ગરુડપુરાણમ્

શ્રાવ્યાણિ નૈતાનિ મનુષ્યલોકે તત્ત્વેચ્છુભિસ્તામસાનીત્યતો હિ । તેષુ સ્થિતાઃ સાત્ત્વિકાંશા મુનીન્દ્રાસ્તેષાં શ્રુતિર્ગારુડૈકાઙ્ઘ્રિતુલ્યા ॥ ૩,૧.

તામસ પુરાણો સત્યની ઇચ્છા રાખનાર મનુષ્યો માટે સાંભળવા યોગ્ય નથી. તેમ છતાં, મહાન ઋષિઓ, એમાં પણ સાત્ત્વિક ભાગો છે અને એમાં ગારુડ પુરાણનું ફળ એક પગલાં જેટલું માનવામાં આવે છે.

અલ્પાન્યુપપુરાણાનિ વદન્ત્યષ્ટાદશાનિ ચ । વિષ્ણુધર્મોતરં ચૈવ તન્ત્રં ભાગવતં તથા ॥ ૩,૧.

લોકો કહે છે કે ઉપપુરાણો પણ અઢાર છે: વિષ્ણુધર્મોત્તર, તંત્ર અને ભાગવત પણ તેમાં આવે છે.

તત્ત્વસારં નારસિંહં વાયુપ્રોક્તં તથૈવ ચ । તથા હંસપુરાણં ચ ષડેતાનિ મુનીશ્વરાઃ ॥ ૩,૧.

તત્વસાર, નરસિંહ, વાયુએ જે કહ્યું છે અને હંસ પુરાણ—આ છ ઉપપુરાણો મહાન ઋષિઓએ ગણાવ્યા છે.

સાત્ત્વિકાન્યેવ જાનીધ્વં પ્રાયશો નાત્ર સંશયઃ । એતેષાં શ્રવણાદેવ ગારુડાર્ધફલં શ્રુતમ્ ॥ ૩,૧.

આ બધા મોટાભાગે સાત્ત્વિક છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. એના શ્રવણથી ગારુડ પુરાણના અડધા જેટલું ફળ મળે છે.

ભવિષ્યોત્તરનામાનં બૃહન્નારદમેવ ચ । યમનારદસંવાદં લઘુનારદમેવ ચ ॥ ૩,૧.

ભવિષ્યોત્તર, બૃહન્નારદ, યમ અને નારદનો સંવાદ અને લઘુનારદ પણ નામે ઓળખાય છે.

વિનાયકપુરાણં ચ બૃહદ્બ્રહ્માણ્ડમેવ ચ । એતાનિ રાજસાન્યાહુઃ શ્રવણાદ્ભુક્તરુત્તમા ॥ ૩,૧.

વિનાયક પુરાણ અને બૃહદ્ બ્રહ્માંડ પુરાણને રાજસ ગણવામાં આવે છે. એના શ્રવણથી ઉત્તમ ભોગ મળે છે.

ગારુડાત્પાદતુલ્યં ચ ફલં ચાહુર્મનીષિણઃ । પુરાણં ભાગવતં શૈવં નન્દિપ્રોક્તં તથૈવ ચ ॥ ૩,૧.

જ્ઞાની લોકો કહે છે કે એના શ્રવણથી ગારુડ પુરાણના ચોથા ભાગ જેટલું ફળ મળે છે. ભાગવત પુરાણ, શૈવ પુરાણ અને નંદિએ કહ્યું છે એ પણ ગણાય છે.

પાશુપત્યં રૈણુકં ચ ભૈરવં ચ તથૈવ ચ । એતાનિ તામસાન્યાહુર્હરિતત્ત્વાર્થવેદિનઃ ॥ ૩,૧.

પાશુપત, રેણુક અને ભૈરવ પુરાણોને પણ હરિના તત્વને જાણનારા લોકો તામસ પુરાણ માને છે.

એતેષાં શ્રવણાદ્વિપ્રાગારુડાઙ્ઘ્યર્ધ્મેવ ચ । સર્વેષ્વપિ પુરાણેષુ શ્રેષ્ઠં ભાગવતં સ્મૃતમ્ ॥ ૩,૧.

આ પુરાણોનું શ્રવણ કરવાથી, બ્રાહ્મણો, ગારુડ પુરાણના અડધા ફળ જેટલું ફળ મળે છે. છતાં, બધા પુરાણોમાં ભાગવત પુરાણ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

વેદૈસ્તુલ્ય સમ પાઠે શ્રવણે ચ તદર્ધકમ્ । અર્થતઃ શ્રવણે ચાસ્ય પુણ્યં દશગુણં સ્મૃતમ્ ॥ ૩,૧.

એનું પઠન કે શ્રવણ કરવું એ વેદો જેટલું ફળ આપે છે, અને શ્રવણ કરવાથી એના અડધા જેટલું ફળ મળે છે. અર્થથી જોવામાં આવે તો એનું શ્રવણ દસગણું પુણ્ય આપે છે એમ કહેવાય છે.

