. હરિએ જે જવાબ આપ્યો, એ હું હવે તમને કહું છું. ગરુડજીએ કહ્યું: હે મહાન, સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ, કૃપા કરીને સર્જન વિશે કહો.

સૃષ્ટૌ જ્ઞાતે તવોત્કર્ષો જ્ઞાતપ્રાયો ભવિષ્યતિ । બ્રહ્માદીનાં તારતમ્યજ્ઞાનં મમ ભવિષ્યતિ ॥ ૩,૨.

તમે સર્જન જાણશો તો તમારી મહિમા લગભગ સંપૂર્ણ રીતે જાણી શકાશે. અને મને બ્રહ્મા અને બીજા દેવતાઓમાં રહેલા તફાવતનું જ્ઞાન મળશે.

મોક્ષોપાયમ્યઃ સ વોક્ત મિતતરત્તસ્ય સાધનમ્ । ગરુડેનૈવ મુક્તસ્તુ કૃષ્ણો વચનમબ્રવીત્ ॥ ૩,૨.

મોક્ષ મેળવવાનો માર્ગ અને તેને મેળવવાની રીત કહેવાની છે. ગરુડજીએ પૂછ્યા પછી, કૃષ્ણ ભગવાને આ શબ્દો કહ્યા.

શૃકૃષ્ણ ઉવાચ મૂલરૂપે હ્યતો જ્ઞેયો વિષ્ણુત્વાદ્વિષ્ણુરવ્યયઃ ॥ ૩,૨.

શ્રીકૃષ્ણ કહે છે: મૂળ સ્વરૂપે, અવિનાશી વિષ્ણુને જ વિષ્ણુ તરીકે જાણવું જોઈએ.

અવતારમિદં પ્રોક્તં પૂર્ણત્વાદેવ સુવ્રત । અનેકો હ્યેકતાં પ્રાપ્ય સંશેતે પ્રલયાય વૈ ॥ ૩,૨.

આ અવતારને પૂર્ણતા હોવાને કારણે અવતાર કહેવામાં આવ્યો છે, હે સુવ્રત. અનેક હોવા છતાં, બધા એકરૂપ થઈ જાય છે અને પ્રલય સમયે શાંતિ પામે છે.

તત્રાપિ ચ વિશેષોસ્તિ જ્ઞાતવ્યં તત્વમેવ સઃ ॥ ૩,૨.

એમાં પણ ખાસ ભેદ છે; એ તત્ત્વને જ સાચું જાણવું જોઈએ.

ભેદેન દર્શનાદ્વાપિ ભેદાભેદેન દર્શનાત્ । વિષ્ણોર્ગુણાનાં રૂપાણાં તદઙ્ગાનાં સુખાદિનામ્ । તત્રૈવ દશનાદ્વાપિ ક્ષિપ્રમેવ તમો વ્રજેત્ ॥ ૩,૨.

વિષ્ણુના ગુણ, સ્વરૂપ, અંગો અને આનંદમાં ભેદ કે અભેદ, કે બંને સાથે જોવામાં આવે, તો માત્ર એ જ જોવાથી જ અજ્ઞાનનું અંધકાર ઝડપથી દૂર થઈ જાય છે.

પુરુષાન્તરમારભ્ય કલ્પિતા યે દ્વિજોત્તમ । હરિરૂપાસ્તુ તે જ્ઞેયા એકીભૂતા હિ તેન તે ॥ ૩,૨.

બીજા કોઈ પુરુષથી શરૂ કરીને, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જે દેવતાઓ કલ્પના કરવામાં આવ્યા છે, તેમને હરિના સ્વરૂપ જ માનવા. તેઓ હમેશાં હરિ સાથે એકરૂપ છે.

પ્રલયે સમનુપ્રાપ્તે જીવાઃ સ યાન્તિ મામકાઃ । વિરાડ્રૂપે હરેઃ સંતિ તદા તે ચ હ્યનેકધા ॥ ૩,૨.

જ્યારે પ્રલય આવે છે, ત્યારે મારા પોતાના જીવાત્માઓ હરિના વિરાટ સ્વરૂપમાં સ્થિત થાય છે અને પછી અનેક રૂપે again પ્રગટ થાય છે.

એકીભાવં પ્રાપ્નુવન્તિ મૂલેન પ્રલયે દ્વિજ । બિંબેન તુ સ્વયં વિષ્ણુરેકીભાવં વ્રજેદ્યદિ ॥ ૩,૨.

પ્રલય સમયે, હે દ્વિજ, બધા જીવાત્માઓ મૂળ સ્વરૂપ સાથે એકરૂપ થઈ જાય છે. પણ જો સ્વયં વિષ્ણુ મૂળ સ્વરૂપે એકરૂપ થઈ જાય—

પ્રતિબિંબઃ કથં જીવો ભવેન્નારાયણસ્ય ચ । તદધીનસ્તત્સદૃશો હરેર્જીવો ન સંશયઃ ॥ ૩,૨.

