ગરુડપુરાણમ્

વક્તુઃ સ્યાદ્દ્વિગુણં પુણ્યં વ્યાખ્યાતુશ્ચ તથાધિકમ્ । અનન્તવેદૈઃસામ્યમાહુર્મહાન્તઃ ભારાન્મહત્ત્વાદ્ભારતસ્યાપિ વિપ્રાઃ ॥ ૩,૧.

જે પઠન કરે છે તેને દૂગણું પુણ્ય મળે છે અને જે સમજાવે છે તેને તો એથી પણ વધારે મળે છે. મહાન લોકો કહે છે કે એ અનંત વેદો જેટલું છે અને વિદ્વાનો કહે છે કે એ મહાભારત કરતાં પણ મહાન છે.

વેદોભ્યોસ્ય ત્વર્થતશ્ચાધિકત્વં વદન્તિ બૈ વિષ્ણુરહસ્યવેદિનઃ ॥ ૩,૧.

વિષ્ણુના રહસ્યને જાણનારા લોકો કહે છે કે અર્થથી એ બંને વેદો કરતાં પણ વધારે છે.

તત્ર શ્રેષ્ઠાં ગીતિકામાહુરાર્યાસ્તથૈવ વિષ્ણોર્નામસાહસ્રક ચ । તયોસ્તત્ર શ્રવણાદ્ભારતસ્ય દશાધિકં ફલમાહુર્મહાન્તઃ ॥ ૩,૧.

એમાં શ્રેષ્ઠ ગીતીકા અને વિષ્ણુના હજાર નામોને આર્ય લોકો શ્રેષ્ઠ માને છે. એનું શ્રવણ કરવાથી મહાન લોકો કહે છે કે મહાભારત કરતાં દસગણું ફળ મળે છે.

દૈત્યાઃ સર્વ વિપ્રકુલેષુ ભૂત્વા કૃતે યુગે ભારતે ષટ્સહસ્ર્યામ્ । નિષ્કાસ્ય કાંશ્ચિન્નવનિર્મિતાનાં નિવેશનં તત્ર કુર્વન્તિ નિત્યમ્ ॥ ૩,૧.

દૈત્યોએ કૃતયુગમાં બધા બ્રાહ્મણ કુળોમાં જન્મ લઈને, ભારતના છ હજારમા વર્ષમાં, કેટલાક નવા બનેલ લોકોને બહાર કાઢી, ત્યાં હંમેશા પોતાનું નિવાસ બનાવ્યું.

મત્વા હરિં ભગવાન્વ્યાસરૂપી ચક્રે તદા ભાગવતં પુરાણમ્ । તથા સમાખ્યાય ચ વૈષ્ણવં તત્તતઃ પરં ગારુડાખ્યં સ ચક્રે ॥ ૩,૧.

ભગવાને હરિનું સ્મરણ કરીને, વ્યાસજી એ સ્વરૂપ ધારણ કરી, ભાગવત પુરાણ રચ્યું; એ જ રીતે, વૈષ્ણવ પુરાણનું વર્ણન કર્યું અને પછી ગરુડ પુરાણ બનાવ્યું.

અતો હિ ગારુડં મુખ્યં પુરાણં શાસ્ત્રસંમતમ્ । ગારુડેન સમં નાસ્તિ વિષ્ણુધર્મપ્રદર્શને ॥ ૩,૧.

આથી, ગરુડ પુરાણ સર્વશ્રેષ્ઠ પુરાણ છે, શાસ્ત્રોમાં માન્ય છે; વિષ્ણુના ધર્મને દર્શાવવામાં ગરુડ પુરાણ જેવું બીજું કંઈ નથી.

યથા સુરાણાં પ્રવરો જનાર્દનો યથાયુધાનાં પ્રવરઃ સુદર્શનમ્ । યથાશ્વમેધઃ પ્રવરઃ ક્રતૂનાં છિન્નેષુ ભક્તેષુ તથૈવ રુદ્રઃ ॥ ૩,૧.