વક્તુઃ સ્યાદ્દ્વિગુણં પુણ્યં વ્યાખ્યાતુશ્ચ તથાધિકમ્ । અનન્તવેદૈઃસામ્યમાહુર્મહાન્તઃ ભારાન્મહત્ત્વાદ્ભારતસ્યાપિ વિપ્રાઃ ॥ ૩,૧.

જે પઠન કરે છે તેને દૂગણું પુણ્ય મળે છે અને જે સમજાવે છે તેને તો એથી પણ વધારે મળે છે. મહાન લોકો કહે છે કે એ અનંત વેદો જેટલું છે અને વિદ્વાનો કહે છે કે એ મહાભારત કરતાં પણ મહાન છે.

વેદોભ્યોસ્ય ત્વર્થતશ્ચાધિકત્વં વદન્તિ બૈ વિષ્ણુરહસ્યવેદિનઃ ॥ ૩,૧.

વિષ્ણુના રહસ્યને જાણનારા લોકો કહે છે કે અર્થથી એ બંને વેદો કરતાં પણ વધારે છે.

તત્ર શ્રેષ્ઠાં ગીતિકામાહુરાર્યાસ્તથૈવ વિષ્ણોર્નામસાહસ્રક ચ । તયોસ્તત્ર શ્રવણાદ્ભારતસ્ય દશાધિકં ફલમાહુર્મહાન્તઃ ॥ ૩,૧.

એમાં શ્રેષ્ઠ ગીતીકા અને વિષ્ણુના હજાર નામોને આર્ય લોકો શ્રેષ્ઠ માને છે. એનું શ્રવણ કરવાથી મહાન લોકો કહે છે કે મહાભારત કરતાં દસગણું ફળ મળે છે.

દૈત્યાઃ સર્વ વિપ્રકુલેષુ ભૂત્વા કૃતે યુગે ભારતે ષટ્સહસ્ર્યામ્ । નિષ્કાસ્ય કાંશ્ચિન્નવનિર્મિતાનાં નિવેશનં તત્ર કુર્વન્તિ નિત્યમ્ ॥ ૩,૧.

દૈત્યોએ કૃતયુગમાં બધા બ્રાહ્મણ કુળોમાં જન્મ લઈને, ભારતના છ હજારમા વર્ષમાં, કેટલાક નવા બનેલ લોકોને બહાર કાઢી, ત્યાં હંમેશા પોતાનું નિવાસ બનાવ્યું.

મત્વા હરિં ભગવાન્વ્યાસરૂપી ચક્રે તદા ભાગવતં પુરાણમ્ । તથા સમાખ્યાય ચ વૈષ્ણવં તત્તતઃ પરં ગારુડાખ્યં સ ચક્રે ॥ ૩,૧.

ભગવાને હરિનું સ્મરણ કરીને, વ્યાસજી એ સ્વરૂપ ધારણ કરી, ભાગવત પુરાણ રચ્યું; એ જ રીતે, વૈષ્ણવ પુરાણનું વર્ણન કર્યું અને પછી ગરુડ પુરાણ બનાવ્યું.

અતો હિ ગારુડં મુખ્યં પુરાણં શાસ્ત્રસંમતમ્ । ગારુડેન સમં નાસ્તિ વિષ્ણુધર્મપ્રદર્શને ॥ ૩,૧.

આથી, ગરુડ પુરાણ સર્વશ્રેષ્ઠ પુરાણ છે, શાસ્ત્રોમાં માન્ય છે; વિષ્ણુના ધર્મને દર્શાવવામાં ગરુડ પુરાણ જેવું બીજું કંઈ નથી.

યથા સુરાણાં પ્રવરો જનાર્દનો યથાયુધાનાં પ્રવરઃ સુદર્શનમ્ । યથાશ્વમેધઃ પ્રવરઃ ક્રતૂનાં છિન્નેષુ ભક્તેષુ તથૈવ રુદ્રઃ ॥ ૩,૧.

જેમ દેવોમાં જનાર્દન સર્વોપરી છે, શસ્ત્રોમાં સુદર્શન શ્રેષ્ઠ છે, યજ્ઞોમાં અશ્વમેઘ શ્રેષ્ઠ છે, અને ભક્તિ તૂટી ગયેલાઓમાં રુદ્ર શ્રેષ્ઠ છે, તેમ અહીં પણ છે.

નદીષુ ગઙ્ગા જલજેષુ પદ્મમચ્છિન્નભક્તેષુ તથૈવ વાયુઃ । તથા પુરાણેષુ ચ ગારુડં ચ મુખ્યં તદાહુર્હરિતત્ત્વદર્શને ॥ ૩,૧.

નદીઓમાં ગંગા, જળમાં કમળ, ભક્તિ તૂટી ગયેલાઓમાં વાયુ, અને પુરાણોમાં હરિનું તત્વ દર્શાવવામાં ગરુડ પુરાણ સર્વોપરી કહેવાયું છે.

ગારુડાખ્યપુરાણે તુ પ્રતિપાદ્યો હરિઃ સ્મૃતઃ । અતો હરિર્નમસ્કાર્યો ગમ્યો યોગ્યો હરિઃ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૧.

