ગરુડપુરાણમ્

તતઃ પરં વિષ્ણુપુરાણમાહુસ્તતઃ પરં ગારુડસંજ્ઞકં ચ । ત્રીણ્યેવ મુખ્યા નિ કલૌ નૃણાં તુ તથા વિશેષો ગારુડે કિઞ્ચિદસ્તિ ॥ ૩,૧.

પછી વિષ્ણુ પુરાણનું સ્થાન આવે છે, અને પછી ગારુડ નામના પુરાણનું; કળીયુગમાં લોકો માટે આ ત્રણ જ મુખ્ય છે, તેમ છતાં ગારુડમાં કંઈક વિશેષતા છે.

શૃણુધ્વં વૈ તં વિશેષં ચ વિપ્રાસ્ત્ર્યંશૈર્યુક્તં ગારુડાખ્યં પુરાણમ્ । આદ્યાંશં વૈ કર્મકાણ્ડં વદન્તિ દ્વિતીયાંશં ધર્મકાણ્ડં તમાહુઃ ॥ ૩,૧.

હવે, હે બ્રાહ્મણો, એ વિશેષતા સાંભળો: ગારુડ નામનું પુરાણ ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલું છે; પ્રથમ ભાગ કર્મકાંડ કહેવાય છે, બીજું ધર્મકાંડ કહેવાય છે.

તૃતીયાંશં બ્રહ્મકાણ્ડં વદન્તિ તેષાં મધ્યે ત્વન્તિમોયં વરિષ્ઠઃ । તૃતીયાંશશ્રવણાત્પુણ્યમાહુસ્તુલ્યં પુણ્યં ભાગવતસ્ય વિપ્રાઃ ॥ ૩,૧.

ત્રીજું ભાગ બ્રહ્મકાંડ કહેવાય છે; એમાં પણ છેલ્લો ભાગ સર્વોત્તમ છે. બ્રાહ્મણો કહે છે કે ત્રીજા ભાગનું શ્રવણ કરવાથી ભાગવત જેટલું પુણ્ય મળે છે.

તૃતીયાંશે પઠિતે વેદતુલ્યં ફલં ભવેન્નાત્ર વિચાર્યમસ્તિ । તૃતીયાંશશ્રવણાદેવ વિપ્રાઃ ફલં પ્રોક્તં પઠતોપ્યર્થમેવમ્ ॥ ૩,૧.

ત્રીજો ભાગ વાંચવાથી વેદ જેટલું ફળ મળે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; માત્ર શ્રવણથી પણ એ ફળ મળે છે અને વાંચવાથી તો વધુ મળે છે.

તૃતીયાંશશ્રવણાદર્થતશ્ચ પુણ્યં ચાહુઃ પઠતો વૈ દશાંશમ્ । તતો વરં મત્સ્યપુરાણમાહુસ્તતો વરં કૂર્મપૂરાણમાહુઃ ॥ ૩,૧.

ત્રીજા ભાગનું શ્રવણ કે સમજવાથી, વાંચન કરતાં દસમા ભાગ જેટલું પુણ્ય મળે છે. પછી મચ્છ પુરાણ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે અને પછી કૂર્મ પુરાણ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

તથૈવ વૈ વાયુપુરાણમાહુસ્ત્રીણ્યેવ ચાહુઃ સાત્ત્વિકાનીતિ લોકે । તત્રાપિ કિઞ્ચિદ્વેદિતવ્યં ભવેચ્ચ પુરાણષટ્કે સત્ત્વરૂપે મુનીન્દ્રાઃ ॥ ૩,૧.

એ જ રીતે, વાયુ પુરાણમાં ત્રણ સાત્ત્વિક પુરાણો ગણાય છે, અને લોકમાં પણ એવું કહેવામાં આવે છે. પણ, મહાન ઋષિઓ, એ છ પુરાણોમાં પણ સાત્ત્વિક ગુણ જોવા મળે છે, અને તેમાં પણ કઈંક વિશેષ સમજવું જોઈએ.

સત્ત્વાધમે માત્સ્યકૌર્મે તથાહુર્વાયુ ચાહુઃ સાત્ત્વિકં મધ્યમં ચ । વિષ્ણોઃ પુરાણં ભાગવતં પુરાણં સત્ત્વોત્તમં ગારુડં ચાહુરાર્યાઃ ॥ ૩,૧.