જેમ દેવોમાં જનાર્દન સર્વોપરી છે, શસ્ત્રોમાં સુદર્શન શ્રેષ્ઠ છે, યજ્ઞોમાં અશ્વમેઘ શ્રેષ્ઠ છે, અને ભક્તિ તૂટી ગયેલાઓમાં રુદ્ર શ્રેષ્ઠ છે, તેમ અહીં પણ છે.

નદીષુ ગઙ્ગા જલજેષુ પદ્મમચ્છિન્નભક્તેષુ તથૈવ વાયુઃ । તથા પુરાણેષુ ચ ગારુડં ચ મુખ્યં તદાહુર્હરિતત્ત્વદર્શને ॥ ૩,૧.

નદીઓમાં ગંગા, જળમાં કમળ, ભક્તિ તૂટી ગયેલાઓમાં વાયુ, અને પુરાણોમાં હરિનું તત્વ દર્શાવવામાં ગરુડ પુરાણ સર્વોપરી કહેવાયું છે.

ગારુડાખ્યપુરાણે તુ પ્રતિપાદ્યો હરિઃ સ્મૃતઃ । અતો હરિર્નમસ્કાર્યો ગમ્યો યોગ્યો હરિઃ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૧.

ગરુડ નામના પુરાણમાં હરિનું જ્ઞાન અને સ્મરણ કરાવવાનું છે; તેથી હરિનું પૂજન કરવું, તેની પાસે જવું અને તેને યોગ માટે યોગ્ય માનવું જોઈએ.

ભાગ્યાત્મકત્વાચ્છ્રીદેવ્યા નમનં નદનુ સ્મૃતમ્ । પરો નરોત્તમો વા સ સાધકેશોપિ ચ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૧.

શ્રીદેવીમાં રહેલા ભાગ્યના કારણે, તેમની વંદના કરવી મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે; તે સર્વોપરી હોય કે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય હોય કે સાધક હોય, બધાએ તેમનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

અતો નમ્યો વાયુરપિ પુરાણાદૌ દ્વિજોત્તમાઃ । ભારતી વાક્યરૂપત્વાન્નમ્યા વાયોરનન્તરમ્ ॥ ૩,૧.

આથી, પુરાણના આરંભે વાયુનું પણ પૂજન કરવું જોઈએ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો; અને વાણીનું સ્વરૂપ હોવાથી, વાયુ પછી તરત જ ભારતીનું પૂજન કરવું જોઈએ.

ઉપસાધકો નરઃ પ્રોક્તો યતોતસ્તદનન્તરમ્ । નમ્ય ઇત્યચ્યતે સદ્ભિસ્તારતમ્યેન સર્વદા ॥ ૩,૧.

જે માણસ સહાય કરે છે તેને ઉપસાધક કહે છે; પછી ક્રમ પ્રમાણે જ્ઞાની લોકો જેનું પૂજન કરવું તે કહે છે.

અતો વ્યાસં નમસ્કુર્યાદ્ગ્રન્થકર્તૃત્વહેતુતઃ । શૌનક ઉવાચ । વ્યાસસ્ય નમનં હ્યન્તે કથં કાર્યં મહાત્મનઃ ॥ ૩,૧.

આથી, ગ્રંથના રચયિતા તરીકે વ્યાસજીને વંદન કરવું જોઈએ. શૌનકએ પૂછ્યું: મહાત્મા વ્યાસજીનું અંતે કઈ રીતે વંદન કરવું?

અન્તે ચ વન્દને તસ્ય કારણં બ્રૂહિ સુવ્રત । સૂત ઉવાચ । વિષ્ણોરનન્તરં વ્યાસનમનં મુખ્યમેવ હિ ॥ ૩,૧.

અંતે તેમના વંદનનું કારણ કહો, હે સુવ્રત. સૂતએ કહ્યું: વિષ્ણુ પછી વ્યાસનું વંદન સર્વોપરી છે.