ગરુડ નામના પુરાણમાં હરિનું જ્ઞાન અને સ્મરણ કરાવવાનું છે; તેથી હરિનું પૂજન કરવું, તેની પાસે જવું અને તેને યોગ માટે યોગ્ય માનવું જોઈએ.

ભાગ્યાત્મકત્વાચ્છ્રીદેવ્યા નમનં નદનુ સ્મૃતમ્ । પરો નરોત્તમો વા સ સાધકેશોપિ ચ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૧.

શ્રીદેવીમાં રહેલા ભાગ્યના કારણે, તેમની વંદના કરવી મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે; તે સર્વોપરી હોય કે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય હોય કે સાધક હોય, બધાએ તેમનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

અતો નમ્યો વાયુરપિ પુરાણાદૌ દ્વિજોત્તમાઃ । ભારતી વાક્યરૂપત્વાન્નમ્યા વાયોરનન્તરમ્ ॥ ૩,૧.

આથી, પુરાણના આરંભે વાયુનું પણ પૂજન કરવું જોઈએ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો; અને વાણીનું સ્વરૂપ હોવાથી, વાયુ પછી તરત જ ભારતીનું પૂજન કરવું જોઈએ.

ઉપસાધકો નરઃ પ્રોક્તો યતોતસ્તદનન્તરમ્ । નમ્ય ઇત્યચ્યતે સદ્ભિસ્તારતમ્યેન સર્વદા ॥ ૩,૧.

જે માણસ સહાય કરે છે તેને ઉપસાધક કહે છે; પછી ક્રમ પ્રમાણે જ્ઞાની લોકો જેનું પૂજન કરવું તે કહે છે.

અતો વ્યાસં નમસ્કુર્યાદ્ગ્રન્થકર્તૃત્વહેતુતઃ । શૌનક ઉવાચ । વ્યાસસ્ય નમનં હ્યન્તે કથં કાર્યં મહાત્મનઃ ॥ ૩,૧.

આથી, ગ્રંથના રચયિતા તરીકે વ્યાસજીને વંદન કરવું જોઈએ. શૌનકએ પૂછ્યું: મહાત્મા વ્યાસજીનું અંતે કઈ રીતે વંદન કરવું?

અન્તે ચ વન્દને તસ્ય કારણં બ્રૂહિ સુવ્રત । સૂત ઉવાચ । વિષ્ણોરનન્તરં વ્યાસનમનં મુખ્યમેવ હિ ॥ ૩,૧.

અંતે તેમના વંદનનું કારણ કહો, હે સુવ્રત. સૂતએ કહ્યું: વિષ્ણુ પછી વ્યાસનું વંદન સર્વોપરી છે.

હરિરેવ યતો વ્યાસો વાચ્યચક્રસ્વરૂપકઃ । વ્યાસો નૈવ સમત્વેન પ્રોક્તો ભગવતો હરેઃ ॥ ૩,૧.

કારણ કે વ્યાસ તો હરિ જ છે, જે વાણીના ચક્રરૂપ છે; વ્યાસને ભગવાન હરિ સમાન ક્યારેય માનવામાં આવતો નથી.

તત્રાપિ કારણં વક્ષ્યે સાદરેણ મુનીશ્વરાઃ । વ્યાસસ્તુ કશ્ચન ઋષિઃ પુરાણે તામસે સ્મૃતઃ ॥ ૩,૧.

હું આનું કારણ આદરપૂર્વક કહું છું, હે મહર્ષિઓ; વ્યાસ તો તામસ પુરાણમાં એક ઋષિ તરીકે ઓળખાય છે.

ઇતિ જ્ઞાના વલંબેન દૈત્યા દૈત્યાનુગૈઃ સમાઃ । પ્રવિશન્તિ હ્યન્ધતમ ઇતિ ત્વન્તે નમસ્કૃતઃ ॥ ૩,૧.

આ રીતે જ્ઞાનના આધારથી દૈત્ય અને તેમના અનુયાયીઓ અંધકારમાં જાય છે; તેથી અંતે તેનું વંદન કરવું જોઈએ.

યદિદં પરમં ગોપ્યં હૃદિ ધાર્યં ન સંશયઃ । પરાણાં નમ્યમેવોક્તં પ્રતિપાદ્યં યતોત્ર હિ ॥ ૩,૧.

આ સર્વોચ્ચ રહસ્ય છે, હૃદયમાં રાખવું જોઈએ, તેમાં કોઈ શંકા નથી; પુરાણોમાં જેનું પૂજન કરવું તે જ અહીં શીખવવામાં આવ્યું છે.

સમાસવ્યાસભાવાદ્ધિ પરાણાં તત્પ્રતીયતે । વાસ્તવં તં ન જાનીયુરુપજીવ્યો યતો હરિઃ ॥ ૩,૧.

સારાંશ અને વિસ્તરણના સ્વરૂપથી એ પુરાણોમાં સમજાય છે; પણ તેઓ સાચા સ્વરૂપને જાણતા નથી, કારણ કે હરિનું સેવન કરવું જોઈએ.