સાત્ત્વિક પુરાણોમાં માછલી અને કચ્છપ પુરાણને નીચા સાત્ત્વિક ગણાય છે, વાયુ પુરાણને મધ્યમ ગણાય છે. વિષ્ણુ પુરાણ, ભાગવત પુરાણ અને ગારુડ પુરાણને શ્રેષ્ઠ સાત્ત્વિક પુરાણ તરીકે જ્ઞાની લોકો માને છે.

સ્કાન્દં પાદ્મં વામનં વૈ વરાહં તથાગ્રેયં ભવિષ્યં પર્વસૃષ્ટૌ । એતાન્યાહૂ રાજસાનીતિ વિપ્રાસ્તત્રૈકદેશઃ સાત્ત્વિકસ્તામસશ્ચ ॥ ૩,૧.

સ્કાન્દ, પદ્મ, વામન, વરાહ, અગ્નિ અને ભવિષ્ય પુરાણને વિદ્વાનો રાજસ ગણે છે. એમાં પણ કઈંક ભાગ સાત્ત્વિક છે અને કઈંક ભાગ તામસ છે.

રજઃ પ્રાચુર્યાદ્રાજસાનીતિ ચ હુઃ શ્રાવ્યાણિ નૈતાનિ મુમુક્ષુભિઃ સદા । તેષાં મધ્યે સાત્ત્વિકાંશાશ્ચ સંતિ તેષાં શ્રુતેર્ગારુડીયં ફલં ચ ॥ ૩,૧.

રાજસ ગુણ વધારે હોવાથી એ પુરાણોને રાજસ કહેવામાં આવે છે. મુક્તિ ઇચ્છનાર વ્યક્તિએ એ પુરાણો હંમેશા સાંભળવા જોઈએ નહીં. તેમ છતાં, એમાં સાત્ત્વિક ભાગો છે અને એના શ્રવણથી ગારુડ પુરાણના ફળના અડધા જેટલું ફળ મળે છે.

બ્રહ્માણ્ડલૈઙ્ગ્યે બ્રહ્મવૈવર્તકં વૈ માર્કંણ્ડેયં બ્રાહ્મમાદિત્યકં ચ । એતાન્યા હુસ્તામસાનીતિ વિપ્રાસ્તત્રૈકદેશઃ સાત્ત્વિકો રાજસશ્ચ ॥ ૩,૧.

બ્રહ્માંડ, લિંગ, બ્રહ્મવૈવર્ત, માર્કંડેય, બ્રાહ્મ અને આદિત્ય પુરાણને વિદ્વાનો તામસ પુરાણ કહે છે. એમાં પણ કઈંક ભાગ સાત્ત્વિક છે અને કઈંક રાજસ છે.

શ્રાવ્યાણિ નૈતાનિ મનુષ્યલોકે તત્ત્વેચ્છુભિસ્તામસાનીત્યતો હિ । તેષુ સ્થિતાઃ સાત્ત્વિકાંશા મુનીન્દ્રાસ્તેષાં શ્રુતિર્ગારુડૈકાઙ્ઘ્રિતુલ્યા ॥ ૩,૧.

તામસ પુરાણો સત્યની ઇચ્છા રાખનાર મનુષ્યો માટે સાંભળવા યોગ્ય નથી. તેમ છતાં, મહાન ઋષિઓ, એમાં પણ સાત્ત્વિક ભાગો છે અને એમાં ગારુડ પુરાણનું ફળ એક પગલાં જેટલું માનવામાં આવે છે.

અલ્પાન્યુપપુરાણાનિ વદન્ત્યષ્ટાદશાનિ ચ । વિષ્ણુધર્મોતરં ચૈવ તન્ત્રં ભાગવતં તથા ॥ ૩,૧.

લોકો કહે છે કે ઉપપુરાણો પણ અઢાર છે: વિષ્ણુધર્મોત્તર, તંત્ર અને ભાગવત પણ તેમાં આવે છે.

તત્ત્વસારં નારસિંહં વાયુપ્રોક્તં તથૈવ ચ । તથા હંસપુરાણં ચ ષડેતાનિ મુનીશ્વરાઃ ॥ ૩,૧.

તત્વસાર, નરસિંહ, વાયુએ જે કહ્યું છે અને હંસ પુરાણ—આ છ ઉપપુરાણો મહાન ઋષિઓએ ગણાવ્યા છે.