હરિરેવ યતો વ્યાસો વાચ્યચક્રસ્વરૂપકઃ । વ્યાસો નૈવ સમત્વેન પ્રોક્તો ભગવતો હરેઃ ॥ ૩,૧.

કારણ કે વ્યાસ તો હરિ જ છે, જે વાણીના ચક્રરૂપ છે; વ્યાસને ભગવાન હરિ સમાન ક્યારેય માનવામાં આવતો નથી.

તત્રાપિ કારણં વક્ષ્યે સાદરેણ મુનીશ્વરાઃ । વ્યાસસ્તુ કશ્ચન ઋષિઃ પુરાણે તામસે સ્મૃતઃ ॥ ૩,૧.

હું આનું કારણ આદરપૂર્વક કહું છું, હે મહર્ષિઓ; વ્યાસ તો તામસ પુરાણમાં એક ઋષિ તરીકે ઓળખાય છે.

ઇતિ જ્ઞાના વલંબેન દૈત્યા દૈત્યાનુગૈઃ સમાઃ । પ્રવિશન્તિ હ્યન્ધતમ ઇતિ ત્વન્તે નમસ્કૃતઃ ॥ ૩,૧.

આ રીતે જ્ઞાનના આધારથી દૈત્ય અને તેમના અનુયાયીઓ અંધકારમાં જાય છે; તેથી અંતે તેનું વંદન કરવું જોઈએ.

યદિદં પરમં ગોપ્યં હૃદિ ધાર્યં ન સંશયઃ । પરાણાં નમ્યમેવોક્તં પ્રતિપાદ્યં યતોત્ર હિ ॥ ૩,૧.

આ સર્વોચ્ચ રહસ્ય છે, હૃદયમાં રાખવું જોઈએ, તેમાં કોઈ શંકા નથી; પુરાણોમાં જેનું પૂજન કરવું તે જ અહીં શીખવવામાં આવ્યું છે.

સમાસવ્યાસભાવાદ્ધિ પરાણાં તત્પ્રતીયતે । વાસ્તવં તં ન જાનીયુરુપજીવ્યો યતો હરિઃ ॥ ૩,૧.

સારાંશ અને વિસ્તરણના સ્વરૂપથી એ પુરાણોમાં સમજાય છે; પણ તેઓ સાચા સ્વરૂપને જાણતા નથી, કારણ કે હરિનું સેવન કરવું જોઈએ.

હરિર્વ્યાસસ્ત્વેક એવ વ્યાસસ્તુ હરિવત્સ્મૃતઃ । ઉપજીવ્યતદીશત્વે તયોરેવ ન સંશયઃ ॥ ૩,૧.

હરિ અને વ્યાસ તો એક જ છે; વ્યાસ હરિને પ્રિય છે એમ માનવામાં આવે છે; બંનેનું સેવન અને સ્વામી તરીકે માનવું, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

ઈશકોટિપ્રવિષ્ટત્વાચ્છ્રિયઃ સ્વામિત્વમીરિતમ્ । ત્રયાણામુપજીવ્યત્વાત્સેવ્યત્વાત્સ્વામિતા સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૧.

અનેક ઈશ્વરોમાં પ્રવેશવાથી શ્રીનું સ્વામિત્વ કહેવાયું છે; ત્રણેયનું સેવન અને પૂજન કરવું, તેથી તેમને સ્વામી માનવામાં આવે છે.

વાય્વાદીનાં ત્રયાણાં ચ સેવ્યત્વાત્સેવ્યતા સ્મૃતા । ભૂભારહરણે વિષ્ણોઃ પ્રધાનાઙ્ગં હિ મારુતિઃ ॥ ૩,૧.

પવન અને બીજા બે દેવતાઓને ક્યારે પૂજવા અને ક્યારે નહીં, એ પ્રમાણે કહેવાયું છે. એમા̀, પૃથ્વીનો ભાર દૂર કરવા માટે, મારુતિ ભગવાન વિષ્ણુના મુખ્ય અંગ તરીકે માનવામાં આવે છે.