પછી જીવાત્મા કેવી રીતે નારાયણના પ્રતિબિંબ બની શકે? તે હંમેશાં હરિ પર આધાર રાખે છે અને હરિ જેવો જ છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

પ્રતિબિંબસ્ય શબ્દાર્થો હ્યયમેવમુદાહૃતઃ । તસ્માચ્ચ બિંબરૂપાણામેકીભાવં ન ચિન્તયેત્ ॥ ૩,૨.

પ્રતિબિંબ શબ્દનો અર્થ આ રીતે સમજાવાયો છે. તેથી, મૂળ અને પ્રતિબિંબના રૂપો એક થઈ જાય એવું વિચારવું જોઈએ નહીં.

કૃષ્ણરામાદિવચ્ચૈવ ત્વેકીભાવો વિવક્ષિતઃ । બિંબાનાં મૂલરૂપસ્ય ભેદો નાત્ર વિવક્ષિતઃ ॥ ૩,૨.

જેમ કૃષ્ણ, રામ વગેરેમાં માત્ર પ્રતિબિંબોના એકપણપણનો અર્થ લેવાયો છે; અહીં મૂળ રૂપનો ભેદ દર્શાવવાનો નથી.

તત્રાપિ ચ વિશેષોસ્તિ જ્ઞાતવ્યસ્તત્ત્વમિચ્છુભિઃ । એકાંશેન તુ બિંબૈસ્તુ ચૈકીભાવં વ્રજન્તિ તે ॥ ૩,૨.

ત્યાં પણ એક ખાસ તફાવત છે, જે સત્ય જાણવાની ઈચ્છા ધરાવનારોએ સમજવો જોઈએ; કારણ કે માત્ર એક અંશે જ પ્રતિબિંબો એકરૂપ થાય છે.

એકાંશેન તુ જીવત્વે સંસ્થિતા નાત્ર સંશયઃ । બિંબમૂલં ન જાનન્તિ તે જના હ્યસુરાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૨.

માત્ર એક અંશે જ જીવરૂપે રહે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; જે લોકો પ્રતિબિંબના મૂળને ઓળખતા નથી, તેમને અસુર કહેવાય છે.

એક એવ હરિઃ પૂર્વં હ્યવિદ્યાવશતઃ સ્વયમ્ । અનેકો ભવતિ હ્યારાદાદર્શપ્રતિબિંબવત્ ॥ ૩,૨.

હરિ પહેલાં તો એકજ હતો, પણ અજ્ઞાનના પ્રભાવે એ અનેક બની જાય છે, જેમ કે અનેક કાચમાં પડતા પ્રતિબિંબો.

એવં વદન્તિ યે મૂઢાસ્તેપિ યાન્ત્યધરં તમઃ । ઉપાધિર્દ્વિવિધઃ પ્રોક્તઃ સ્વરૂપો બાહ્ય એવ ચ ॥ ૩,૨.

જે મૂર્ખો આવું કહે છે, તેઓ અંધકારમાં જ જાય છે; ઉપાધિ બે પ્રકારની કહેવાય છે—મૂળરૂપ અને બહારની.

બાહ્યોપાધિર્લયે યાતિ મુક્તાવન્યસ્ય સંસ્થિતિઃ । સર્વોપાધિવિનાશે હિ પ્રતિબિંબઃ કથં ભવેત્ ॥ ૩,૨.

બાહ્ય ઉપાધિ વિલય સમયે નાશ પામે છે, જ્યારે બીજું યથાવત્ રહે છે; બધા ઉપાધિઓ નાશ પામે ત્યારે પ્રતિબિંબ કેવી રીતે રહી શકે?

ચિદ્રૂપાખ્યો હ્યુપાધિસ્તુ મોક્ષે યેપ્યધિકારિણઃ । દુઃખરૂપો હ્યુપાધિસ્તુ તમસો યેધિકારિણઃ ॥ ૩,૨.

‘ચૈતન્યરૂપ’ ઉપાધિ મુક્તિ માટે લાયક વ્યક્તિઓને લાગુ પડે છે; જ્યારે દુઃખરૂપ ઉપાધિ અંધકાર માટે લાયક લોકોને લાગુ પડે છે.

મિશ્રરૂપો હ્યુપાધિસ્તુ નિત્યસંસારિણાં મતઃ । બાહ્યોપાધિર્લિઙ્ગદેહઃ સર્વેષાં નાત્ર સંશયઃ ॥ ૩,૨.

મિશ્ર સ્વરૂપની ઉપાધિ સદાય સંસારમાં ફસાયેલા લોકો માટે માનવામાં આવે છે; બાહ્ય ઉપાધિ એટલે સર્વ માટે લિંગદેહ—આમાં કોઈ શંકા નથી.

દૈત્યાઃ દુઃખાયતે યસ્માત્તસ્માદુઃખી હરિઃ સ્વયમ્ । તત્તદ્દુઃખસ્વરૂપત્વાદ્દૈત્યાનાં બિંબરૂપકઃ ॥ ૩,૨.

દૈત્યોએ દુઃખ ભોગવવું પડે છે, તેથી હરિ પણ દુઃખી કહેવાય છે; દૈત્યોના દુઃખરૂપ સ્વભાવને લીધે હરિ તેમનો પ્રતિબિંબરૂપ છે.