સાત્ત્વિકાન્યેવ જાનીધ્વં પ્રાયશો નાત્ર સંશયઃ । એતેષાં શ્રવણાદેવ ગારુડાર્ધફલં શ્રુતમ્ ॥ ૩,૧.

આ બધા મોટાભાગે સાત્ત્વિક છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. એના શ્રવણથી ગારુડ પુરાણના અડધા જેટલું ફળ મળે છે.

ભવિષ્યોત્તરનામાનં બૃહન્નારદમેવ ચ । યમનારદસંવાદં લઘુનારદમેવ ચ ॥ ૩,૧.

ભવિષ્યોત્તર, બૃહન્નારદ, યમ અને નારદનો સંવાદ અને લઘુનારદ પણ નામે ઓળખાય છે.

વિનાયકપુરાણં ચ બૃહદ્બ્રહ્માણ્ડમેવ ચ । એતાનિ રાજસાન્યાહુઃ શ્રવણાદ્ભુક્તરુત્તમા ॥ ૩,૧.

વિનાયક પુરાણ અને બૃહદ્ બ્રહ્માંડ પુરાણને રાજસ ગણવામાં આવે છે. એના શ્રવણથી ઉત્તમ ભોગ મળે છે.

ગારુડાત્પાદતુલ્યં ચ ફલં ચાહુર્મનીષિણઃ । પુરાણં ભાગવતં શૈવં નન્દિપ્રોક્તં તથૈવ ચ ॥ ૩,૧.

જ્ઞાની લોકો કહે છે કે એના શ્રવણથી ગારુડ પુરાણના ચોથા ભાગ જેટલું ફળ મળે છે. ભાગવત પુરાણ, શૈવ પુરાણ અને નંદિએ કહ્યું છે એ પણ ગણાય છે.

પાશુપત્યં રૈણુકં ચ ભૈરવં ચ તથૈવ ચ । એતાનિ તામસાન્યાહુર્હરિતત્ત્વાર્થવેદિનઃ ॥ ૩,૧.

પાશુપત, રેણુક અને ભૈરવ પુરાણોને પણ હરિના તત્વને જાણનારા લોકો તામસ પુરાણ માને છે.

એતેષાં શ્રવણાદ્વિપ્રાગારુડાઙ્ઘ્યર્ધ્મેવ ચ । સર્વેષ્વપિ પુરાણેષુ શ્રેષ્ઠં ભાગવતં સ્મૃતમ્ ॥ ૩,૧.

આ પુરાણોનું શ્રવણ કરવાથી, બ્રાહ્મણો, ગારુડ પુરાણના અડધા ફળ જેટલું ફળ મળે છે. છતાં, બધા પુરાણોમાં ભાગવત પુરાણ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

વેદૈસ્તુલ્ય સમ પાઠે શ્રવણે ચ તદર્ધકમ્ । અર્થતઃ શ્રવણે ચાસ્ય પુણ્યં દશગુણં સ્મૃતમ્ ॥ ૩,૧.

એનું પઠન કે શ્રવણ કરવું એ વેદો જેટલું ફળ આપે છે, અને શ્રવણ કરવાથી એના અડધા જેટલું ફળ મળે છે. અર્થથી જોવામાં આવે તો એનું શ્રવણ દસગણું પુણ્ય આપે છે એમ કહેવાય છે.

વક્તુઃ સ્યાદ્દ્વિગુણં પુણ્યં વ્યાખ્યાતુશ્ચ તથાધિકમ્ । અનન્તવેદૈઃસામ્યમાહુર્મહાન્તઃ ભારાન્મહત્ત્વાદ્ભારતસ્યાપિ વિપ્રાઃ ॥ ૩,૧.

જે પઠન કરે છે તેને દૂગણું પુણ્ય મળે છે અને જે સમજાવે છે તેને તો એથી પણ વધારે મળે છે. મહાન લોકો કહે છે કે એ અનંત વેદો જેટલું છે અને વિદ્વાનો કહે છે કે એ મહાભારત કરતાં પણ મહાન છે.

વેદોભ્યોસ્ય ત્વર્થતશ્ચાધિકત્વં વદન્તિ બૈ વિષ્ણુરહસ્યવેદિનઃ ॥ ૩,૧.

વિષ્ણુના રહસ્યને જાણનારા લોકો કહે છે કે અર્થથી એ બંને વેદો કરતાં પણ વધારે છે.