વાક્યરૂપા ભારતી તુ દ્વિતીયાઙ્ગં હિ સા સ્મૃતા । તૃતીયાઙ્ગ હરેઃ શેષો ન નમ્યાઃ સામ્યતો હરેઃ ॥ ૩,૧.

વાણી રૂપે ભારતીને બીજું અંગ માનવામાં આવે છે. ત્રીજું અંગ છે શેષ, જે હરિના અંગ છે. પણ, હરી સાથે બાકીના દેવતાઓની સમાન રીતે પૂજા કરવી યોગ્ય નથી.

પ્રતિપાદ્યા મુખ્યતયા નમ્યા એવ સમીરિતાઃ । અવાન્તરાશ્ચ વાય્વાદ્યા ન નમ્યાસ્તેન તે સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૧.

જે દેવતાઓની મુખ્ય રીતે પૂજા કરવી જોઈએ, એ સ્પષ્ટ રીતે કહેવામાં આવ્યા છે. પવન જેવા અન્ય દેવતાઓ, જે મુખ્ય નથી, તેમની પૂજા કરવાની જરૂર નથી, એ રીતે તેમને યાદ કરવામાં આવે છે.

ભીષ્મદ્રોણાદિનામાનિ ભીમાદિષ્વેવ મુખ્યતઃ । વાચકાનિ યતો નિત્યં તન્નમ્યાસ્તે મુનીશ્વરાઃ ॥ ૩,૧.

ભીષ્મ અને દ્રોણ જેવા નામો મુખ્યત્વે ભીમ અને બીજા મહાન પાત્રો માટે વપરાય છે. એટલે, હે મહામુનીઓ, એ જ પૂજનીય ગણાય છે.

પરાણામેવ નમ્યત્વં પ્રતિપાદ્યત્વમેવ હિ । એતત્સર્વં મયાખ્યાતં કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છથ ॥ ૩,૧.

માત્ર શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ જ પૂજનીય છે, બાકીના તો તેમના પ્રતિનિધિ તરીકે સમજવા. આ બધું મેં સમજાવી દીધું છે—હવે તમે બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છો છો?

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨ શ્રીશૌનક ઉવાચ । કથં સસર્જ ભગવાંસ્તત્તત્તત્ત્વાભિમાનિનઃ । સૃષ્ટિક્રમં ન જાનામિ દેવાનાં હ્યન્તરં મુને ॥ ૩,૨.

શૌનકજી કહે છે: હે મુનિ, ભગવાને દરેક તત્ત્વના અધિકારી દેવતાઓ કેવી રીતે સર્જ્યા? મને સર્જનનો ક્રમ કે દેવતાઓ વચ્ચેનો ભેદ ખબર નથી.

શૌનકેનૈવ મુક્તસ્તુ સૂતો વચનમબ્રવીત્ । શૂત ઉવાચ । સમ્યગ્વ્યવસિતા બુદ્ધિસ્તવ બ્રહ્મર્ષિસત્તમ ॥ ૩,૨.

શૌનકજીના પ્રશ્ન પછી, સૂતજીએ કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ બ્રહ્મર્ષિ, તમારી બુદ્ધિ ખૂબ સ્પષ્ટ અને સ્થિર છે.

એવમેવ કૃતઃ પ્રશ્રો હરૌ તુ ગરુડેન વૈ । યદુક્તવાન્હરિસ્તસ્મૈતદ્વક્ષ્યામિ તવાનઘ । ગરુડ ઉવાચ । સૃષ્ટિં વ્રૂહિ મહાભાગ સચ્ચિદાનન્દવિગ્રહ ॥ ૩,૨.

આ જ રીતે, ગરુડજીએ હરિ ભગવાનને આ પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો. હરિએ જે જવાબ આપ્યો, એ હું હવે તમને કહું છું. ગરુડજીએ કહ્યું: હે મહાન, સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ, કૃપા કરીને સર્જન વિશે કહો.