તત્ર શ્રેષ્ઠાં ગીતિકામાહુરાર્યાસ્તથૈવ વિષ્ણોર્નામસાહસ્રક ચ । તયોસ્તત્ર શ્રવણાદ્ભારતસ્ય દશાધિકં ફલમાહુર્મહાન્તઃ ॥ ૩,૧.

એમાં શ્રેષ્ઠ ગીતીકા અને વિષ્ણુના હજાર નામોને આર્ય લોકો શ્રેષ્ઠ માને છે. એનું શ્રવણ કરવાથી મહાન લોકો કહે છે કે મહાભારત કરતાં દસગણું ફળ મળે છે.

દૈત્યાઃ સર્વ વિપ્રકુલેષુ ભૂત્વા કૃતે યુગે ભારતે ષટ્સહસ્ર્યામ્ । નિષ્કાસ્ય કાંશ્ચિન્નવનિર્મિતાનાં નિવેશનં તત્ર કુર્વન્તિ નિત્યમ્ ॥ ૩,૧.

દૈત્યોએ કૃતયુગમાં બધા બ્રાહ્મણ કુળોમાં જન્મ લઈને, ભારતના છ હજારમા વર્ષમાં, કેટલાક નવા બનેલ લોકોને બહાર કાઢી, ત્યાં હંમેશા પોતાનું નિવાસ બનાવ્યું.

મત્વા હરિં ભગવાન્વ્યાસરૂપી ચક્રે તદા ભાગવતં પુરાણમ્ । તથા સમાખ્યાય ચ વૈષ્ણવં તત્તતઃ પરં ગારુડાખ્યં સ ચક્રે ॥ ૩,૧.

ભગવાને હરિનું સ્મરણ કરીને, વ્યાસજી એ સ્વરૂપ ધારણ કરી, ભાગવત પુરાણ રચ્યું; એ જ રીતે, વૈષ્ણવ પુરાણનું વર્ણન કર્યું અને પછી ગરુડ પુરાણ બનાવ્યું.

અતો હિ ગારુડં મુખ્યં પુરાણં શાસ્ત્રસંમતમ્ । ગારુડેન સમં નાસ્તિ વિષ્ણુધર્મપ્રદર્શને ॥ ૩,૧.

આથી, ગરુડ પુરાણ સર્વશ્રેષ્ઠ પુરાણ છે, શાસ્ત્રોમાં માન્ય છે; વિષ્ણુના ધર્મને દર્શાવવામાં ગરુડ પુરાણ જેવું બીજું કંઈ નથી.

યથા સુરાણાં પ્રવરો જનાર્દનો યથાયુધાનાં પ્રવરઃ સુદર્શનમ્ । યથાશ્વમેધઃ પ્રવરઃ ક્રતૂનાં છિન્નેષુ ભક્તેષુ તથૈવ રુદ્રઃ ॥ ૩,૧.

જેમ દેવોમાં જનાર્દન સર્વોપરી છે, શસ્ત્રોમાં સુદર્શન શ્રેષ્ઠ છે, યજ્ઞોમાં અશ્વમેઘ શ્રેષ્ઠ છે, અને ભક્તિ તૂટી ગયેલાઓમાં રુદ્ર શ્રેષ્ઠ છે, તેમ અહીં પણ છે.

નદીષુ ગઙ્ગા જલજેષુ પદ્મમચ્છિન્નભક્તેષુ તથૈવ વાયુઃ । તથા પુરાણેષુ ચ ગારુડં ચ મુખ્યં તદાહુર્હરિતત્ત્વદર્શને ॥ ૩,૧.

નદીઓમાં ગંગા, જળમાં કમળ, ભક્તિ તૂટી ગયેલાઓમાં વાયુ, અને પુરાણોમાં હરિનું તત્વ દર્શાવવામાં ગરુડ પુરાણ સર્વોપરી કહેવાયું છે.

ગારુડાખ્યપુરાણે તુ પ્રતિપાદ્યો હરિઃ સ્મૃતઃ । અતો હરિર્નમસ્કાર્યો ગમ્યો યોગ્યો હરિઃ સ્મૃતઃ ॥ ૩,૧.

ગરુડ નામના પુરાણમાં હરિનું જ્ઞાન અને સ્મરણ કરાવવાનું છે; તેથી હરિનું પૂજન કરવું, તેની પાસે જવું અને તેને યોગ માટે યોગ્ય માનવું જોઈએ.